Od spekulatywnej nauki o liczbie do narodzin polifonii
Klucz do rozwoju
Teoretycy muzyki średniowiecza oraz najwcześniejsze przykłady wielogłosowości ukazują świat, w którym muzyka była przede wszystkim nauką o liczbie, proporcji i harmonii. Aby dobrze zrozumieć ten materiał, przypomnij sobie, czym było quadrivium oraz na czym polegał podział na musica speculativa i musica practica. Odwołaj się do myśli Boecjusza (trójpodział: musica mundana, humana, instrumentalis) oraz do koncepcji św. Augustyna, który widział w muzyce odbicie boskiego ładu. Zastanów się, dlaczego w średniowieczu wyżej ceniono teoretyka niż wykonawcę.
Przypomnij sobie cechy chorału gregoriańskiego – jednogłosowość, modalność i brak wyraźnej metryki – oraz rozpoznaj charakter brzmieniowy skal kościelnych (doryckiej, frygijskiej, lidyjskiej i miksolidyjskiej). Zwróć uwagę, że współbrzmienia kwart, kwint i oktaw nie tworzą jeszcze harmonii w późniejszym, tonalnym sensie. Analizując przykłady z Musica enchiriadis, utwory Leoninusa czy anonimowe organum („Rex caeli, Domine”), rozpoznaj technikę organum paralelnego, wskaż rolę cantus firmus i określ relację między głosem podstawowym a organalnym. Wyobraź sobie brzmienie tej muzyki w przestrzeni romańskiej lub gotyckiej świątyni i oceń, jak prostota formy wzmacnia jej duchowy charakter. Zadaj sobie pytanie: w jaki sposób z połączenia antycznej teorii liczby i chrześcijańskiej liturgii narodziły się fundamenty europejskiej polifonii?
Ważne daty
354‑430 – żył św. Augustyn (Aurelius Augustinus), biskup Hippony, filozof, uczony, zwany Doktorem Łaski (Doctor Gratiae), Ojciec Kościoła, autor m.in. traktatu De musica
ok. 400 – powstaje dzieło Martianusa Capelli zawierające podział ówczesnej nauki na 7 dyscyplin: sztuk wyzwolonych, podstawa systematyzacji nauki w średniowieczu (trivium i quadrivium)
ok. 480‑525 – żył Boecjusz (Anicius Manlius Severinus Boëthius), filozof, tłumacz i teolog, czołowy teoretyk muzyki przełomu antyku i średniowiecza, autor De institutione musica libri V
ok. 485‑580 – żył Kasjodor (Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus), rzymski polityk, historyk i filozof, kanclerz na dworze królów ostrogockich, autor m.in. De artibus ac disciplinis liberalium litterarum
540‑604 – żył Grzegorz Wielki, papież, reformator i kodyfikator śpiewów liturgicznych Kościoła, które na jego cześć otrzymały nazwę chorału gregoriańskiego
ok. 735‑804 – żył bł. Alcuin (Albinus Alcuinus Flaccus), filozof, teolog, teoretyk muzyki, uczony mnich anglosaski działający na dworze Karolingów
ok. 800‑865 – żył Aurelian z Réôme (Aurelianus Reomensis), zakonnik, teoretyk muzyki, autor traktatu Musica disciplina, zawierającego jedno z najwcześniejszych omówień 8 tonów kościelnych
ok. 815‑877 – żył Jan Szkot Eriugena, irlandzki uczony, filozof, tłumacz, teoretyk muzyki i pedagog działający na dworze Karola II
ok. 840‑912 – żył Notker Balbulus, mnich w klasztorze Sankt‑Gallen, kompozytor i teoretyk muzyki, twórca sekwencji
ok. 842‑915 – żył opat Regino z Prüm, historyk i teoretyk muzyki
ok. 850‑930 – żył Hucbald z Saint‑Amand (Hucbaldus), mnich, pisarz i kompozytor, teoretyk muzyki
ok. 990‑1050 (lub po 1033) – żył Gwidon z Arezzo (Guido d’Arezzo), autor traktatu Micrologus, jeden z najważniejszych średniowiecznych teoretyków muzyki
988 – chrzest Rusi w obrządku wschodnim
1013‑1054 – żył Herman z Reichenau (Hermannus Contractus), uczony mnich, teolog, matematyk, astronom, kronikarz, teoretyk muzyki
ok. 1053‑1121 – żył Jan z Affligem (Johannes Affligemensis), teoretyk muzyki, autor traktatu De musica cum tonario (ok. 1100 r.)
1054 – schizma wschodnia, formalny rozłam w Kościele między Rzymem a Konstantynopolem
1095 – synod w Clermont, apel papieża Urbana II o podjęcie wyprawy krzyżowej
1096‑1141 – żył Hugon od św. Wiktora (Hugo de St. Victor), średniowieczny filozof, teolog, autor traktatów mistycznych, kierujący szkołą św. Wiktora, o orientacji platońsko‑augustyńskiej, w Paryżu
1096‑1099 – pierwsza wyprawa krzyżowa, zdobycie Jerozolimy przez krzyżowców
1098 – założenie Zakonu Cystersów (Ordo Cisterciensis)w Cîteaux (łac. Cistercium) we Francji; w dalszych latach powstawały kolejne klasztory cystersów; do Polski mnisi przybyli w połowie XII w.
1150‑1250 – przybliżone lata działalności Szkoły Notre Dame (Szkoły paryskiej): Leoninusa (ok. 1135–1201), pierwszego znanego z imienia kompozytora organum, oraz jego ucznia Perotinusa Magnusa
ok. 1200 - 1280 – żył św. Albert Wielki, teolog, dominikanin, filozof scholastyczny, znany także z obszernej wiedzy przyrodniczej, doktor Kościoła (Doctor Expertus)
1204 – złupienie Konstantynopola przez krzyżowców
ok. 1215‑1280 – żył Franco z Kolonii, niemiecki teoretyk muzyki, autor traktatu Ars cantus mensurabilis, przełożony klasztoru joannitów i kapelan papieski
1217‑1274 – żył św. Bonawentura, generał franciszkanów, teolog, filozof scholastyk, doktor Kościoła, nazywany Doktorem Serafickim, uważany za jedną z najważniejszych postaci XIII w.
1221‑1274 – żył św. Tomasz z Akwinu, filozof scholastyk, teolog, dominikanin, jeden z najwybitniejszych myślicieli chrześcijaństwa, doktor Kościoła, zwany Doktorem Anielskim
1250‑1320 – ars antiqua we Francji, rozwój polifonii
ok. 1250‑1331 – żył Engelbert, arcybiskup Admontu, uczony benedyktyn, historyk, teoretyk muzyki, autor dzieła O początku i końcu Cesarstwa Rzymskiego
ok. 1253‑1330 – żył Walter Odington, angielski uczony, mnich benedyktyński, teoretyk muzyki; w swym traktacie o alchemii podpisał się jako Ego frater Walterus de Otyntone monachus de Evesham
ok. 1255‑1320 – żył Jan z Grocheo, teoretyk muzyki wykładający na paryskim Uniwersytecie w Collegium Sorbonicum, w swoim traktacie opisał praktykę muzyczną w Paryżu
ok. 1270–1320 – żył Johannes de Garlandia, magister na Uniwersytecie w Paryżu, redaktor dwóch traktatów o muzyce: De musica plana i De musica mensurabili positio
ok. 1270‑1335 – żył Marchettus z Padwy, włoski teoretyk muzyki
ok. 1290‑1350 – żył Johannes de Muris, astronom, matematyk, kronikarz, teoretyk muzyki
1291‑1361 – żył Philippe de Vitry, biskup, czołowy kompozytor i teoretyk muzyki okresu ars nova, autor traktatu Ars nova, w którym sztukę nową przeciwstawił poprzedniemu okresowi: ars antiqua
1291 – upadek Aksonu, ostatniej twierdzy krzyżowców w Palestynie
1305 – początek tzw. niewoli awiniońskiej papieży
ok. 1320‑1400 – ars nova we Francji i Włoszech, nazwa pochodzi z tytułu traktatu Phillippe’a de Vitry
ok. 1370‑1411 – żył Johannes Ciconia, flamandzki kompozytor i teoretyk działający we Włoszech
1348‑1350 – epidemia dżumy, zwanej czarną śmiercią, która spowodowała wyludnienie Europy
1353 – początek podboju Bałkanów przez Turków
ok. 1400 – data narodzin generacji kompozytorów szkoły burgundzkiej (Nicolas Grenon, Pierre Fontaine, Guillaume Dufay i Gilles Binchois); głównym przedstawicielem w Polsce – Mikołaj z Radomia
1414 – początek soboru w Konstancji
1415 – spalenie Jana Husa na stosie podczas soboru w Konstancji i początek wojen husyckich w Czechach, zakończonych bitwą pod Lipanami i rozgromieniem husytów
1435‑1511 – żył Johannes Tinctoris, flamandzki kompozytor i teoretyk muzyki działający we Włoszech, zaliczany do twórców renesansowych
1444 – rozbicie rycerstwa węgierskiego przez Turków pod Warną, śmierć w bitwie Władysława III Warneńczyka, króla Polski i Węgier
1445‑1505 – żył Adam z Fuldy, średniowieczny niemiecki kompozytor i teoretyk muzyki; tworzył muzykę religijną i świecką; jego najbardziej znanym dziełem jest traktat teoretyczny De musica
1453 – zdobycie Konstantynopola przez Turków, jedna z umownych dat końca średniowiecza
1455 – pierwsza książka wydana drukiem: Biblia Jana Gutenberga, jedna z umownych dat końca średniowiecza
1466 – II pokój toruński, koniec wojny 13‑letniej i ostateczny koniec potęgi Krzyżaków
1479 – zjednoczenie Hiszpanii dzięki małżeństwu Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego
1492 – upadek emiratu Grenady, ostateczne wyparcie Arabów z Półwyspu Iberyjskiego
1492 – odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, jedna z umownych dat końca średniowiecza
1506 – władzę w Polsce przejmuje Zygmunt I (w 1507 r. koronowany na króla Polski), początek epoki zygmuntowskiej – renesans w Polsce
Cele
przedstawiać dokonania czołowych teoretyków;
formułować logiczną wypowiedź na temat dzieł, form, gatunków, stylów, technik i twórców;
przedstawiać znaczenie teorii muzyki w średniowieczu.