[łac.], okres w dziejach europejskiej muzyki średniowiecza, obejmujący lata 1160–1320, związany z działalnością kompozytorów paryskiej szkoły Notre Dame (Leoninus, Perotinus) i późniejszych teoretyków muzyki (Franco z Kolonii, Petrus de Cruce).

[łac., ‘sztuka nowa’], okres w dziejach muzyki europejskiej, obejmujący XIV w.

najważniejszy głos konstrukcji wielogłosowej, przejęty najczęściej z chorału gregoriańskiego lub z utworu świeckiego, rzadziej stworzony przez kompozytora.

średniowieczny utwór religijny (później i świecki) przypominający zwrotkową pieśń o prostej, nieraz tanecznej, rytmice. Stanowił pierwszy gatunek, w którym wszystkie głosy pochodziły z inwencji kompozytora.

[foburdą; fr. < wł. falso bordone ‘fałszywy burdon’], muz. technika kompozytorska polegająca na prowadzeniu 3 głosów w równoległych współbrzmieniach tercjowo‑kwartowych, czyli w tzw. akordach sekstowych; powstał w Anglii, rozwinięty w 1. poł. XV w. w szkole burgundzkiej, pojawił się także u Mikołaja z Radomia; fauxbourdon przyczynił się do utrwalenia poczucia akordowego i przezwyciężenia średniow. linearyzmu (niezależności poszczególnych głosów).

rodzaj improwizowanego śpiewu 2‑głosowego powstałego w Anglii w okresie średniowiecza.

technika polegająca na stosowaniu wielokrotnie powtarzanego schematu rytmicznego (talea) jako podstawy utworu wielogłosowego (np. motetu).

gatunek muzyczny lub technika komponowania polegająca na przemiennym śpiewie głosów w kompozycji wielogłosowej (podczas śpiewu jednego z głosów, drugi wykonywał pauzy i odwrotnie), w wyniku czego melodia rozdzielona zostaje na krótkie motywy, a nawet pojedyncze dźwięki.

[łac., ‘granica’], termin przejęty od rzymskich mierniczych, pierwotnie pas nie uprawianej ziemi stanowiący granicę jednostki katastralnej, zazwyczaj służący jako szlak komunikacyjny.

wokalny utwór wielogłosowy w języku włoskim, zwykle o tematyce świeckiej, popularny od XIV do początku XVII w.

rodzaj śpiewu polegający na wykonaniu na jednej sylabie wielu dźwięków (na przykład kościelne Alleluja).

gatunek wokalny lub wokalno‑instrumentalny, szczególnie popularny w średniowieczu i renesansie, gdzie stanowił główne pole dla rozwoju polifonii.

rodzaj średniowiecznej techniki kompozytorskiej polegającej na tym, że jednej nucie głosu głównego konstrukcji, odpowiadała jedna nuta głosu drugiego, kontrapunktującego (stąd nazwa: nuta przeciw nucie).

okrągłe otwory w ścianie lub sklepieniu, wpuszczające światło do wnętrza.

przełożony opactwa, klasztoru męskiego w niektórych starych zakonach.

wielogłosowy odcinek chorału początkowo polegający na dublowaniu melodii chorałowej o kwartę, kwintę lub oktawę niżej.

(łac. porta - brama, drzwi) ozdobnie ujęte w ramy architektoniczne obramienie drzwi wejściowych, występował w sztuce romańskiej i gotyckiej.

kierunek w literaturze i sztuce polegający na wiernym odzwierciedleniu rzeczywistości.

typowa dla epoki średniowiecza i renesansu rytmika wprowadzająca większe urozmaicenie wartości rytmicznych (longa, brevis, fusa, semifusa, minima, semiminima, semilonga, semibrevis) i pozwalająca na dokładniejsze określenie czasu trwania dźwięków.

typowa dla epoki średniowiecza rytmika wykorzystująca dwie podstawowe wartości: długa (longa) i krótka (brevis), bazująca na sześciu schematach rytmicznych wywiedzionych z antycznych stóp poetyckich (trochej, jamb, daktyl, anapest, spondej, trybrach).

w architekturze pole umieszczone w portalu, wypełnione płaskorzeźbą albo gładkie.

(fr. vitrage; vitrer - oszklić, wstawić szyby) ozdobne wypełnienie okna wykonane ze szkła, często kolorowego.