nazwa nawiązuje do ruchów ręką kierującego chórem. Wczesnośredniowieczna notacja pozwalająca na zanotowanie jedynie kierunku linii melodycznej, bez precyzyjnego określania wysokości i czasu trwania dźwięków.

tradycyjny, jednogłosowy śpiew liturgiczny Kościoła katolickiego obrządku łacińskiego.

nazwa pochodzi od słowa „diastema” (z łac. odległość). Notacja średniowieczna umożliwiająca precyzyjny zapis interwałów (czyli odległości między dźwiękami).

technika kompozytorska stosowana w późnym średniowieczu, polegająca na pochodach równoległych akordów tercjowo‑sekstowych. W kadencjach na zakończenie fraz akordy te rozwiązywano na współbrzmienia oktawy i kwinty.

siedmiostopniowa skala muzyczna. Skale średniowieczne (kościelne) są siedmiostopniowe.

technika kompozytorska stosowana w XIV w., opisana w traktacie teoretycznym „Ars nova” Filipa de Vitry, z 1320 r., polegająca na stosowaniu powtarzalnych krótkich schematów rytmicznych i melodycznych. Ulubionym gatunkiem, w którym stosowano technikę izorytmiczną, był wówczas motet (dlatego nazywano go motetem izorytmicznym).

jeden z najważniejszych (obok organum i motetu) gatunków średniowiecznej polifonii powstały w XII w., w którym po raz pierwszy wszystkie głosy pochodziły z inwencji kompozytora (a nie z chorału). Konduktus posiadał budowę zwrotkową o stosunkowo prostej rytmice. Był wykonywany podczas mszy św. przed czytaniem Pisma Świętego, wprowadzając w tematykę danego tekstu. Z czasem przeniknął także do muzyki świeckiej.

śpiewanie kilku, kilkunastu lub nawet kilkudziesięciu dźwięków melodii na jednej sylabie. Najbardziej ozdobne, najdłuższe melizmaty pojawiają się w chorale gregoriańskim na słowie „Alleluja”.

nazwa pochodzi od słowa „menzura” ( z łac. miara). Notacja menzuralna to wykształcony w średniowieczu typ notacji umożliwiającej zapisanie wysokości i czasu trwania dźwięków.

gatunek wokalny lub wokalno‑instrumentalny trwale obecny w muzyce od XIII w. Powstanie motetu wiąże się z organum melizmatycznym okresu Ars antiqua i zwyczajem dopisywania nowego tekstu słownego (le mot – z franc. „słowo”) do melizmatycznych fragmentów wielogłosowego organum.

i musica practica podział zagadnień w traktatach muzycznych średniowiecza na ogólne rozważania o naturze muzyki oraz szczegółowe omówienia zagadnień dotyczących praktyki kompozytorskiej.

pogląd na muzykę wywodzący się z tradycji filozofii pitagorejskiej, przekazany przez Boecjusza i następnie powtarzany przez wielu średniowiecznych teoretyków. Zgodnie z nim muzyka dzieli się na 1) muzykę (harmonię) ciał niebieskich, 2) muzykę (harmonię) między ciałem i duszą człowieka oraz 3) słyszalną muzykę – harmonię, która jest odbiciem dwóch pierwszych jej rodzajów. W skrócie teorię tę określa się często jako naukę o harmonii sfer.

znaki graficzne we wczesnej notacji muzycznej oznaczające dźwięki. Istniały dwa podstawowe znaki: punctum (kropka – krótki dźwięk) i virga (kreska, długi dźwięk). Istniała duża różnorodność kształtu neum. W procesie tworzenia notacji muzycznej neumy upodobniły się u schyłku średniowiecza do dzisiejszych nut.

Gatunek średniowiecznej heterofonii, a następnie polifonii. Polegał na dokomponowaniu drugiego lub kolejnego głosu (zwanego vox organalis) do istniejącej melodii (vox principalis).

rodzaj faktury muzycznej, w której dwa lub więcej głosów prowadzonych jest równocześnie niezależnie od siebie.

jednogłosowa religijna kompozycja wokalna zbliżona do hymnu. Tekst słowny sekwencji był rodzajem łacińskiej poezji religijnej, nie pochodził z Biblii. Sekwencja jest wykonywana w ramach liturgii mszalnej po Alleluja.

głos „podtrzymujący” (łac. tenere – „trzymać”). W średniowieczu był to głos wykonujący cantus firmus, a więc melodię złożoną z długo wytrzymywanych dźwięków, która stanowiła podstawę dla komponowanych nad nią kolejnych głosów wielogłosowej kompozycji.

nazwa wywodzi się z języka greckiego (gr. tropos – „rozwinięcie”), określano tak średniowieczne kompozycje polegające na wstawianiu dodatkowych fragmentów do chorału gregoriańskiego. Wstawki te (czyli tropy) mogły obejmować dodatkowy tekst słowny bądź dodatkową melodię, bądź też słowa i melodię. W wiekach VIII–IX tropy były dość krótkie, później stawały się coraz dłuższe i zaczynały funkcjonować jako samodzielne kompozycje. Tropem do chorałowego Kyrie jest np. „Bogurodzica”.