Transformacja ustrojowa
Najważniejsze wydarzenia związane z przełomem roku 1989 w Polsce oraz w Europie Środkowej
Wyjaśnisz, jaki wpływ na zmiany zachodzące w innych krajach Europy Środkowej miała działalność „Solidarności”.
Wybierzesz wydarzenia, które twoim zdaniem miały decydujące znaczenie dla rozpoczęcia zmian zachodzących w Europie Środkowej i Wschodniej.
Wskażesz, jak przebiegał proces zmian w wielu europejskich krajach komunistycznych.
Przełom roku 1989 to jeden z najważniejszych momentów w najnowszej historii Polski i Europy Środkowej - czas zmian politycznych, społecznych, gospodarczych i ustrojowych. Po dekadach funkcjonowania w realiach systemu komunistycznego państwa regionu weszły w okres transformacji, który oznaczał demontaż monopolu władzy partii komunistycznych, odbudowę mechanizmów demokracji oraz stopniowe odzyskiwanie suwerenności politycznej. Rok 1989 nie był jedynie datą graniczną, lecz symbolem końca epoki zimnowojennego podziału Europy i początkiem nowego ładu politycznego na kontynencie.
Ku zmianie
W 1981 r. prezydentem Stanów Zjednoczonych został Ronald Reagan, który postanowił osłabić „imperium zła”, czyli Związek Sowiecki, i pomóc krajom pozostającym pod politycznym i gospodarczym wpływem ZSRS. W tych działaniach popierała go konserwatywna brytyjska premier Margaret Thatcher). Amerykański prezydent wspierał ruch antykomunistyczne w różnych częściach świata (w tym polską „Solidarność”) i rozpoczął wyścig zbrojeń (tzw. gwiezdne wojny), których ZSRS nie miał szans wygrać. Stany Zjednoczone udzielały również poparcia i pomocy Afgańczykom, którzy od 1979 r. prowadzili na swoim terytorium wojnę ze Związkiem Sowieckim.
Po kilku latach ta sytuacja doprowadziła do bankructwa, a w konsekwencji do rozpadu ZSRS. Związek Sowiecki nie miał już ani sił ani środków, by tłumić ruchy niepodległościowe w krajach, które były w strefie jego wpływów od końca II wojny światowej. Fala uwalniania się kolejnych krajów spod dominacji sowieckiej była już nie do zatrzymania. Jednak po okresie entuzjazmu związanego z tzw. Jesienią Ludów musiały się one zmierzyć z wieloma problemami i wyzwaniami związanymi z procesami transformacji.
Oś czasu przedstawia kluczowe wydarzenia polityczne w Polsce i Europie Środkowej. Analizując temat, warto spojrzeć z pewnej perspektywy, by uchwycić kluczowe momenty zmian.
Przemiany zaczęły się w Polsce
Geneza Jesieni Ludów, czyli wyzwalania się kolejnych krajów bloku wschodniego zależnych politycznie od ZSRS spod jarzma komunizmu, sięga początku lat 80. XX wieku. Wówczas w Polsce po sierpniowych strajkach, które ogarnęły cały kraj, oraz rozmowach delegacji rządowej z przedstawicielami strajkujących – powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Bezradni wobec oporu społecznego komuniści ratowali się użyciem siły – 13 grudnia 1981 r. wprowadzili stan wojenny. Ruch „Solidarności” musiał zejść do podziemia, ale nie zaprzestał działania.
Prowadzona wciąż działalność opozycyjna i niechęć Polaków wobec oficjalnych władz wraz z narastającym kryzysem gospodarczym lat 80. (którego symbolem były puste półki w sklepach, ale także masowa emigracja Polaków) oraz powoli słabnącym ekonomicznie Związkiem Sowieckim wymusiły ustępstwa. Partia komunistyczna ugięła się, porozumiała ze środowiskami opozycyjnymi i 4 czerwca 1989 r. doszło do pierwszych częściowo wolnych wyborów. Wygrała je „Solidarność”, zdobywając wszystkie dostępne miejsca w sejmie (zgodnie z porozumieniami Okrągłego Stołu 65 proc. mandatów zapewnione miała partia komunistyczna i jej sojusznicy) oraz 99 proc. mandatów w wybranym w całkowicie wolnych wyborach senacie.
Premierem pierwszego niekomunistycznego rządu został Tadeusz Mazowiecki, a ministrem finansów ekspert „Solidarności” Leszek Balcerowicz. Bardzo szybko stworzono program stabilizujący sytuację ekonomiczną oraz transformację gospodarki do systemu wolnorynkowego. W Polsce rozpoczął się długi proces prywatyzacji. Wraz z upływem lat rozwinął się sektor usług i pojawiła się klasa średnia. Zaczęły pojawiać się różnorodne możliwości inicjatyw gospodarczych. Polska szybko „goniła” rozwinięte gospodarki Europy Zachodniej . Między rokiem 1990 a 2015 produkt krajowy brutto na jednego mieszkańca Polski wzrósł ponad siedmiokrotnie.
Pierwsze powszechne i bezpośrednie wybory prezydenckie były bardzo ważnym elementem przemian ustrojowych. Wygrał je przewodniczący „Solidarności” – Lech Wałęsa, zdobywając 74,25 proc. głosów. Przekazanie mu symboli polskiej władzy przez Ryszarda Kaczorowskiego, prezydenta Rzeczypospolitej na uchodźstwie, do którego doszło 24 grudnia 1990 r. na Zamku Królewskim w Warszawie, było ważnym gestem w historii demokratycznej Polski i symbolicznym końcem komunizmu. Rok później odbyły się pierwsze całkowicie wolne wybory parlamentarne.
Omawiając transformację ustrojową Polski, nie można pominąć uchwalenia tzw. Małej Konstytucji w październiku 1992 roku. Miała ona charakter przejściowy i regulowała działanie głównych instytucji państwa do momentu wejścia w życie nowej konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, co nastąpiło 16 października 1997 roku. Ta ustawa zasadnicza obowiązuje do dzisiaj. Zakazuje ona w artykule 13 tworzenia partii odwołujących się do ideologii totalitarnych, w tym komunistycznej, oraz używania przemocy w wykonywaniu władzy.
Jednym z przełomowych wydarzeń w obalaniu komunizmu było… zburzenie pomnika Feliksa Dzierżyńskiego w Warszawie w połowie listopada 1989 roku. Obalenie tego monumentu uważa się za początek procesu dekomunizacji przestrzeni publicznej. W następnych miesiącach sukcesywnie zaczęto wyburzać inne pomniki, m.in. w Krakowie zdemontowano pomnik Lenina, a także zmieniać nazwy ulic. W Warszawie bez żalu mieszkańcy pożegnali m.in. ulice Marchlewskiego, Świerczewskiego czy Nowotki, zamiast nich pojawiły się ulice Jana Pawła II, „Solidarności” czy Andersa. „1 Maja” był w wielu miejscach Polski zamieniany na „3 Maja”, „7 listopada” na „11 listopada”, a „Armia Ludowa” na „Armię Krajową”. Projekt ten jednak w Polsce wciąż nie został ukończony, nigdy nie została podpisana ustawa dekomunizacyjna – rugująca z przestrzeni publicznej i politycznej działaczy komunistycznych - jak to miało miejsce w byłej Czechosłowacji czy w Niemieckiej Republice Demokratycznej.
Zmiany w Niemczech i Czechosłowacji
Rządząca w NRD Socjalistyczna Partia Jedności uważana była za najbardziej represyjną wobec obywateli spośród całego bloku sowieckiego. Zapoczątkowany przez polską „Solidarność” proces obalania komunizmu w Europie pozwolił na otwarcie granic pomiędzy NRD i RFN i zburzenie muru berlińskiego. Społeczeństwo zaczęło domagać się wolnych wyborów oraz wprowadzenia wolności słowa i wolnego rynku. W dniu 9 listopada 1989 r. granica z RFN została oficjalnie otwarta. Jednoczące się Niemcy natychmiast stanęły przed trudnym wyzwaniem zintegrowania bogatego zachodu z biedniejszym, postkomunistycznym wschodem. Zjednoczenie obu państw niemieckich, a faktycznie wcielenie niemieckich landów wschodnich do struktur RFN, dokonało się 3 października 1990 roku.
Tutaj Niemcy i Europa były pod zielone do 10 grudnia 1989 roku do godziny 10:15. Data i godzina na każdej z tablic różnią się w zależności od faktycznego momentu otwarcia danego przejścia. Zwróć uwagę na linię na tablicy. Co może oznaczać?
W Niemczech w ramach dekomunizacji powołano tzw. Instytut Gaucka, który do dzisiaj zajmuje się ujawnianiem akt STASI - byłej służby bezpieczeństwa NRD. Dzięki niemu każdy z obywateli ma dostęp do teczek gromadzonych wcześniej przez służby. Jednocześnie pracownicy instytucji publicznych wciąż podlegają lustracji pod kątem ich współpracy ze STASI.
W Czechosłowacji 17 listopada 1989 r. odbyła się demonstracja, podczas której aresztowano 150 osób. Spowodowało to kolejne manifestacje, strajki i utworzenie Forum Obywatelskiego, na czele którego stanął pisarz - opozycjonista Václav Havel. Rząd komunistyczny ostatecznie ugiął się – 10 grudnia prezydent Gustáv Husák powołał rząd koalicyjny z udziałem opozycjonistów, a następnie ogłosił rezygnację z urzędu prezydenta. W dniu 29 grudnia 1989 r. Zgromadzenie Federalne, czyli ówczesny parlament Czechosłowacji, wybrało Václava Havla na prezydenta Czechosłowacji. W czerwcu 1990 r. przeprowadzono w kraju wolne wybory. Wydarzenia te znane są jako „aksamitna rewolucja”, ponieważ przekazanie władzy odbyło się w sposób pokojowy i bez rozlewu krwi.
W 1991 r. w ramach dekomunizacji w Czechosłowacji wydano ustawę lustracyjną. Według niej byli współpracownicy sił bezpieczeństwa, milicji ludowej, a także funkcjonariusze partii komunistycznej mieli całkowity zakaz pełnienia kierowniczych funkcji w instytucjach publicznych. Znowelizowano również kodeks karny, który wprowadzał kary za propagowanie idei komunizmu. W 1993 r. uchwalono ustawę uznającą rząd komunistyczny za bezprawny i zbrodniczy. Potępiono Komunistyczną Partię Czechosłowacji. Czechosłowacja uznawana jest, wraz z NRD, za państwo, w którym doszło do ustawowego i pełnego przeprowadzenia procesu dekomunizacji za pomocą bezkompromisowej lustracji i usunięcia dawnych elit z życia publicznego. W innych krajach, w tym w Polsce, zerwanie z przeszłością nie miało tak radykalnego charakteru.
Wielokulturowa Jugosławia
Omawiając proces dekomunizacji i transformacji ustrojowej nie można pominąć Jugosławii. Przebieg wydarzeń był w tym państwie dramatyczny. Wpłynęła na to różnorodność religijna i etniczna (w 25‑milionowym kraju współistniały trzy główne wyznania: prawosławni, katolicy i muzułmanie, pięć podstawowych języków i dwa alfabety).
Kraje bliższe historycznie zachodowi, czyli Słowenia i Chorwacja, przy wsparciu Austrii i Niemiec dążyły do większej niezależności, aż wreszcie postanowiły wystąpić z federacji i stać się niepodległe. Szybko doszło do walk i rozlewu krwi (pierwsze strzały oddali Słoweńcy do broniących jedności państwa wojsk jugosłowiańskich). Jugosławia pogrążyła się w kilkuletniej wojnie. Jej efektem był rozpad Jugosławii i powstanie niezależnych państw: Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Macedonii, Serbii oraz Czarnogóry (w 2008 r. niepodległość ogłosiło należące do Serbii Kosowo, pozostaje jednak terytorium spornym, nieuznawanym m.in. przez część państw Unii Europejskiej). Dopiero po ponad dwóch dekadach bliskie sobie kulturowo i językowo kraje zaczęły bliżej współpracować, na polu kultury zjawisko to nazywane jest „jugonostalgią”.
Jesień Ludów: spokojne Węgry, krwawa Rumunia
Drugim, oprócz Polski, liderem przemian na przełomie lat 80. i 90. były Węgry. Pierwszym krokiem było odsunięcie od władzy Jánosa Kádára (wieloletniego I sekretarza Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej) w 1988 r., a w listopadzie tego roku premierem został komunistyczny polityk uważany za radykalnego reformatora - Miklos Nemeth. Węgierscy komuniści zgodzili się na proces zmiany systemu w zamian za gwarancję bezpieczeństwa i nierozliczanie ich rządów. W czerwcu 1989 r. doszło do obrad tzw. trójkątnego stołu – wzięli w nich udział przedstawiciele władz komunistycznych, organizacji społecznych (pozostających pod wpływem reżimu) i opozycji. Ponieważ opozycja nie zgodziła się na sejm kontraktowy, dlatego ustalono, że zostaną zorganizowane wolne wybory z systemem wielopartyjnym. Obrady zakończyły się we wrześniu 1989 r. W Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej większą rolę zaczęli odgrywać młodzi reformatorzy, którzy przyspieszyli zmiany gospodarcze i polityczne. Przywrócili m.in. zasady gospodarki rynkowej, zmienili nazwę państwa i wykreślili z konstytucji zapis o kierowniczej roli partii. Zmiany w konstytucji urzędujący wciąż stary parlament przyjął 23 października 1989 r., co było w pewnym sensie symbolicznym hołdem dla uczestników węgierskiego Października ’56. W marcu 1990 r. w wolnych wyborach do parlamentu komuniści ponieśli druzgocącą klęskę. Transformacja ustrojowa na Węgrzech przebiegła pokojowo, ale także bez rozliczenia poprzedniego reżimu oraz bez przeprowadzania pełnej lustracji.
W Bułgarii zmiany nastąpiły w 1990 r., kiedy to definitywnie odsunięto od władzy Todora Żiwkowa stojącego na czele władz komunistycznych nieprzerwanie od 1954 roku. W styczniu 1990 r. Bułgarska Partia Komunistyczna (BPK) zniosła w konstytucji zapis o przewodniej roli partii, w kwietniu na miejsce BPK utworzono lewicową Bułgarską Partię Socjalistyczną i przeprowadzono pierwsze wolne wybory, które spadkobierczyni BPK wygrała. Pod koniec 1990 r. w ramach przemian ustrojowych zlikwidowano ostatecznie republikę ludową, zastępując ją nazwą Republika Bułgarii.
W Rumunii wyzwolenie się z rządów komunistycznych było niezwykle trudne ze względu na fakt, że do jesieni 1989 r, było to państwo rządzone przez twardego dyktatora Nicolae Ceaușescu. W grudniu 1989 r. Ceaușescu został obalony w wyniku krwawej rewolucji, a następnie – po krótkiej „rozprawie” przeprowadzonej przez samozwańczy i prowizoryczny sąd wojskowy złożony z oficerów, którzy wypowiedzieli lojalność jego reżimowi – skazany i rozstrzelany wraz z żoną. Co ciekawe: dyktator do końca nie wierzył, że ktoś mu się sprzeciwił, i w teatralny sposób próbował rozkazywać swoim krępującym go i stawiającym przed plutonem egzekucyjnym żołnierzom.
Do władzy w Rumunii najpierw doszli przedstawiciele Frontu Ocalenia Narodowego (organu powołanego podczas grudniowej rewolucji, składającego się z wojskowych oraz członków umiarkowanego skrzydła Rumuńskiej Partii Komunistycznej, przekształconego potem w partię polityczną), a w 1996 r. – dotychczasowa opozycja.
Najważniejszą zmianą, jaką pociągnęła za sobą transformacja ustrojowa, było ustanowienie demokratycznych podstaw prawnych państw. We wszystkich krajach dawnego bloku socjalistycznego doszło do podziału władz i rezygnacji z rządów jednej partii – partii komunistycznej. Ustanowiono gwarancję wolności i pluralizmu politycznego, likwidując tym samym monopol jednej partii. Wprowadzono także zasadę praworządności i suwerenności narodu, który ma prawo do wyboru swoich przedstawicieli.
Wszystkie niemal państwa Europy byłego bloku sowieckiego rozpoczęły okres przemian politycznych i gospodarczych, które doprowadziły do uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej i w NATO. Polska, Czechy, Słowacja, Węgry i Słowenia przystąpiły do UE w 2004 r., Bułgaria i Rumunia w 2007 r., a Chorwacja w 2013 r. (Macedonia Północna, Czarnogóra, Serbia oraz Bośnia i Hercegowina negocjują akcesję). W NATO są wszystkie kraje omawianego regionu z wyjątkiem Serbii oraz Bośni i Hercegowiny. Jako pierwsze do paktu przystąpiły Polska, Czechy i Węgry, a nastąpiło to już w 1999 roku.
Rozpad kolosa
Związek Sowiecki od początku lat 80. pogrążał się w coraz większym kryzysie politycznym i ekonomicznym. Niedobory towarów stały się powszechnym zjawiskiem. Rozwój przemysłu uległ zahamowaniu, a trudności w rolnictwie zmusiły kraj do sprowadzania zboża z zagranicy. Na wszystkich szczeblach władzy szerzyła się korupcja. Do tego doszła jeszcze przedłużająca się interwencja Sowietów w Afganistanie.
Podjęte przez nowego I sekretarza KPZR Michaiła Gorbaczowa próby reform opierające się na jawności przepływu informacji (glasnost) oraz restrukturyzacji (pierestrojka) zakończyły się niepowodzeniem. Kraj szybko zmierzał ku przepaści. Rosła inflacja, a dochód narodowy brutto w drugiej połowie lat 80. nie przekraczał 2%. W republikach sowieckich nasilały się też tendencje odśrodkowe i dążenia niepodległościowe. Władza sekretarza generalnego oraz centralnych organów państwa znacznie osłabła. Gorbaczow, aby przeciwdziałać dalszemu rozkładowi kraju, ogłosił w 1989 r. demokratyczne wybory do parlamentu rosyjskiego oraz doprowadził do powołania urzędu prezydenta, który sam objął. Przeprowadzane reformy zdaniem wielu dawnych działaczy były zbyt mało radykalne. Domagali się oni zasadniczych zmian w strukturze Związku Sowieckiego. Na czele tej grupy znalazł się Borys Jelcyn, który już wkrótce jako prezydent Rosyjskiej FSRR stał się głównym rywalem Gorbaczowa. Po drugiej stronie znajdowała się grupa najwyższych funkcjonariuszy KPZR oraz wojska na czele z wiceprezydentem Giennadijem Janajewem. W nocy z 18 na 19 sierpnia 1991 r. zorganizowali oni pucz, którego celem było przejęciem władzy w celu ratowania jedności ZSRS. Choć zamachowcy zostali aresztowani po trzech dniach, to nic nie było już jednak w stanie powstrzymać rozpadu Związku Sowieckiego. W ciągu najbliższych miesięcy piętnaście republik sowieckich ogłosiło niepodległość.
Mapa przedstawia republiki związkowe należące do ZSRS, ukazując ich rozmieszczenie terytorialne oraz zasięg przestrzenny państwa przed jego rozpadem.
W grudniu 1991 r. przedstawiciele władz Rosji, Ukrainy i Białorusi spotkali się w Puszczy Białowieskiej i ostatecznie podjęli decyzję o rozwiązaniu Związku Sowieckiego. Jednocześnie powołano do życia Wspólnotę Niepodległych Państw, w skład której weszło 11 byłych republik sowieckich (bez Litwy, Łotwy, Estonii oraz Gruzji; ta ostatnia po początkowym akcesie opuściła WNP w 2005 roku). Celem istnienia tej organizacji jest współpraca w zakresie polityki, kultury, gospodarki i wojskowości. Pomysł zacieśnienia współpracy spotkał się z pozytywnym odzewem wyłącznie ze strony Rosji i Białorusi, reszta dawnych republik sowieckich sprzeciwiła się temu. Do dziś zatem więzi łączące państwa członkowskie WNP mimo spotkań i kilku inicjatyw pozostają dość luźne. Białoruś, po dojściu do władzy w 1994 r. prezydenta Aleksandra Łukaszenki, ściśle współpracuje z Rosją, próbując czasem utrzymać pozory niezależności (zachowuje własną walutę).
Kraje bałtyckie i inne byłe republiki ZSRS
Rozpad ZSRS umożliwił byłym republikom sowieckim wybór dróg rozwoju. Niepodległe od września 1991 r. trzy kraje bałtyckie: Litwa, Łotwa i Estonia, istniejące już w okresie międzywojennym jako niezależne państwa, wybrały orientację pro‑zachodnią. Przeprowadziły niezbędne reformy gospodarcze i polityczne i od 2004 r. są członkami Unii Europejskiej i NATO. Zrealizowały też program przystosowania ich gospodarek do UE i należą też do strefy euro. Poziom życia w tych krajach znacząco wzrósł w ostatnim 30‑leciu i PKB na głowę mieszkańca jest tam na podobnym poziomie co w Polsce (nieco wyższe w Estonii, nieco niższe na Łotwie).
Ukraina przez kilkanaście lat po uzyskaniu niepodległości poszukiwała własnej drogi rozwoju, a po pomarańczowej rewolucji w latach 2004‑2005 oraz wydarzeniach Euromajdanu w 2013‑2014 r. jednoznacznie skierowała się ku integracji z zachodem. Proces reform pozostawał jednak niespójny i utrudniony przez korupcję oraz niestabilność polityczną. Punktem zwrotnym stała się zbrojna agresja Federacji Rosyjskiej na Ukrainą, zainicjowana w 2014 r. aneksją Krymu i przerodzona w lutym 2022 r. w pełnoskalową inwazję. Wojna doprowadziła do ogromnych strat demograficznych i gospodarczych, masowej migracji ludności oraz głębokiej transformacji państwa ukraińskiego, które - mimo trwającego konfliktu -zintensyfikowało reformy, zacieśniło współpracę z Unią Europejską i NATO oraz uzyskało status państwa kandydującego do UE.
Mołdawia, targana sprzecznościami i osłabiona rozbiciem państwa (w Naddniestrzu rządzą pro‑rosyjscy separatyści), w ostatnich latach wraca się ku zachodowi. Mimo wieloletnich zaniedbań gospodarczych i instytucjonalnych, po rosyjskiej agresji na Ukrainę proces integracji europejskiej uległ przyśpieszeniu. W czerwcu 2022 r. Mołdawia uzyskała status państwa kandydującego do UE, choć skala wyzwań politycznych, gospodarczych i bezpieczeństwa sprawia, że jej droga do członkostwa pozostaje długotrwała i niepewna. Współpraca z Ukrainą i Gruzją, zapoczątkowana m.in. porozumieniem z lipca 2021 r., wpisuje się w szerszy kontekst regionalnych aspiracji proeuropejskich.
Zaznacz kraje, w których komuniści podjęli rozmowy ze zorganizowaną opozycją i zawarły porozumienie.
Zaznacz fotografie ilustrujące proces dekomunizacji przestrzeni publicznej.
Porównaj preambuły konstytucji uchwalonych w Czechach, Polsce i na Węgrzech po 1989 r. Jakie podobieństwa, a jakie różnice dostrzegasz?
Preambuła Konstytucji Republiki Czeskiej, 1992My, Obywatele Republiki Czeskiej w Czechach, na Morawach i na Śląsku,
w dobie odnowy samodzielnego państwa czeskiego,
wierni wszystkim dobrym tradycjom dawnej państwowości ziem Korony Czeskiej i państwowości czechosłowackiej,
zdecydowani budować, chronić i rozwijać Republikę Czeską w duchu niepodważalnych wartości ludzkiej godności i wolności
jako ojczyznę równouprawnionych, wolnych obywateli, świadomych swych obowiązków wobec innych i odpowiedzialności wobec ogółu,
jako wolne i demokratyczne państwo oparte na poszanowaniu praw człowieka i na zasadach społeczeństwa obywatelskiego,
jako część rodziny europejskich i światowych demokracji,
zdecydowani wspólnie strzec i rozwijać odziedziczone naturalne i kulturalne, materialne i duchowe bogactwo,
zdecydowani kierować się wszystkimi sprawdzonymi zasadami państwa prawa,
poprzez swych swobodnie wybranych przedstawicieli uchwalamy tę oto Konstytucję Republiki Czeskiej.
Źródło: Preambuła Konstytucji Republiki Czeskiej, 1992, dostępny w internecie: http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/czechy-a.html.
Preambuła Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 1997W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny,
odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie,
my, Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej,
zarówno wierzący w Boga
będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna,
jak i nie podzielający tej wiary,
a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł,
równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego - Polski,
wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach,
nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej,
zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku,
złączeni więzami wspólnoty z naszymi rodakami rozsianymi po świecie,
świadomi potrzeby współpracy ze wszystkimi krajami dla dobra Rodziny Ludzkiej,
pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane,
pragnąc na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie, a działaniu instytucji publicznych zapewnić rzetelność i sprawność,
w poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem lub przed własnym sumieniem,
ustanawiamy Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej
jako prawa podstawowe dla państwa
oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości, współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot.
Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali,
wzywamy, aby czynili to, dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka,
jego prawa do wolności i obowiązku solidarności z innymi,
a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej.
Źródło: Preambuła Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 1997, dostępny w internecie: https://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/polski/kon1.htm.
Narodowe wyznanie wiary, Konstytucja Węgier, 2011Boże, błogosław Węgrów!
MY, CZŁONKOWIE NARODU WĘGIERSKIEGO, na początku nowego tysiąclecia, w poczuciu odpowiedzialności za każdego Węgra, oświadczamy, co następuje:
Jesteśmy dumni z tego, że nasz król, Święty Stefan, tysiąc lat temu osadził państwo węgierskie na solidnych fundamentach i uczynił naszą ojczyznę częścią chrześcijańskiej Europy.
Jesteśmy dumni z naszych przodków walczących o przetrwanie, o wolność i niepodległość.
Jesteśmy dumni ze wspaniałego dziedzictwa duchowego Węgrów.
Jesteśmy dumni z tego, że nasz naród przez wieki orężnie bronił Europy oraz wzbogacał skarbiec wspólnych wartości swym talentem i swoją pracowitością.
Uznajemy rolę chrześcijaństwa w przetrwaniu narodu. Szanujemy różnorodne tradycje religijne naszego kraju.
Przyrzekamy chronić i zachować duchową jedność naszego narodu, która w wichrach minionego stulecia rozerwana została na części. Żyjące razem z nami narodowości stanowią część węgierskiej wspólnoty politycznej i są czynnikami państwotwórczymi.
Zobowiązujemy się do kultywowania i strzeżenia naszego dziedzictwa, naszego unikatowego języka, węgierskiej kultury, kultury i języka narodowości żyjących na terytorium Węgier – stworzonych przez człowieka oraz zasobów naturalnych Kotliny Karpackiej. […]
Uznajemy, że podstawą bytu ludzkiego jest ludzka godność.
Uznajemy, że wolność jednostki może się realizować jedynie we współdziałaniu z innymi.
Uznajemy, że najważniejsze ramy naszej koegzystencji stanowią rodzina i naród, a podstawowe wartości naszego współbytowania to wierność, wiara i miłość.
Uznajemy, że podstawą siły wspólnoty i godności każdego człowieka jest praca, dzieło ducha ludzkiego.
Uznajemy za swoją powinność niesienie pomocy osobom potrzebującym i biednym.
Uznajemy, że wspólnym celem obywateli i państwa jest zapewnienie dobrobytu, bezpieczeństwa, porządku, sprawiedliwości i wolności.
Uznajemy, że rządy ludu istnieją tylko tam, gdzie państwo służy swym obywatelom, a także sprawiedliwie, bez nadużyć i stronniczości, kieruje ich sprawami.
Z szacunkiem odnosimy się do zdobyczy naszej historycznej konstytucji oraz
do Świętej Korony, która ucieleśnia konstytucyjną ciągłość państwowości Węgier i jedność narodu.
Nie uznajemy zawieszenia naszej historycznej konstytucji wskutek obcych okupacji. Zaprzeczamy przedawnieniu nieludzkich zbrodni popełnionych przeciwko narodowi węgierskiemu i jego obywatelom w okresie panowania dyktatury narodowosocjalistycznej i komunistycznej. […]
Źródło: Narodowe wyznanie wiary, Konstytucja Węgier, 2011, dostępny w internecie: http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/wegry2011.html.
Zapoznaj się z materiałem filmowym, który opowiada o czasie przełomu i przeniesie cię do lat osiemdziesiątych XX wieku. Zwróć uwagę, jak w krótkim czasie nastąpiła seria powiązanych ze sobą wydarzeń, które zmieniły układ polityczny regionu i zakończyły epokę podziału Europy. Warto zwrócić uwagę na rolę Polski w tym procesie oraz na to, jak sytuacja w jednym kraju oddziaływała na inne państwa w całej Europie Środkowej.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1VH8LGOPTJNK
Film przedstawiający przyczyny przekształceń w Europie Środkowej i Wschodniej w latach osiemdziesiątych.
Oceń, czy reformy Gorbaczowa były odpowiedzią na kryzys wewnętrzny ZSRS, czy raczej reakcja na presję międzynarodową.
Przedstaw zależność między wydarzeniami w Polsce w 1989 roku a rozpadem dotychczasowego porządku politycznego w Europie.
Wymień przesłanki, które świadczyły o tym, że blokowi wschodniemu groził upadek. Wskaż tę, która twoim zdaniem okazała się najgroźniejsza. Swój wybór uzasadnij.
W skład Europy Środkowo‑Wschodniej wchodzą państwa o różnej tradycji historycznej i w czasach zimnej wojny pozostające w różnej zależności od ZSRS: państwa satelickie, republiki sowieckie oraz państwa wchodzące w skład Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Czy ta różna tradycja i różny stopień zależności od ZSRS wpłynęły na różny przebieg procesu odzyskiwania niepodległości i uniezależniania się od władzy komunistycznej w tych państwach? Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do konkretnych przykładów.
Podsumowanie
W krajach bloku wschodniego droga odchodzenia od komunizmu przebiegała w różny sposób. Zależało to od czynników wewnętrznych i zewnętrznych w poszczególnych państwach. W niektórych państwach transformację udało się przeprowadzić bez ofiar, w innych nie obeszło się bez rozlewu krwi. Zmiany ustrojowe, poza reformami gospodarczymi i politycznymi, wiązały się także z ustawodawstwem lustracyjnym. Czechosłowacja i NRD przeprowadziły ten proces bardzo szybko. W Polsce ustawa, która usuwałaby byłych komunistów z życia publicznego, nie weszła w życie. Wszystkie niemal państwa Europy byłego bloku sowieckiego rozpoczęły okres przemian politycznych i gospodarczych, które w wielu przypadkach doprowadziły do uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej i w NATO.
Słownik
proces, w wyniku którego zostają usunięte z życia publicznego ślady związane z przeszłością komunistyczną
działania mające na celu usunięcie funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa w byłych państwach komunistycznych i ich współpracowników z życia publicznego
zjawisko polityczne i kulturowe występujące wśród ludności byłej Jugosławii, odnosi się do emocjonalnej tęsknoty za przeszłością, kiedy rozbite państwa były częścią jednego, znaczącego w świecie kraju, żalu z powodu wojny, która go podzieliła i pragnienia ponownego zjednoczenia; jest swoistym protestem przeciw południowosłowiańskim nacjonalizmom; według sondażu z 2017 r. rozpad Jugosławii za szkodliwy uważało: 81 proc. Serbów, 77 proc. Bośniaków, 65 proc. Macedończyków, 45 proc. Słoweńców i 23 proc. Chorwatów
powstałe w 1949 r. z sowieckiej strefy okupacyjnej i istniejące do 1990 r. państwo niemieckie o systemie komunistycznym
(Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”) ogólnopolski związek zawodowy powstały 31 sierpnia 1980 r., by bronić praw pracowników w PRL; z czasem stał się jednym z głównych ośrodków opozycji przeciwko władzy komunistycznej; pierwszym liderem i przewodniczącym był Lech Wałęsa
po II wojnie światowej państwo niemieckie utworzone w 1949 r. z trzech alianckich stref okupacyjnych (amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej) i sprzymierzone z państwami zachodnimi oraz Stanami Zjednoczonymi; po zjednoczeniu Niemiec w 1990 r. nazwa całego państwa niemieckiego
(niem. Ministerium für Staatssicherheit (MfS), Staatssicherheitsdienst (Stasi)) Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego w Niemieckiej Republice Demokratycznej, powstałe w 1950 r. i odpowiedzialne za bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne państwa oraz wywiad i kontrwywiad; ta wschodnioniemiecka policja polityczna wyłączona spod kontroli parlamentarnej inwigilowała wszystkie dziedziny życia obywateli