Kulturowe, polityczne i gospodarcze zmiany na świecie po 1989 roku
Ludobójstwa we współczesnym świecie
Wyjaśnisz, czym jest ludobójstwo i jakie są jego kluczowe cechy w prawie międzynarodowym.
Przeanalizujesz przyczyny i mechanizmy prowadzące do ludobójstwa na wybranych przykładach.
Ocenisz rolę społeczności międzynarodowej w zapobieganiu i reagowaniu na ludobójstwo.
Ludobójstwo jest jednym z najtragiczniejszych zjawisk współczesnego świata, ukazującym, do jakich konsekwencji mogą prowadzić konflikty etniczne, polityczne i ideologiczne. Na przykładzie wydarzeń w Rwandzie oraz w byłej Jugosławii, w tym masakry w Srebrenicy, można przeanalizować mechanizmy prowadzące do masowej przemocy wobec ludności cywilnej. Dodatkowo, jako tło dla tych rozważań, zostaną przywołane także inne konflikty w Afryce, m.in. w Burundi i Demokratycznej Republice Konga.
Ludobójstwo jako zbrodnia prawa międzynarodowego
Ludobójstwo stanowi jedna z najcięższych zbrodni prawa międzynarodowego i zostało zdefiniowane w art. II Konwencji ONZ z 9 grudnia 1948 roku w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. Oznacza ono którykolwiek z czynów dokonany z zamiarem zniszczenia - w całości lub w części - grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej jako takiej. Kluczowym elementem tej zbrodni jest szczególny zamiar sprawcy, polegający na świadomym dążeniu do eliminacji chronionej grupy, co odróżnia ludobójstwo od innych kategorii zbrodni międzynarodowych.
Katalog czynności składających się na ludobójstwo obejmuje w szczególności zabójstwo członków grupy, spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu fizycznym lub psychicznym, stworzenie warunków życia prowadzących do jej wyniszczenia, stosowanie środków mających na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy oraz przymusowe przekazywanie dzieci do innej grupy. Ochroną objęte są wyłącznie grupy narodowe, etniczne, rasowe i religijne, co oznacza, ze inne kategorie - takie jak grupy polityczne czy społeczne - nie mieszczą się w tej definicji.
Istotą ludobójstwa nie jest wyłącznie skala popełnionych czynów, lecz przede wszystkim intencja sprawcy ukierunkowana na zniszczenie określonej grupy jako takiej. To właśnie ten element sprawia, że ludobójstwo uznawane jest za zbrodnię o charakterze szczególnym, wymagającą jednoznacznej reakcji społeczności międzynarodowej.
Spośród wszystkich konfliktów najbardziej znany jest konflikt w Rwandzie, najdłuższy miał miejsce w Demokratycznej Republice Konga, natomiast najmniej znaną pozostaje wojna domowa w niewielkim Burundi. Mimo ogromu ludzkiej tragedii wydarzenia te przez gługi czas nie spotkały się z odpowiednią reakcją organizacji międzynarodowych ani największych mocarstw.
Rwanda – największa porażka ONZ
Strony konfliktu
Hutu – rząd Juvénala Habyarimany wspierany przez Francję oraz Zair;
Tutsi – rebelianci Rwandyjskiego Frontu Patriotycznego (RFP).
Niewyobrażalna masakra, jakiej w 1994 r. plemię Hutu dokonało na ludności Tutsi, nie była nagłym, niespodziewanym aktem, lecz przerażającym wybuchem nienawiści, na który się zanosiło przynajmniej od kilku dziesięcioleci. Po I wojnie światowej Belgowie, do których należała wówczas Rwanda, na podstawie pseudonaukowych badań dowodzili wyższość Tutsi nad Hutu, np. z powodu większych czaszek. Z czasem jednak, w obliczu rosnących aspiracji politycznych Tutsi, Belgowie zaczęli wspierać większość Hutu.
Pod naciskiem ONZ Belgia rozpoczęła proces dekolonizacji, a Rwanda uzyskała niepodległość 1 lipca 1962 r. Nowe władze, wywodzące się z Huto, prowadziły politykę dyskryminacji Tutsi, ograniczając ich udział w życiu politycznym i społecznym. W odpowiedzi część Tutsi, przebywających na emigracji w Ugandzie i Zairze, podejmowała zbrojne działania przeciwko władzom Rwandy. W 1973 r. doszło do zamachu stanu, w wyniku którego władze przejął Juvénal Habyarimana. Początkowo jego rządy cieszyły się poparciem społecznym, jednak od lat 80. nasiliła się propaganda etniczna i hasła wymierzone przeciwko Tutsi. Pogłębiający się kryzys gospodarczy, niedobory żywności oraz napięcia społeczne dodatkowo zaostrzały konflikt. Na początku lat 90. walki nasiliły się, prowadząc do otwartego konfliktu zbrojnego. Porozumienie pokojowe podpisano 4 sierpnia 1993 r., przewidując m.in. udział Tutsi w rządach. Na mocy tego dokumentu Tutsi mieli być dopuszczeni do rządów, do kraju mieli powrócić uchodźcy oraz miała zostać skierowana misja stabilizacyjna ONZ (UNAMIR) pod dowództwem Kanadyjczyka gen. Roméo Dallaire.
Wszystko zmieniło się w nocy z 6 na 7 kwietnia 1994 r., gdy zestrzelono samolot, którym lecieli prezydenci Rwandy (Juvénal Habyarimana) i Burundi (Cyprien Ntaryamira), którzy dążyli do ustabilizowania sytuacji. Przypuszcza się, że samolot został zestrzelony przez najbardziej radykalne ugrupowania Hutu, którym prezydent stał na drodze do unicestwienia Tutsi. Doszło do zamieszek podżeganych również przez media. Pomimo raportów wysyłanych do ONZ o pogarszającej się sytuacji i rzezi na tle etnicznym, ONZ nie wyrażała zgody na powiększenie misji. Zarówno ONZ, jak i francuski prezydent François Mitterand obawiali się Tutsi z Rwandyjskim Frontem Patriotycznym (RPF). Wygodniejszym rozwiązaniem było dla nich pozostanie biernym obserwatorem tragedii, jaka rozgrywała się w Rwandzie. Wobec trwającego tam piekła żołnierze sił pokojowych ONZ byli bezradni.
Masakra dokonana przez Hutu w 1994 r. była pieczołowicie zaplanowaną akcją. Kwestię eksterminacji Tutsi omawiano nawet w parlamencie. W ciagu pierwszych dwóch tygodni zamordowano niemal połowę wszystkich ofiar – około 500 tys. osób. W ciągu kilku miesięcy w Rwandzie zgwałcono około 350–500 tys. kobiet i dziewczynek. W tym czasie Tutsi przeszli do kontrofensywy, a Hutu, obawiając się odwetu, rozpoczęli ucieczkę z kraju. W ciągu kilku dni setki tysięcy ludzi opuściły Rwandę, koczując w prowizorycznych obozach w Zairze (obecnie Demokratyczna Republika Konga). Z całego świata napłynęła pomoc humanitarna, często kierowana do osób, które wcześniej uczestniczyły w ludobójstwie.
Mordowanie ludności cywilnej trwało do 4 lipca 1994 r., czyli do momentu przejęcia kontroli nad krajem przez Rwandyjski Front Patriotyczny, a 18 sierpnia 1994 r. podpisano zawieszenie broni. Liczba ofiar jest trudna do oszacowania - zamordowano od 800 tys. do 1 mln osób, co stanowiło około 2/3 populacji Tutsi. Około pół miliona Tutsi zdołało uciec z z kraju. Z kolei około 3 mln Hutu, obawiając się odwetu, schroniło się w Zairze, Burundi i Tanzanii. Po zakończeniu konfliktu ONZ powołała Międzynarodowy Trybunał Karny dla Rwandy. Do dziś mieszkańcy tego regionu uczą się żyć w pojednaniu, często obok osób odpowiedzialnych za zbrodnie.
Zrozumienie ludobójstwa w Rwandzie wymaga nie tylko znajomości faktów historycznych, ale także wsłuchania się w głosy jego ofiar. Fragment reportażu Wojciecha Tochmana „Dzisiaj narysujemy śmierć” ukazuje tragedię z perspektywy jednostki, odsłaniając emocjonalny i psychologiczny wymiar tych wydarzeń. To świadectwo pozwala uchwycić, jak głęboko przemoc wpływa na ludzkie życie oraz jak trudne jest funkcjonowanie po doświadczeniu tak skrajnej traumy.
Burundi – konflikt w cieniu Rwandy
Przyczyny
Konflikt w Burundi również zrodził się z rywalizacji i nienawiści między zamieszkującymi je plemionami. Gęsto zaludnione państewka, jak Rwanda czy Burundi, były zbyt małe, by utrzymać na jałowych ziemiach rozrastające się stada krów. To właśnie konflikt o ziemię stał się jednym z pierwszych czynników, które rozpaliły międzyplemienną nienawiść. Dodatkowo po I wojnie światowej rządzący w Burundi Belgowie, inaczej niż w Rwandzie, pomogli tu dojść do władzy Tutsi, którzy byli lepiej zorganizowani i bardziej probelgijscy niż Hutu.
Przebieg
Konflikt wybuchł z całą siłą po odzyskaniu niepodległości. W pierwszych wolnych wyborach w 1961 r. zwyciężyła niepodległościowa i ponadplemienna partia Unia na rzecz Postępu Narodowego (UPRONA). Jednak zaledwie dwa tygodnie po objęciu urzędu jej lider Louis Rwagasore został zamordowany. Jego śmierć pozbawiła Burundi charyzmatycznego przywódcy i rozbiła kruchą etniczną jedność, a UPRONA podzieliła się na frakcje Hutu i Tutsi. Po latach niepodzielnych rządów Tutsi, na przełomie lat 80. i 90. XX w. zainicjowany został proces demokratyzacji, co doprowadziło do objęcia władzy w państwie przez Melchiora Ndadaye (Hutu). Zdominowana przez Tutsi armia nie pogodziła się jednak z utratą władzy i w październiku 1993 r. podjęła próbę zamachu stanu, podczas której zabito prezydenta i kilku jego najbliższych współpracowników. Śmierć prezydenta Ndadaye oznaczała wybuch wojny domowej.
Skutki
Wojnę domową w Burundi zakończyło podpisanie porozumień pokojowych w Aruszy (2000) i Dar es Salaam (2003), dzięki którym możliwe stało się zawieszenie broni i przeprowadzenie demokratycznych wyborów w lipcu 2005 r. Ostatnie rebelianckie ugrupowanie złożyło jednak broń dopiero w kwietniu 2009 r.
Demokratyczna Republika Konga – afrykańska wojna światowa
Przyczyny
Kryzys w regionie Wielkich Jezior Afrykańskich: wojny w sąsiednich państwach – Rwandzie i Burundi, w wyniku którego do kraju przybyły prawie 2 mln uchodźców Hutu;
wzrost niezadowolenia z autorytarnej władzy Mobutu Sese Seko i jego następcy – prezydenta Josepha Kabili;
tarcia między różnymi grupami etnicznymi zamieszkującymi Demokratyczną Republikę Konga;
zaangażowanie sąsiednich krajów, wynikające m.in. z zapotrzebowania na kongijskie surowce naturalne.
Wschodni region Demokratycznej Republiki Konga od ponad dwóch dekad jest miejscem powszechnej przemocy i łamania praw człowieka. W 1996 r. wojsko wraz z milicją Hutu rozpoczęły czystki wśród plemienia Tutsi. W sierpniu tego samego roku rebelianci wzniecili na wschodzie kraju powstanie przeciwko rządowi i utworzyli kongijski ruch na rzecz demokracji. Poparcia udzieliły im inne kraje afrykańskie (m.in. Burundi i Rwanda). Rząd DRK otrzymał natomiast wsparcie od Angoli, Zimbabwe, Czadu i Namibii. Zaangażowanie obcych wojsk spowodowało brak sukcesów ze strony rebeliantów, co wpłynęło na wewnętrzne podziały wśród Tutsi.
Bardzo ważnym krokiem w kierunku pokoju było porozumienie w Lusace podpisane w 1999 r. Choć zostało ono szybko złamane, część zwaśnionych stron nawiązywała do niego w dalszych działaniach na rzecz pokoju i stabilizacji w kraju. ONZ wysłała tam kontyngent składający się z ponad 2 tys. żołnierzy, którzy mieli monitorować jego przestrzeganie.
Po śmierci Laurenta‑Désiré Kabila, który został postrzelony w 2001 r., głową państwa został jego syn – Joseph Kabila. Nowy prezydent prowadził aktywne działania dyplomatyczne, które mogłyby doprowadzić do osiągnięcia pokoju. W 2002 r. podpisano porozumienie w Pretorii (RPA), które zakładało wycofanie żołnierzy Rwandyjskich z Demokratyczną Republiką Konga oraz rozbrojenie Hutu, którzy dokonali ludobójstwa w Rwandzie w 1994 r. Został utworzony tymczasowy rząd, w którym zasiedli przedstawiciele obu stron konfliktu. W 2005 r. uchwalono nową konstytucję, którą społeczeństwo zaakceptowało w referendum.
Skutki
Od 1998 do 2008 r. w walkach i pogromach w Demokratycznej Republice Konga śmierć poniosło 5 mln osób. To jeden z konfliktów afrykańskich, w których walczy rekordowa liczba żołnierzy‑dzieci (ponad 100 tys.). Około 3,4 mln ludzi zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów, a setki tysięcy uciekło poza granice kraju. Obecnie sytuacja wciąż jest niestabilna, a miliony ludzi mieszkają w obozach dla uchodźców w sąsiednich krajach.
Bałkany - konflikt na styku narodów, religii i historii
Po doświadczeniach Afryki warto zwrócić uwagę na Europę, gdzie w latach 90. XX w. doszło do jednych na najkrwawszych konfliktów po zakończeniu zimnej wojny. Rozpad Jugosławii ujawnił głębokie napięcia etniczne i religijne, które przez lata były tłumione w ramach jednego państwa. Szczególnie dramatyczna sytuacja rozwinęła się w Bośni i Hercegowinie, gdzie ścierały się interesy Serbów, Chorwatów i Bośniaków. Do dziś region ten pozostaje wrażliwy politycznie, a niewyjaśnione napięcia sprawiają, że bywa określany jako swoista „beczka prochu” Europy.
Wyjaśnij, w jaki sposób różnice etniczne i religijne wpłynęły na charakter i przebieg konfliktów w byłej Jugosławii.
Wyjaśnij, jakie konkretnie czynniki sprawiają, że Bałkany - w tym Bośnia i Hercegowina - są określane mianem „beczki prochu” Europy.
Ku niepodległości. Rozpad Jugosławii na mniejsze państwa
Powojenna Jugosławia była federacją złożoną z sześciu republik: Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Czarnogóry, Macedonii, Serbii i Słowenii. Istotnym czynnikiem wpływającym na sytuację polityczną regionu była mozaika etniczna na Bałkanach. Przez niemal cały wiek XX istniało państwo, w którym obok siebie mieszkali Albańczycy, Bośniacy, Chorwaci, Czarnogórcy, Serbowie i Słoweńcy. Po śmierci Josipa Broz‑Tity w 1980 r. w kraju zabrakło przywódcy, który mógłby zapanować nad konfliktami między poszczególnymi grupami narodowościowymi. Główne role we władzach partii rządzącej – Związku Komunistów Jugosławii, odgrywali Serbowie z liderem Slobodanem Miloševiciem, który był serbskim nacjonalistą. Wydarzenia po Jesieni Narodów pokazały, że mimo kilkudziesięciu lat istnienia wspólnego państwa antagonizmy między narodami na Bałkanach nie zniknęły.
W czerwcu 1991 r. niepodległość i wyjście z federacji ogłosiły Słowenia oraz Chorwacja, a we wrześniu – Macedonia. Prezydent Serbii Slobodan Milošević chciał siłą utrzymać jedność tzw. Nowej Jugosławii i wysłał wojska federalne przeciwko odrywającym się republikom. Dzięki wsparciu międzynarodowemu agresja na Słowenię i Macedonię została zatrzymana. Słoweńska wojna o niepodległość była najkrótszym, a także najmniej krwawym konfliktem podczas wojen w byłej Jugosławii. Macedonia również odłączyła się od Jugosławii dość szybko i stosunkowo łatwo. To niewielki kraj, pozbawiony bogactw naturalnych, więc rząd w Belgradzie nie stwarzał problemów. Dodatkowo zdawał sobie sprawę, że Macedonia zamieszkana jest przez wiele różnych narodowości, co w przyszłości może być przyczyną kolejnych konfliktów.
O wiele dłużej trwała wojna serbsko‑chorwacka, która zakończyła się dopiero w 1995 r. i pochłonęła tysiące ofiar. Walki etniczne wybuchły także w Bośni i Hercegowinie, gdzie o oderwaniu się od Jugosławii mieszkańcy niemal jednomyślnie zadecydowali w plebiscycie. Wojska nowojugosłowiańskie zaatakowały stolicę nowego państwa, Sarajewo. Kres starciom położyły dopiero naciski międzynarodowe i przysłanie na teren byłej Jugosławii pokojowych sił ONZ.
Czystki etniczne i religijne
Władze Serbii prowadziły agresywną politykę. Milošević próbował wdrażać ideę budowy „Wielkiej Serbii”, państwa, w którego skład weszłyby wszystkie ziemie zamieszkiwane przez Serbów. Ze względu na mozaikę etniczną, jaką stanowiła ta część Bałkanów, było to przedsięwzięcie niemożliwe do zrealizowania. Mieszkający tu obok siebie Albańczycy, Chorwaci, Bośniacy, Czarnogórcy, Serbowie i Słoweńcy przez wieki się mieszali i żaden z regionów nie był jednolity narodowościowo. Serbowie podczas działań wojennych stosowali czystki etniczne, wysiedlali bądź nierzadko mordowali przedstawicieli innych narodowości niż serbska. Dochodził do tego także aspekt religijny, zwłaszcza w Bośni, gdzie mieszkała ludność wyznająca islam. Dopuszczano się masowych mordów i egzekucji.
Szczególnie brutalne były starcia na tle religijnym między Serbami a bośniackimi muzułmanami w czasie wojny w Bośni. Do największej masakry doszło w Srebrenicy w lipcu 1995 r. W ciągu kilku dni żołnierze serbscy dokonali masowych egzekucji na bośniackich muzułmanach, zabili ok. 8 tys. mężczyzn i chłopców. Mord był wprawdzie elementem szerzej zakrojonej akcji, ale jego bezpośrednią przyczyną była chęć zemsty. Obroną rejonu Srebrenicy dowodził bowiem Naser Orić, odpowiedzialny za wymordowanie kilkuset Serbów w 1993 r. Ogólna liczba ofiar czystek etnicznych dokonanych przez Bośniaków w okolicach Srebrenicy nie jest dokładnie znana. Szacuje się ją na od 500 do 3000 bośniackich Serbów.
Niekończące się akcje odwetowe stanowiły charakterystyczną cechę wojen w byłej Jugosławii. Bezradność ONZ w obliczu brutalnych działań militarnych na Bałkanach doskonale ilustruje to, że Srebrenica od 1993 r. była jedną z tzw. stref bezpieczeństwa ONZ. Podczas masakry muzułmanów nad bezpieczeństwem w tym rejonie mieli czuwać żołnierze sił ochronnych ONZ. W obawie przed starciem ze znacznie silniejszymi wojskami serbskimi „błękitne hełmy” nie podjęły wówczas żadnych działań.
Które z państw powstałych po rozpadzie Jugosławii są najbardziej jednolite etnicznie?
Problem Kosowa
W 1991 r. o niepodległość upomnieli się także mieszkańcy Kosowa – autonomicznej republiki zamieszkanej w ogromnej większości przez Albańczyków. Na oderwanie tej prowincji Serbowie również się nie godzili, gdyż uważali ją za historyczną kolebkę narodu serbskiego. W 1993 r. wybuchła tu brutalna wojna domowa. Próby mediacji podejmowane przez OBWE, ONZ i Unię Europejską zakończyły się niepowodzeniem. Żadne z zaproponowanych rozwiązań (autonomia, niepodległość, powstanie Wielkiej Albanii) nie było do zaakceptowania przez obie strony konfliktu. W marcu 1999 r. przywódcy NATO przedstawili plan pokojowy. Serbia odrzuciła jednak traktat i kontynuowała wysiedlenia oraz czystki etniczne. Dopiero naloty bombowe na Serbię przeprowadzone przez siły NATO skłoniły Miloševicia do ustępstw. Na mocy nowego porozumienia Serbowie zobowiązali się wycofać swoje wojska, Kosowo otrzymało autonomię w ramach Jugosławii, a albańscy uchodźcy wrócili do domów. Gwarantem porozumienia były międzynarodowe siły ONZ stacjonujące w Kosowie. Sytuacja na Bałkanach wciąż jednak była daleka od stabilizacji. Tuż po zakończeniu działań paramilitarne oddziały albańskie (UÇK – Armia Wyzwolenia Kosowa) rozpoczęły czystki etniczne. Mimo osłony rozjemczego kontyngentu NATO mordowały Serbów lub zmuszały ich do opuszczenia Kosowa. W 2008 r. Kosowo ogłosiło niepodległość, nadal jednak nie jest uznawane przez wszystkie państwa i organizacje międzynarodowe.
Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenie.
Podsumowanie
Ludobójstwo pozostaje skrajnym przejawem dehumanizacji i rozpadu porządku społecznego, w którym przemoc przestaje być narzędziem konfliktu, a staje się celem samym w sobie. Analiza jego mechanizmów pokazuje, że nie jest ono zjawiskiem nagłym, lecz procesem narastającym - od uprzedzeń i propagandy, po systemową eliminację całych grup. Doświadczenia Rwandy i byłej Jugosławii unaoczniają również ograniczenia społeczności międzynarodowej, która nie zawsze potrafi skutecznie reagować na zagrożenia o takiej skali. Refleksja nad ludobójstwem prowadzi do wniosku, że kluczowe znaczenie ma nie tylko reakcja na już dokonane zbrodnie, ale przede wszystkim ich zapobieganie - poprzez wzmacnianie ochrony praw człowieka, edukację oraz odpowiedzialność państw i instytucji międzynarodowych. Pamięć o tych wydarzeniach pełni zatem nie tylko funkcję historyczną, lecz także ostrzegawczą.
Słownik
przestępstwa skierowane przeciwko grupom narodowościowym, etnicznym, rasowym czy religijnym polegające na łamaniu praw człowieka; nie przedawniają się
czyn zakazany ustawodawstwem międzynarodowym polegający na masowych zabójstwach lub eksterminacji ludności cywilnej; nie podlega przedawnieniu
wewnętrzna wojna prowadzona między obywatelami tego samego kraju
(z franc. antagonisme od gr. antagonisma – opór, spór, antagonidzesthai – przeciwstawiać się, rywalizować) wzajemna niechęć, wrogość będące efektem dzielącej np. dwie osoby czy grupy różnicy poglądów albo odmiennych celów, interesów; także przeciwstawność sił