Nadzieje i obawy towarzyszące pierwszym latom po upadku komunizmu w Europie Środkowo‑Wschodniej

Upadek komunizmu w Europie Środkowo‑Wschodniej otworzył nowy rozdzaił w historii regionu, przynosząc jednocześnie wielkie nadzieje na wolność i rozwój, ale także liczne obawy związane z niepewną przyszłością Pierwsze lata transformacji były czasem dynamicznych zmian, które na trwałe ukształtowały sytuację polityczną, gospodarczą i społeczną państw regionu. Czy nadzieje związane z upadkiem komunizmu szybko się spełniły, czy raczej ustąpiły miejsca nowym wyzwaniom i niepewności?

„Koniec historii” Francisa Fukuyamy

Zwycięstwo zachodniej demokracji nad sowieckim komunizmem wywołało niezwykle optymistyczne nastroje w Europie i USA. Amerykański politolog Francis Fukuyama wygłosił wówczas słynną tezę o nadejściu „końca historii”. Epoka rywalizacji ideologicznej, skoncentrowanej na sporze o najlepszy kształt ustroju państwa, jak przekonywał, definitywnie odchodzi do przeszłości. Według Fukuyamy demokratyczny kapitalizm pokonał w niej najpierw rządy monarchiczne, później faszyzm, a w finale komunizm. 

Nadchodzi zatem era, twierdził Fukuyama, w której demokracja, kapitalizm, prawa człowieka staną się powszechnie podzielanymi na świecie wartościami. Upadek komunizmu otworzył zatem ostatni rozdział w dziejach ludzkości: świat bez granic, bez konfliktów zbrojnych i bez fundamentalnych sporów światopoglądowych. 

Fukuyama nigdzie expressis verbis nie powiedział wprawdzie, że koniec historii jest synonimem końca napięć i konfliktów. Jednak wniosek taki płynie z przekonania autora, że postęp i wymiana doświadczeń sprzyjają rozwojowi pokojowych stosunków międzynarodowych. Tymczasem cała historia świata – od prehistorii po dzień dzisiejszy – pokazuje prawidłowość wręcz odwrotną. Wypada więc zgodzić się z Johnem Grayem, który twierdzi, że:

Po 11 września Fukuyama uzupełnił swą teorię o nieuchronnym zwycięstwie demokracji (i tym samym zakończeniu historycznych procesów) o jeden istotny element. Zakłada on, że kraje islamskie nie wyrzekną się tak łatwo swoich wartości, a fundamentaliści w ich obronie sięgną po broń. Tylko silne państwo z mocną pozycją obywateli może skutecznie przeciwstawić się terroryzmowi i przestępczości zorganizowanejIndeks górny *^*.

Fukuyama nie postrzega zamachu na World Trade Center i jego konsekwencji jako starcia dwóch cywilizacji, jak czyni to Samuel Huntington, a jako walkę Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników z islamofaszyzmemIndeks górny **^**.

Koncepcja Samuela Huntingtona

Po 11 września renesans przeżywa koncepcja Samuela Huntingtona i jego wizja świata niczym:

Huntington obserwował na początku lat 90. rozpad tworów państwowych, które łączyła tylko ideologia, i jednoczenie się tych podzielonych przez ideologię, a co ważniejsze – jednoczenie grup państw w ramach tego samego kręgu cywilizacyjnego (Unia Europejska). Na tej podstawie stworzył koncepcję świata, w którym biegunami będą nie mocarstwa, ale cywilizacje.

W tym miejscu warto wspomnieć, że podobny model przyjął Feliks Koneczny w swej książce O wielości cywilizacji wydanej w Krakowie w 1935 r. On również, jak Huntington, zakładał, że historię determinują konflikty między czterema najważniejszymi cywilizacjami: zachodnią, turańską, żydowską i bramińską.

W wyniku zderzenia indywidualistycznej cywilizacji zachodniej z kolektywistycznymi cywilizacjami wschodnimi powstawały nowe: cywilizacja hellenistyczna i bizantyjska. Hellenistyczną cechował kosmopolityzm i synkretyzm w sztuce i religii. Bizantyjska natomiast nakazywała moralność w życiu prywatnym i była zupełnie bezsilna wobec amoralności w życiu publicznym. Koneczny twierdził, że cywilizacja zachodnia jest systematycznie niszczona przez napierającą cywilizację żydowską i bizantyjską. Słabością tej teorii jest to, że powstała, by udowodnić poglądy określonej opcji politycznej polskiego międzywojnia. Stąd tak wiele niedociągnięć z jednej i naciągania faktów do ideologii z drugiej strony.

Samuel Huntington wyróżnia osiem wielkich cywilizacji, które odciskają swe piętno na stosunkach międzynarodowych. Każdą z nich utożsamia z jednym kręgiem religijnym.

Wojna w Zatoce Perskiej

Sukces, jakim było rozbicie bloku komunistycznego w Europie, oraz przewaga gospodarcza i militarna USA sprawiły, że po zakończeniu zimnej wojny Stany Zjednoczone jeszcze bardziej zaangażowały się w globalną politykę. Występowały przy tym jako rzecznik demokracji i wolnego rynku, a także pokoju, choć swe cele często realizowały pod groźbą bądź przy użyciu siły wojskowej.

Okazją do zaprezentowania się jako supermocarstwo i obrońca pokoju była wojna w Zatoce Perskiej, za prezydentury George’a Busha seniora – gdy 2 sierpnia 1990 r. Irak dokonał inwazji na sąsiedni Kuwejt.

Już 17 stycznia 1991 r. armia Stanów Zjednoczonych z mandatu (czyli z upoważnienia) ONZ rozpoczęła operację „Pustynna Burza”. Lotnictwo amerykańskie przeprowadziło serię nalotów na obiekty wojskowe i strategiczne (jak mosty, lotniska), a w lutym ruszyła ofensywa lądowa. Po niespełna dwóch miesiącach działań armia iracka uległa ogromnej przewadze wojsk interwencyjnych i w lutym 1991 roku Saddam Husajn został zmuszony do podpisania rozejmu. Irak musiał wycofać się z Kuwejtu i zapłacić ogromne odszkodowania. W wojnie wzięły udział także kontyngenty pokojowe z innych państw (m.in. 300 żołnierzy polskich), decydującą rolę odegrali jednak Amerykanie, którzy przysłali największą liczbę wojsk i sprawowali dowództwo nad operacją.

Proces pokojowy na Bliskim Wschodzie

Wyrazem dominacji USA była chęć regulowania problemów występujących w różnych częściach świata, nie tylko poprzez militarną interwencję, ale również udział w negocjacjach pokojowych – jak było to na Bliskim Wschodzie.

W latach 80. i 90. XX wieku Palestyńczycy kontynuowali walkę o utworzenie własnego państwa lub przynajmniej rozszerzenie autonomii na terytorium Izraela. Najważniejszym ugrupowaniem, które z czasem zaczęto uważać za ich oficjalną reprezentację, była Organizacja Wyzwolenia Palestyny. W 1993 r., dzięki mediacji międzynarodowej, zakończyły się rozmowy między rządem Izraela a OWP. Podpisano wówczas w Oslo układ, zgodnie z którym organizacja to uznała istnienie państwa Izrael, a Izrael zgodził się na utworzenie w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu Jordanu Autonomii Palestyńskiej, czyli wydzielonego obszaru zamieszkanego przez Palestyńczyków. Na czele autonomii jako prezydent stanął w 1994 r. przywódca OWP, Jasir Arafat.

Nie zakończyło to jednak konfliktu między Żydami i Arabami. Palestyńscy fundamentaliści dążyli bowiem do całkowitego zniszczenia Izraela i nasilili ataki terrorystyczne, wymierzone głównie w ludność cywilną. Z kolei radykałowie izraelscy nawoływali do bezwzględnej rozprawy z powstańcami i odrzucali projekty jakiejkolwiek autonomii. W tej sytuacji rozmowy, których inicjatorem wielokrotnie były Stany Zjednoczone, a zwłaszcza prezydent George W. Bush, zakończyły się niepowodzeniem. Izrael do dziś jest areną częstych zamachów bombowych i ataków rakietowych, dokonywanych przez członków arabskich organizacji terrorystycznych, a także represji i akcji odwetowych ze strony wojska i władz Izraela. Mimo prób mediacji USA w krajach arabskich są postrzegane nie jako neutralne państwo, lecz jako izraelski sojusznik.

Wojna z terroryzmem

Atak terrorystów islamskich na bliźniacze wieże World Trade Center (były głównymi częściami Światowego Centrum Handlu) w Nowym Jorku oraz Pentagon, siedzibę Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych, 11 września 2001 r. zmienił nieco obraz polityki amerykańskiej wobec świata. Na pierwszy plan wysunęła się walka z terroryzmem, przede wszystkim islamskim. Oprócz podjęcia środków zapobiegawczych – wzmożonej kontroli w obiektach szczególnie narażonych na ataki (lotniska, ambasady itp.) – Amerykanie pod hasłem wojny z terroryzmem rozpoczęli działania wymierzone bezpośrednio w bazy szkoleniowe i państwa wspierające terroryzm lub zagrażające pokojowi na świecie. Przykładem tych działań są amerykańskie interwencje w Iraku i Afganistanie.

R1HJJGLH4MLSC

Zdjęcie przedstawia płonące wieże World Trade Center. Płoną dwa wysokie wieżowce. Unosi się bardzo gęsty, szary dym.

Rozwój nowoczesnych technologii wojskowych umożliwił Stanom Zjednoczonym większą niż dotychczas precyzję działań militarnych. Ataki powietrzne wymierzone w strategiczne cele (bazy wojskowe, zakłady przemysłowe, infrastrukturę) do minimum sprowadziły zarówno straty własne, jak i wśród ludności cywilnej przeciwnika. Taki sposób prowadzenia wojny był odpowiedzią na krytykę interwencji zbrojnych ze strony organizacji pacyfistycznych.

RYL1NpEpqylRa

Nagranie filmowe dotyczące świata po zakończeniu zimnej wojny.

Nagranie filmowe dotyczące świata po zakończeniu zimnej wojny.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RYL1NpEpqylRa

Nagranie filmowe dotyczące świata po zakończeniu zimnej wojny.

Podsumowanie

Słownik