Przełom programowy w Symfonii fantastycznej Hectora Berlioza
Dla ciekawskich
Ciekawostki - Sekrety orkiestry Berlioza
Jak już wiecie, Hector Berlioz był najwybitniejszym kompozytorem francuskim XIX wieku i uchodził za najbardziej rewolucyjnego z romantyków. Jego nowatorstwo miało swój wyraz także w monumentalnej obsadzie utworów, w której odnaleźć można wiele niecodziennych, interesujących instrumentów muzycznych.
Kompozycją Berlioza, która angażuje bodaj największą liczbę wykonawców, jest religijny hymn Te Deum op. 22, powstały w 1849 roku. Obsadę utworu tworzą 4 flety, 4 oboje (w tym jeden rożek angielski), 4 klarnety (w tym jeden klarnet basowy), 4 fagoty, 4 rogi, 2 trąbki, 2 kornety, 6 puzonów, 2 ofiklejdy lub 2 tuby, kotły, bębny, talerze, instrumenty smyczkowe, 12 harf, organy, tenor solo, dwa wielkie mieszane chóry trzygłosowe (sopran, tenor, bas), jeden wielki chór dziecięcy (unisono). Dodatkowo w niektórych częściach pojawia się także flet piccolo, sakshorn i werbel.
Flet piccolo to mała odmiana fletu poprzecznego, charakteryzująca się wysokim i przenikliwym dźwiękiem. Skala instrumentu (od d2 do c8) jest o oktawę wyższa niż zwykłego fletu. Piccolo jest instrumentem o najwyższym rejestrze w orkiestrze. Jego brzmienie wykorzystali między innymi Wolfgang Amadeusz Mozart w operze Uprowadzenie z seraju, Ludwig van Beethoven w finale Symfonii c‑moll op. 67
Rożek angielski to odmiana oboju, charakteryzująca się specyficznym, melancholijnym, głębokim brzmieniem. Skala instrumentu (od e do b2) jest o kwintę niższa niż oboju. Brzmienie rożka angielskiego wykorzystał między innymi Antonin Dvořák w IX Symfonii e‑moll op. 95 Z Nowego Świata.
Klarnet basowy to odmiana klarnetu o charakterystycznie zakrzywionej do góry czarze głosowej i tzw. fajce, w której umieszcza się ustnik (oba te elementy nawiązują do budowy saksofonu). Instrument posiada skalę od D do bIndeks górny 33. Cechuje się zróżnicowaną barwą, jasną i ciepłą w rejestrze górnym, ciemną w rejestrze dolnym. Brzmienie klarnetu basowego wykorzystał Giacomo Meyerbeer w operze Hugenoci.
Ofiklejda to dawny instrument dęty blaszany, kształtem przypominający fagot. Posiadał szeroką czarę głosową, system klapowy oraz rurę zadęciową. Stosowano trzy odmiany ofiklejdy – altową, basową i kontrabasową. Instrument stracił na popularności w drugiej połowie XIX wieku, na rzecz nowo wynalezionej tuby. Brzmienie ofiklejdy wykorzystał między innymi Hector Berlioz w Symfonii fantastycznej.
Sakshorn to instrument dęty blaszany, przypominający nieco róg i trąbkę. Budowany w odmianach sopranowej, altowej, tenorowej, barytonowej i basowej. Charakterystyczne, łagodne brzmienie sakshornu jest szczególnie wyzyskiwane w orkiestrach dętych. Instrument wykorzystany został między innymi przez Hectora Berlioza w Marszu Trojan z opery Trojanie.
Teraz, gdy wiemy jak wyglądają i brzmią nietypowe instrumenty, wykorzystane przez Hectora Berlioza w kompozycji Te Deum, wysłuchajmy jej początkowego fragmentu. Zwróćmy szczególną uwagę na instrumentarium – postarajmy się nazwać pojawiające się instrumenty, scharakteryzujmy ich brzmienie oraz rolę w danym odcinku utworu.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Hector Berlioz Te Deum. Fragment muzyczny o umiarkowanym tempie i nastrojowym, spokojnym charakterze. Brzmienie jest pełne, miękkie i dość zwarte, bez agresywnej dynamiki. Utwór buduje refleksyjny klimat, a w dalszej części stopniowo wycisza napięcie.
Konserwatorium muzyczne w Paryżu i sala premier dzieł Berlioza
Kompozycje Hectora Berlioza bardzo często wykonywane były w sali koncertowej Konserwatorium Muzycznego w Paryżu – słynnej uczelni muzycznej i baletowej, założonej w 1795 roku. W połowie XX wieku podzielona ona została na dwie odrębne uczelnie: teatralną i muzyczno‑baletową. Konserwatorium przez wszystkie lata swej działalności przyciągało wybitnych artystów. Do grona jego słynnych absolwentów zaliczyć można kompozytorów takich jak między innymi: Maurice Ravel, Georges Bizet, Claude Debussy, Charles Gounod, Camille Saint‑Saëns, Henryk Wieniawski, Nadia Boulanger czy Pierre Boulez. Egzaminy wstępne na uczelnię zdał także w 1826 roku (pomimo braku profesjonalnego przygotowania muzycznego) Hector Berlioz. To w sali koncertowej paryskiego konserwatorium miały miejsce premiery najważniejszych dzieł kompozytora: Symfonii Fantastycznej (1830), symfonii koncertującej Harold w Italii (1834) oraz symfonii dramatycznej Romeo i Julia (1839).
Biblioteka muzyczna
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. I” (flet solo). Kompozycja posiada spokojne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. II” (flet, obój, klarnet). Kompozycja posiada spokojne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. V” (klarnet). Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się wesołym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Utwór: Symfonia Fantastyczna część V, autorstwa: Hectora Berlioza, wykonawca: Orchestre De Paris pod dyrygenturą Charlesa Müncha. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Harold w Italii”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się wesołym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Hector Berlioz Romeo i Julia op. 17 cz. II. Z oddali słychać żywą muzykę balową. Orkiestra narasta falami, po czym cichnie; rytmiczne, jasne brzmienie sugeruje taniec i gwar zabawy kontrastujący z samotnością Romea.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Hector Berlioz Symfonia fantastyczna cz. I. Utwór jest cichy, powolny i pełen napięcia. Smyczki tworzą delikatny, niespokojny nastrój, jakby muzyka przedstawiała zamyślenie, marzenie i emocjonalne rozchwianie bohatera. Brzmienie stopniowo się rozwija, ale bez gwałtownego wybuchu.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Hector Berlioz Symfonia fantastyczna cz. I. Utwór jest cichy, powolny i pełen napięcia. Smyczki tworzą delikatny, niespokojny nastrój, jakby muzyka przedstawiała zamyślenie, marzenie i emocjonalne rozchwianie bohatera. Brzmienie stopniowo się rozwija, ale bez gwałtownego wybuchu.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D8E45AOK5
Hector Berlioz Te Deum. Fragment muzyczny o umiarkowanym tempie i nastrojowym, spokojnym charakterze. Brzmienie jest pełne, miękkie i dość zwarte, bez agresywnej dynamiki. Utwór buduje refleksyjny klimat, a w dalszej części stopniowo wycisza napięcie.