Krótka historia sonaty przed klasycyzmem

SonatasonataSonata (łac. sonare – brzmieć) to utwór instrumentalny, przeciwstawiany kantacie (cantare – śpiewać). Termin pojawił się na przełomie XVI i XVII wieku w Wenecji i początkowo odnosił się do wieloodcinkowych kompozycji o nieustalonej formie, często będących instrumentalnym odpowiednikiem wokalnej chanson lub canzony.

W pierwszej połowie XVII wieku sonata wiązała się z techniką polichóralną, charakterystyczną dla szkoły weneckiej, wykorzystującą kontrasty barwy, faktury i dynamiki. Pionierami gatunku byli Andrea i Giovanni Gabrieli. Jednym z najsłynniejszych przykładów wczesnej sonaty jest dwuchórowa Sonata pian’e forte Giovanniego Gabrielego (1597), opublikowana w zbiorze Sacrae symphoniae.

Rozwój sonaty instrumentalnej przyniósł wykształcenie odmian kameralnych. Salomone Rossi stworzył sonatę triową na dwoje skrzypiec i basso continuo (Sinfonie e Gagliarde, 1607–1608), natomiast Biagio Marini zapoczątkował gatunek skrzypcowej sonaty solowej z basso continuo (Affetti musicali, 1617).

Ostateczny kształt sonaty barokowej nadał Arcangelo Corelli, publikując w latach 1681–1700 pięć zbiorów sonat: triowe da chiesa i da camera (op. 1–4) oraz sonaty solowe (op. 5). Jego sonaty cechowała spójność formalna, oparta na wspólnej tonacji i pokrewieństwie motywicznym, co zapowiadało późniejsze klasyczne dążenie do przejrzystości i równowagi formy.

Na szczególną uwagę zasługują programowe Sonaty misteryjne (różańcowe) Heinricha Ignaza Franza Bibera z 1676 roku. Cykl piętnastu sonat skrzypcowych, ilustrujących tajemnice różańca, wyróżnia się mistrzowskim i pomysłowym zastosowaniem skordatury (przestrajania strun), które wzbogaca ekspresję i symbolikę utworów. Całość zamyka monumentalna Passacaglia oparta na czterodźwiękowym temacie g–f–es–d.

Dużą popularność zdobyły także sonaty Giuseppe Tartiniego, zwłaszcza Sonata g‑moll z tzw. Trylem diabelskim, ceniona za wirtuozerię i sugestywną ekspresję.

Johann Sebastian Bach tworzył sonaty triowe przeznaczone na organy, rozwijając ideę wielogłosowej faktury w obrębie instrumentu klawiszowego. Johann Kuhnau natomiast zaadaptował formę sonaty triowej na instrument klawiszowy solo. Szczególne miejsce w jego twórczości zajmują Sonaty biblijne – utwory o charakterze programowym, opatrzone tytułami i oparte na zasadach ilustracyjności, wpisujące się w nurt tzw. malarstwa muzycznego.

Podział sonat barokowych

Sonata barokowa była utworem wieloczęściowym o zróżnicowanym charakterze i obsadzie wykonawczej. Ze względu na funkcję i styl wyróżnia się dwa podstawowe typy:

Sonata da camera – świecka forma cykliczna o budowie suity, przeznaczona do wykonywania w przestrzeniach dworskich; składała się z kilku części o charakterze tanecznym.

Sonata da chiesa (kościelna) – utrzymana w poważniejszym stylu, najczęściej czteroczęściowa, o układzie wolna – szybka – wolna – szybka, z dominacją techniki imitacyjnej i fugowanej w częściach szybkich.

Ze względu na obsadę wykonawczą wyróżnia się: sonatę solową z basso continuo, sonatę triową (dwa instrumenty solowe z basso continuo) oraz sonatę a quarto (trzy instrumenty solowe z basso continuo).

Ewolucja sonaty między barokiem a klasycyzmem

U schyłku baroku, na początku XVIII wieku, sonata triowa stopniowo ustępowała sonacie solowej, pojawiły się także utwory pozbawione basso continuo. Kluczową rolę w przejściu ku nowemu stylowi odegrały Essercizi per gravicembalo Domenica Scarlattiego, znane dziś jako jego sonaty (ponad 550 utworów).

Sonaty Scarlattiego opierają się najczęściej na homofonicznej formie dwuczęściowej, lecz zawierają różnorodne rozwiązania formalne i konstrukcyjne: figuracyjność, jednorodność motywiczną, elementy imitacyjne oraz zalążki myślenia sonatowego. Kompozytor rozwinął także fakturę klawesynową w sposób, który stał się wzorem dla późniejszej faktury fortepianowej. W niektórych sonatach pojawia się wyraźny dualizm tematycznydualizm tematycznydualizm tematyczny, zapowiadający klasyczną formę sonatową.

Przykładem jest Sonata d‑moll K. 1 (Allegro), charakteryzująca się szybkim tempem, energicznym przebiegiem i wyrazistą dynamiką, ukazująca nowy, przedklasyczny sposób kształtowania formy.

Podczas słuchania Sonaty d‑moll K. 1 (Allegro) zwróć uwagę na energetyczny, szybki przebieg utworu oraz wyraźnie zaznaczony rytm, który napędza całą narrację muzyczną. Wsłuchaj się w fakturę klawesynową – sposób prowadzenia obu rąk zapowiada późniejsze rozwiązania fortepianowe, oparte na kontrastach rejestrów i figuracji. Zauważ także kontrastujące odcinki tematyczne, które sugerują zalążki dualizmu tematycznego i wprowadzają nowy, przedklasyczny sposób myślenia o formie.

Sonata klasyczna

Kwartet smyczkowy „Dysonansowy” C‑dur KV 465 Wolfganga Amadeusza Mozarta jest przykładem klasycznej sonaty przeznaczonej na zespół kameralny złożony z dwojga skrzypiec, altówki i wiolonczeli. Utwór wyróżnia się przejrzystością klasycznej faktury oraz wyraźnym podziałem na frazy i okresy muzyczne. Obok dominującej faktury homofonicznej pojawiają się także elementy faktury polifonizującej, oparte na dialogowaniu i imitacyjnym prowadzeniu głosów. Szczególnie charakterystyczny jest wolny wstęp pierwszej części, w którym Mozart zastosował liczne współbrzmienia dysonansowe oraz chromatyczne pochody melodyczne. Nietypowe napięcia harmoniczne i zaskakujące zestawienia dźwięków sprawiły, że utwór otrzymał przydomek „Dysonansowy”.

R1UJ5B9MZN3BN

Podczas słuchania „Sonaty fortepianowej C‑dur”, KV 545 Facile, cz. 1 - Allegro” Mozarta zwróć uwagę na wyjątkową przejrzystość faktury i klarowny podział na frazy, które ułatwiają śledzenie formy. Wsłuchaj się w symetryczną budowę tematów oraz wyraźny kontrast między nimi, typowy dla klasycznej formy sonatowej. Zauważ, jak równowaga między napięciem a stabilnością tonalną jest budowana w przetworzeniu i przywracana w repryzie, co nadaje całości poczucie ładu i proporcji.

Podczas słuchania „Sonaty fortepianowej Es‑dur”, Hob. XVI:49 Józefa Haydna zwróć uwagę na klarowną, logicznie uporządkowaną formę, w której każdy odcinek pełni precyzyjnie określoną funkcję. Wsłuchaj się w symetrię fraz i proporcje między tematami, charakterystyczne dla klasycznego ideału równowagi. Zauważ także, jak Haydn buduje napięcie i rozładowanie w ramach formy sonatowej, zachowując lekkość, przejrzystość faktury i poczucie formalnego ładu.

RuV7SRlQmZVuB

Ilustracja przedstawia zapis nutowy składający się z pięciolinii, na których umieszczone są zapisy określonych znaków muzycznych utworu Ludwiga van Beethovena pt. „Sonata fortepianowa C-dur” Allegro con brio.

Podczas słuchania „Sonaty fortepianowej C‑dur” (Allegro con brio) Ludwiga van Beethovena zwróć uwagę na wyraźną, klasyczną konstrukcję formy sonatowej, opartą na przejrzystym układzie tematów. Wsłuchaj się w symetrię fraz i kontrast tematyczny, które porządkują przebieg muzyczny, mimo rosnącej energii i dynamiki. Zauważ także, jak Beethoven zachowuje równowagę między klasycznym ładem a silną ekspresją, zapowiadając jednocześnie nowe, bardziej dramatyczne podejście do formy.

Sonatina

Kompozytorzy klasycyzmu tworzyli również sonaty mniejszych rozmiarów zwane sonatinamiSonatinasonatinami. Zwykle przeznaczone były dla celów dydaktycznych i miały za zadanie przygotować młodego muzyka do opracowywania trudniejszych utworów, takich jak sonaty, wariacje czy ronda. Twórczość sonatin rozpowszechniła się również z tego powodu, że w początkach XIX w. znacznie poszerzył się krąg odbiorców muzyki i amatorów zainteresowanych grą na popularnym wówczas fortepianie. Do upowszechnienia muzyki wśród mieszczaństwa przyczynił się także rozwój wydawnictw muzycznych, organizowanie stałych, publicznych koncertów oraz moda na muzykowanie domowe. Wielcy mistrzowie, tacy jak Mozart i Beethoven pisali również sonaty i sonatiny w celach dydaktycznych. Sonata fortepianowa C‑dur KV 545 Mozarta przeznaczona była dla jego uczniów. Z wczesnego okresu twórczości Beethovena pochodzą Sonatiny: F‑dur, C‑dur, G‑dur i g‑moll. Mniej wybitni kompozytorzy klasycyzmu i wczesnego romantyzmu, Muzio Clementi, Friedrich Kuhlau, Jan Ladislav Dussek, Anton Diabelli, Ignaz Joseph Pleyel, tworzyli sonatiny, w których starali się połączyć walory dydaktyczne i artystyczne. Ich sonatiny cechowały się prostszą konstrukcją, skróconym przetworzeniem, lżejszym charakterem i lapidarnością tematów. Najczęściej opierały się na budowie dwu- lub trzyczęściowej. Można w nich dostrzec bezpretensjonalne piękno, ujmującą świeżość i naturalność inwencji, przejrzystą i logiczną konstrukcjęm41d52f0b273ba16f_0000000000007logiczną konstrukcję , śpiewną linię melodyczną tematów, wyrazistą rytmikę, nieskomplikowaną harmonikę i fakturę. O wartościach artystycznych tych sonatin świadczy utrzymująca się do dzisiaj ich popularność w repertuarze pedagogicznym.

Podczas słuchania „Sonatiny na fortepian C‑dur op. 36 Nr 1, Allegro” Muzio Clementiego zwróć uwagę na przejrzystą, prostą strukturę formy sonatowej, która ułatwia śledzenie tematów i ich rozwoju. Wsłuchaj się w symetrię fraz i równowagę między kontrastującymi tematami, typową dla klasycznej estetyki. Zauważ także, jak Clementi zachowuje klarowność faktury i harmoniczną spójność, co pozwala dojrzeć ideał równowagi formalnej w miniaturowej formie sonatowej.

Sonata wywodzi się z baroku, kiedy była ogólnym określeniem utworu instrumentalnego o zróżnicowanej budowie i obsadzie. W XVII wieku rozwinęły się jej podstawowe odmiany, takie jak sonata da chiesa i sonata da camera, a kompozytorzy stopniowo porządkowali jej strukturę. Ważnym etapem w ewolucji gatunku były sonaty Domenica Scarlattiego, w których pojawiły się elementy zapowiadające późniejszą formę sonatową, takie jak kontrast tematyczny czy jednorodność motywiczna. W klasycyzmie sonata osiągnęła swoją najbardziej przejrzystą i uporządkowaną postać. Jej konstrukcja opierała się na logicznym układzie ekspozycji, przetworzenia i repryzy, a także na wyraźnym kontrastowaniu tematów. Kompozytorzy klasyczni dążyli do równowagi między napięciem a stabilnością tonalną oraz do symetrii fraz i proporcji formalnych. Dzięki temu sonata stała się wzorcowym modelem organizacji muzycznej epoki klasycyzmu. Jednocześnie pozostawiała kompozytorom przestrzeń dla indywidualnej ekspresji, co szczególnie widoczne jest w twórczości Beethovena. Właśnie ta równowaga między porządkiem a twórczą swobodą sprawiła, że sonata stała się muzycznym odpowiednikiem harmonijnej architektury, o której mowa w pytaniu z początku rozdziału.

Słownik muzyki pod red. Wojciecha Marchwicy, Zielona Sowa, Kraków 2006.