Rewolucja przemysłowa

Wiek XVIII był pod wieloma względami lepszy od poprzedniego. Łagodniejszy klimat, zwycięstwo zasady tolerancji religijnej oraz myśl oświecenia dawały szansę na poprawę warunków i lepszy komfort życia. Ludzie wykształceni tej epoki uważali, że ludzkość jest na dobrej drodze do osiągnięcia tego ostatniego. W Wielkiej Brytanii skumulowało się także wiele innych sprzyjających czynników ekonomicznych i politycznych. Jeszcze przed wynalezieniem silnika parowego rosła szybko produkcja żywności i innych dóbr. Zastosowanie silnika parowego zwielokrotniło to tempo pod koniec XVIII wieku. Na sto lat Wielka Brytania stała się największą fabryką świata. W XIX w. industrializacja zatriumfowała w całej Europie i dotarła do Stanów Zjednoczonych. Za zmianami w produkcji poszły zmiany w zakresie struktury ludnościowej, kultury i mentalności. Historycy do dziś dyskutują, czy proces ten można nazwać rewolucją, czy dokonywał się on szybko, ale ewolucyjnie.

Dlaczego Anglia?

Już w XVI w. wytrzebienie lasów spowodowało w Anglii konieczność użycia zasobów torfu i węgla zalegających pod ziemią. Rozwój handlu – dokonujący się już od średniowiecza i przybierający formy ekspansji handlowej w czasach nowożytnych – zrodził postawę innowacyjności. Protestantyzm z jego kalwińską etyką pracy i przedsiębiorczości łagodził bariery religijne (takie jak uznanie bogactwa za grzech czy potępianie podejrzanych praktyk kredytowych). Skutki ekonomiczne ekspansji handlowej były również bardzo poważne – doszło do akumulacji kapitału w rękach bogatego mieszczaństwa i szlachty, pojawiła się potrzeba dopływu dużych ilości towarów przemysłowych (np. tkanin, broni) w celu wymiany handlowej. Ducha kapitalizmu widać wyraźnie w słowach filozofa angielskiego z XVII w. Franciszka Bacona, który przekonywał, że człowiek powinien poznać prawa natury, żeby ją ujarzmić i wykorzystać do własnych celów. Liberalny system polityczny, który zatryumfował w Anglii w drugiej połowie XVII w., przyczynił się do zniesienia stanowych czy klasowych barier, przeszkadzających w innych krajach ludziom przedsiębiorczym. Zwycięstwo racjonalizmu i empiryzmu w nauce, a także swobody twórcze i rozwój drukarstwa zapewniały wynalazcom możliwość upowszechnienia swoich osiągnięć oraz zdobycie pieniędzy i sławy. Oświecenie, które rozpoczęło się właśnie w Wielkiej Brytanii, dowartościowało dokonania uczonych i sprawiło, że król, politycy i przedsiębiorcy prześcigali się w zabiegach o rozwiązanie problemów  metodą naukową, we współpracy z uczonymi.

Podsumuj zagadnienie rewolucji przemysłowej na terenie Anglii. W tym celu obejrzyj film.

RCE93U9DQZEJX

Nagranie filmowe dotyczące rewolucji przemysłowej w Anglii.

Nagranie filmowe dotyczące rewolucji przemysłowej w Anglii.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RCE93U9DQZEJX

Nagranie filmowe dotyczące rewolucji przemysłowej w Anglii.

Przemiany w rolnictwie

W czasach, gdy ziemia dawała utrzymanie większości ludzi, postęp w rolnictwie był bardzo ważny. W XVIII w. rolnictwo zrobiło wielki krok do przodu, szczególnie w Holandii i Anglii. Trójpolówkę zastąpił tam płodozmian. Wprowadzenie uprawy ziemniaka rozwiązało problem głodu. Eksperymentalnie wyhodowano nowe, bardziej wydajne gatunki zbóż i rasy zwierząt – holenderskie krowy dawały więcej mleka, angielskie owce miały więcej wełny. Nawet w rolnictwie krajów zacofanych, takich jak Polska, zachodziły powolne zmiany na lepsze. Chłopów częściowo oczynszowano, a postęp w rolnictwie był modny wśród wykształconej części szlachty. W pałacach magnatów i dworach szlacheckich całej Europy damy i kawalerowie uczestniczyli z zapałem w eksperymentach naukowych, także w dziedzinie rolnictwa.

Wynalazki XVIII stulecia

To właśnie m.in. wśród szlachty znajdziemy w tej epoce pomysłowych wynalazców, którzy byli swego rodzaju samodzielnie pracującymi „majsterkowiczami” i poszukiwaczami udogodnień. Amerykanin Benjamin Franklin wynalazł piorunochron, Anglik John Harrison przedstawił na konkursie ogłoszonym przez parlament brytyjski chronometr mechaniczny, urządzenie to pomagało w dokładniejszy sposób określić położenie statku na morzu. Anglikom zawdzięczamy też choćby szczoteczkę do zębów, centralne ogrzewanie, oświetlenie gazowe ulic. Najważniejszym jednak wynalazkiem tego stulecia, również angielskim, była maszyna parowa, którą w 1763 r. opatentował James Watt. Już pod koniec stulecia czyniono próby jej zastosowania do poruszania różnych urządzeń, na dobre jednak maszyny parowe upowszechniły się w Wielkiej Brytanii na początku XIX w. Inni Anglicy, wynalazcy mechanicznego czółenka tkackiego i przędzarki mechanicznej, zasługują na miano współtwórców rewolucji przemysłowej.

R1HBFQP2FE2SP

Ilustracja przedstawia tłum ludzi zgromadzony na miejskim placu. Ludzie obserwują lecący nad nimi balon.

Początki industrializacji

Industrializacja to zastępowanie pracy ludzkiej przez maszyny. W ten sposób powstawały fabryki zdolne produkować więcej i taniej niż manufaktury. Zanim jednak powstały fabryki, musiały zaistnieć pewne warunki. Przede wszystkim konieczny był popyt na dużą produkcję, ponadto potrzebne były pieniądze na budynki i maszyny. Zjawisko powstawania odpowiednio dużych zasobów, które mogły być przeznaczone np. na budowę fabryk, nazywamy akumulacją kapitału. W XVIII w. jedynie w Wielkiej Brytanii przedsiębiorcy dysponowali dostatecznymi środkami i właśnie tam rozpoczęła się tzw. pierwsza rewolucja przemysłowa, oparta na silniku parowym.

Innym ważnym zjawiskiem była rosnąca urbanizacja – w XVIII w. bardzo szybko zaludniały się miasta. Częściowo fenomen ten tłumaczy mniejsza niż dotychczas śmiertelność, częściowo początek rewolucji przemysłowej, częściowo szybki rozrost miast stołecznych (Londyn, Paryż). To właśnie w środowisku miejskim najszybciej rozszerzały się nowe idee. Gdy pod koniec XVIII w. nastąpiło w Anglii gwałtowne przyspieszenie rozwoju przemysłu, w ciągu kilku dekad upowszechnił się proces wytapiania rudy żelaza za pomocą koksu oraz stosowanie maszyn włókienniczych zasilanych energią pary. Proporcjonalnie do tego nastąpiło lawinowe przyspieszenie rozwoju wynalazczości. W latach 1750–1790 opatentowano w Wielkiej Brytanii ok. 1000 wynalazków. W następnych latach, aż do 1873 r., ich liczba systematycznie rosła. Pod koniec XIX w. inne kraje osiągnęły jeszcze wyższe tempo innowacyjności. Jak napisał filozof i matematyk Alfred North Whitehead, największym osiągnięciem XIX wieku było wynalezienie metody robienia wynalazków.

R1L3B6N1TKG12

Mapa Wielkiej Brytanii przedstawia przemysł angielski w 1800 roku. Ukazane są obszary, w których występuje dana gałąź przemysłu. Bawełna: północno‑zachodnia część Anglii w okolicy miasta Machester i Liverpool. Wełna i tkaniny wełniane: obszar na wschód od poprzedniego w okolicy miast Bradford i Leeds. Węgiel: obszar na południe od poprzedniego z miastem Sheffield i Nottingham, część środkowo‑zachodnia oraz południowo‑zachodnia Anglii z miastami Cardiff i Gloucester, północna część Anglii z miastami Newcastle na wschodnim i Whitehaven na zachodnim brzegu. Żelazo i stal: część środkowo‑zachodnia oraz południowo‑zachodnia Anglii z miastami Cardiff, Gloucester i Bristol, północna część Anglii z miastami Newcastle na wschodnim i Whitehaven na zachodnim brzegu.

Rewolucja czy ewolucja?

Historycy spierają się, czy przyspieszenie rozwoju przemysłu dokonało się stopniowo, czy też było wydarzeniem gwałtownym. Biorąc pod uwagę sam rozwój przemysłu, bez jego konsekwencji, wydaje się, że rację mają zwolennicy pierwszej tezy. Już od XVI w. obserwujemy w Anglii i jej posiadłościach znaczne ożywienie gospodarcze. Na potrzeby handlu wytwarzano w Anglii różne towary za pomocą metod chałupniczych i manufaktur. Skala tej produkcji dorównywała holenderskiej czy włoskiej. W XVIII w. dotychczasowy sposób wytwarzania towarów w manufakturach na rynek wewnętrzny i na eksport stał się jednak niewystarczający. Wymóg stałych dostaw tkanin, wyrobów żelaznych, elementów konstrukcyjnych zrodził potrzebę nowych technologii. Badania statystyczne, a właściwie podjęte dotychczas próby oszacowania wielkości produkcji Anglii, prowadzą do wniosku, że wzrost był stały i trudno mówić o jakiejś wyraźnej cezurze. Wprowadzenie maszyn parowych też nie było procesem gwałtownym.

O ile sam przemysł przechodził raczej ewolucyjne zmiany w kierunku industrializacji, o tyle konsekwencje społeczne i gospodarcze miały zdecydowanie rewolucyjny charakter. Rewolucja przemysłowa zmieniła strukturę społeczną, znacznie przyspieszyła proces urbanizacji, wpłynęła na skokowe zwiększenie mobilności społecznej.

Wiek pary

Rewolucja przemysłowa ujmowana jest jako proces przebiegający w kolejnych czterech fazach:

• rewolucji pary,

• rewolucji paliw ciekłych i elektryczności,

• rewolucji atomu,

• rewolucji informatyki oraz automatyzacji.

Mniej więcej do roku 1880, pomijając tradycyjne źródła energii (woda, siła ludzi i zwierząt, wiatr), silniki maszyn poruszane były energią pary. Zastosowanie sprężonej pary pozwoliło zwiększyć moc i tempo pracy maszyn nawet kilka tysięcy razy w porównaniu z epoką sprzed połowy XVIII w. W niektórych dziedzinach doprowadziło to do przewrotu na nieznaną skalę. Tkaniny stały się dostępne dla każdego. Czas podróżowania skrócił się kilkadziesiąt razy dzięki wynalezieniu parowca (1807 r.) i uruchomieniu kolei (1825 r.). Poruszana silnikiem parowym rotacyjna maszyna drukarska drukowała w jedną noc kilkadziesiąt tysięcy egzemplarzy gazety. Telegraf Morse’a (1837 r.) umożliwiał przekazanie informacji w ciągu kilku minut na odległość tysięcy kilometrów. W kopalniach maszyny skutecznie wypompowywały wodę i wywoziły urobek na powierzchnię, dzięki czemu wydobycie kopalin wzrosło wielokrotnie. Lampa naftowa Ignacego Łukasiewicza (1853 r.), produkowana seryjnie w fabrykach, zapewniła tańsze, pewne źródło światła. Gruszka Bessemera (1855 r.) pozwalała produkować stal, dzięki której można było wznosić niebotyczne konstrukcje w krótkim czasie.

R1H7OBKFKLR9Z

Szkic przedstawia przędzarkę. Posiada ona liczne elementy służące do owijania nici, które są ruchome. Z jednej strony posiada duże koło, a całość opiera się na drewnianej konstrukcji.

Rozwój przemysłu w pierwszej połowie XIX w. dokonywał się przede wszystkim tam, gdzie istniała odpowiednia koncentracja kapitału oraz podstawowy surowiec do produkcji pary – węgiel. Poniższa mapa obrazująca występowanie i eksploatację węgla jest jednocześnie mapą rozwoju przemysłu w tym okresie. Z Wielkiej Brytanii industrializacja stopniowo przesuwała się na ląd europejski – do Niemiec, Francji, Czech, północnych Włoch, wreszcie na ziemie polskie.

RAM9CXNE7Z62Q

Mapa Europy przedstawia zagłębia węglowe w latach 1800–1914. Węgiel bitumiczny: Europa Środkowa i Środkowo‑Wschodnia. Węgiel brunatny i lignit: Europa Zachodnia, Europa Środkowa, Europa Wschodnia, wyspy brytyjskie.

Kapitalizm wolnokonkurencyjny

Po roku 1830 już cała Europa Zachodnia i częściowo Europa Środkowa weszły w fazę industrializacji. Były to złote czasy dla ludzi przedsiębiorczych, posiadających umiejętności, kapitał, pracowitych i żądnych zysku. Coraz bogatsze chłopstwo i coraz bardziej rozwijający się handel tworzyły ogromny popyt na wyroby przemysłowe. Rozwój kolei żelaznych wymagał gigantycznych inwestycji inżynieryjnych, budowlanych, technicznych. Kolej potrzebowała węgla, drewna, stali, cementu, nowoczesnych maszyn, mechaniki precyzyjnej i urządzeń hydraulicznych. Niemal w każdej dziedzinie istniał popyt na wyroby przemysłowe, co sprawiało, że powstanie nowej fabryki stwarzało na ogół, zwłaszcza w dłuższej perspektywie, okazję do wzbogacenia się. Wielu przedsiębiorców w dążeniu do zysku i walce z konkurencją oszczędzało na płacach i bezpieczeństwie robotników. Duże grupy ludzi ze wsi, w nadziei na podniesienie poziomu życia, przenosiły się do miast i rozpoczynały, często całymi rodzinami, pracę w przemyśle. Niektórych czekała tam jednak nędza, bezrobocie i poniewierka. Tempo zmian społecznych było tak szybkie, że istniejące od wieków normy postępowania ulegały niebezpiecznemu rozluźnieniu. Wielkie miasta przemysłowe stawały się w czasach kryzysów miejscem koncentracji biedy, patologii społecznych i przestępczości.

Przeanalizuj poniższe symulacje interaktywne. Przedstawiają one rozwój sieci kolejowej w XIX w. oraz udział wybranych państw w produkcji przemysłowej. Poszczególne interaktywne elementy wykresu wymienione są nad nim. Możesz je włączać i wyłączać, zmieniając w ten sposób wygląd wykresu. Zapoznaj się z danymi.

Trenuj i ćwicz 

1

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się ze źródłami poniżej, a następnie wykonaj polecenia.

Źródło A

Fragment listu Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego z 1825 roku

Przemysł domaga się wielkim głosem czynnej pomocy, gdy skarb może mu dostarczyć zaledwie słabej zachęty; rolnictwo błaga o wsparcie, a smutny jego stan grozi zahamowaniem wpływu części dochodów publicznych. Powinniśmy więc uważać się jakby w stanie kryzysu, w którym każde załamanie się byłoby straszne i które trzeba zakończyć możliwie najszybciej. W tych okolicznościach pragnę, by Rząd miał do dyspozycji 40 milionów złotych w ciągu trzech lat; […] suma ta […] da nam środki na jak najczynniejsze posuwanie robót publicznych: kanałów, nadbrzeży, dróg, budynków […]. Podobne zastosowanie będzie miało ogromny wpływ na rolnictwo odciągając odeń zbędne ręce i dostarczając mu konsumentów, którzy ułatwią mu uiszczanie się z ciężarów publicznych; handel wewnętrzny powstanie sam z siebie pod tym nagłym impulsem, jak i dzięki rozwojowi, który stanie się wtedy udziałem przemysłu fabrycznego […].

CART26 Źródło: Fragment listu Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego z 1825 roku, [w:] J. Skowronek, Od Kongresu Wiedeńskiego do Nocy Listopadowej, Warszawa 1987, s. 12.

Źródło B

R1PDO8SRTSTJ5

Mapa przedstawia Królestwo Polskie z drogami wodnymi i centrami handlu. Przez Polskę biegnie główna droga wodna, czyli Wisła przez Sandomierz, Warszawę, Płock, Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Kwidzyn i Gdańsk. Od Wisły odchodzą inne drogi wodne, są to: Nida, San, Pilica, Wieprz, Bug, Bzura. Osobno Warta. Zaznaczony jest Kanał Augustowski, który prowadzi od Wisły w punkcie między Płockiem a Warszawą do Augustowa.

RMT747ZDJZHNV

Na podstawie informacji ze źródła A podaj cztery pozytywne konsekwencje zrealizowania inwestycji zilustrowanej przez źródło B. (Uzupełnij) Biorąc pod uwagę fakt, że pierwsza maszyna parowa w Królestwie Polskim została uruchomiona w 1839 r. w fabryce Geyera w Łodzi, wyjaśnij, co autor źródła A miał na myśli, pisząc o rozwoju przemysłu w Królestwie Polskim. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Na podstawie informacji ze źródła A podaj cztery pozytywne konsekwencje zrealizowania inwestycji zilustrowanej przez źródło B.

Która inwestycja jest zaznaczona na mapie? Jakie jest jej znaczenie dla przemysłu, transportu, handlu wewnętrznego?

Biorąc pod uwagę fakt, że pierwsza maszyna parowa w Królestwie Polskim została uruchomiona w 1839 r. w fabryce Geyera w Łodzi, wyjaśnij, co autor źródła A miał na myśli, pisząc o rozwoju przemysłu w Królestwie Polskim.

Zwróć uwagę na podane daty, porównaj je i zastanów się, jak w takim kontekście rozumieć hasło „przemysł” w cytowanym tekście.

Pokaż odpowiedź

Na podstawie informacji ze źródła A podaj cztery pozytywne konsekwencje zrealizowania inwestycji zilustrowanej przez źródło B.

1. zmniejszenie przeludnienia na wsi,

2. wzrost liczby konsumentów,

3. zwiększenie wpływów podatkowych,

4. pobudzenie rozwoju handlu wewnętrznego,

5. korzystne warunki dla rozwoju przemysłu.

Biorąc pod uwagę fakt, że pierwsza maszyna parowa w Królestwie Polskim została uruchomiona w 1839 r. w fabryce Geyera w Łodzi, wyjaśnij, co autor źródła A miał na myśli, pisząc o rozwoju przemysłu w Królestwie Polskim.

Nie mógł mieć na myśli fabrycznej produkcji maszynowej. Mógł zatem przez „przemysł” rozumieć albo całą wytwórczość gospodarki Królestwa, albo wszystkie towary poza nieprzetworzonymi płodami rolnymi.

Słownik