Integracja europejska
Etapy integracji europejskiej po 1989 roku
Scharakteryzujesz proces rozszerzenia Unii Europejskiej po 1989 roku, wskazując etapy oraz daty kolejnych akcesji.
Wyjaśnisz znaczenie kryteriów kopenhaskich i art.49 Traktatu o UE dla państw ubiegających się o członkostwo.
Ocenisz konsekwencje rozszerzenia UE dla państw „starej” oraz „nowej” Unii.
Jeszcze w 1988 roku „Europa” kończyła się symbolicznie na Łabie. Rok później mapa polityczna kontynentu zaczęła się zmieniać szybciej niż jakikolwiek traktat mógłby to przewidzieć. Upadek żelaznej kurtyny postawił przed Wspólnotami Europejskimi pytanie zasadnicze: czy integracja ma pozostać projektem Zachodu, czy stanie się projektem całej Europy?
Powstanie Unii Europejskiej
Na początku lat 90. XX w. proces integracji zachodnioeuropejskiej wkroczył w fazę jakościowej transformacji ustrojowej. Dotychczasowe Wspólnoty Europejskie, funkcjonujące głównie jako struktury integracji gospodarczej, zostały przekształcone w bardziej złożoną konstrukcję polityczno‑prawną. Na mocy Traktatu o Unii Europejskiej, podpisanego w Maastricht 7 lutego 1992 r. i obowiązującego od 1 listopada 1993 r., powołano Unię Europejską jako nową formułę współpracy państw członkowskich.
Unia Europejska została ukształtowana jako związek suwerennych państw, oparty na wspólnych wartościach oraz stopniowym przekazywaniu określonych kompetencji na poziom ponadnarodowy. O ile wcześniejsza integracja koncentrowała się przede wszystkim na wspólnym rynku i politykach sektorowych, o tyle konstrukcja unijna objęła również sferę polityki zagranicznej, współpracy w sprawach wewnętrznych oraz perspektywę unii gospodarczej i walutowej. Od wejścia w życie Traktatu z Lizbony 1 grudnia 2009 roku Unia Europejska posiada osobowość prawnomiędzynarodową, co wzmocniło jej podmiotowość w stosunkach zewnętrznych i uporządkowało jej strukturę instytucjonalną. Oznaczało to, że Unia Europejska zastąpiła Wspólnotę Europejską i stała się jej następca prawnym, przejmując jej prawa i obowiązki. Dotychczasowe obszary współpracy - w tym sprawy wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych - zostały włączone do jednolitego porządku prawnego unii, choć wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa zachowała odrębny, szczególny tryb decyzyjny.
Ile gwiazd jest widocznych na zdjęciu? Skąd ta liczba?
Jak myślisz, dlaczego traktat z Maastricht trafił do muzeum?
Rozszerzanie Unii Europejskiej na Wschód
Po przełomie 1989 roku państwa Europy Środkowo‑Wschodniej, odzyskujące suwerenność i wchodzące na drogę transformacji ustrojowej, jednoznacznie zadeklarowały strategiczny cel integracji ze strukturami zachodnioeuropejskimi. Członkostwo w Unii Europejskiej postrzegano jako gwarancję trwałego zakotwiczenia w strukturach demokracji liberalnej, przyśpieszenia modernizacji gospodarczej oraz dostępu do jednolitego rynku funduszy strukturalnych.
Z perspektywy Unii rozszerzenie oznaczało nie tylko wymiar normatywny (utrwalenie stabilności i rządów prawa w regionie), lecz także ekonomiczny - poszerzenie wspólnego rynku oraz zwiększenie znaczenia geopolitycznego UE. Jednocześnie proces ten budził kontrowersje. W państwach „starej” Unii pojawiały się obawy dotyczące kosztów budżetowych, migracji zarobkowej oraz presji konkurencyjnej na rynkach pracy. W krajach kandydujących dyskutowano kwestie z zakresu przekazywania kompetencji, konkurencyjności rodzimej gospodarki oraz dostosowania do unijnych standardów regulacyjnych.
Szczególnym przypadkiem było włączenie byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej do struktur wspólnotowych w 1990 roku w wyniku zjednoczenia Niemiec. Formalne rozszerzenie an państwa postkomunistyczne nastąpiło jednak dopiero w XXI wieku. 1 maja 2004 roku do Unii Europejskiej przystąpiło dziesięć państw: Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Słowenia, Litwa, Łotwa, Estonia, Cypr i Malta. Kolejne rozszerzenie miało miejsce 1 stycznia 2007 roku, kiedy członkami UE zostały Bułgaria i Rumunia, a 1 lipca 2013 roku - Chorwacja.
W przypadku Bułgarii i Rumunii akcesję poprzedziły dodatkowe mechanizmy monitorujące (tzw. mechanizm współpracy i weryfikacji), związane z koniecznością reform w obszarze wymiaru sprawiedliwości i walki z korupcją. Negocjacje z Chorwacją prowadzone były już w warunkach tzw. odnowionego konsensusu w sprawie rozszerzenia (2006 r.), który podkreślał zasadę rygorystycznego spełniania kryteriów kopenhaskich oraz zdolności samej Unii do przyjmowania nowych członków.
Rozszerzenie po 1989 roku nie było jedynie aktem politycznym, lecz długotrwałym procesem dostosowawczym, wymagającym spełnienia precyzyjnych kryteriów ustrojowych, gospodarczych i prawnych. Jednocześnie ujawniło ono trwałą linię debaty wewnątrz UE; napięcie między pogłębianiem integracji a jej poszerzaniem - napięcie, które pozostaje aktualne także w XXI wieku.
Zasady przystąpienia do UE
Członkostwo w unii Europejskiej nie jest wyłącznie decyzją polityczną, lecz procesem ściśle uregulowanym prawnie. Warunki przystąpienia zostały określone zarówno w prawie pierwotnym UE, jak i w ustaleniach politycznych państw członkowskich. Podstawę prawną stanowi art. 49 Traktatu o Unii Europejskiej, który określa, że o członkostwo może ubiegać się każde państwo europejskie szanujące wartości wskazane w art. 2 TUE oraz zobowiązujące się do ich promowania. Procedura wymaga złożenia wniosku do Rady, uzyskania zgody Parlamentu Europejskiego oraz jednomyślnej decyzji państw członkowskich. W praktyce warunkiem przystąpienia jest również zobowiązanie państwa kandydującego do przestrzegania Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisanej w Rzymie 4 listopada 1950 roku w ramach Rady Europy. Oznacza to, że standard ochrony praw człowieka stanowi minimalny próg aksjologiczny dla przyszłych członków UE.
Traktat o Unii EuropejskiejArt. 2
Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne Państwom Członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn.
(…)Art. 49
Każde państwo europejskie, które szanuje wartości, o których mowa w art. 2, i zobowiązuje się je wspierać, może złożyć wniosek o członkostwo w Unii. O wniosku tym informuje się Parlament Europejski i parlamenty narodowe. Państwo ubiegające się o członkostwo kieruje swój wniosek do Rady [UE – dop. aut.], która stanowi jednomyślnie po zasięgnięciu opinii Komisji oraz po otrzymaniu zgody Parlamentu Europejskiego, udzielonej większością głosów jego członków. Brane są pod uwagę kryteria kwalifikacji uzgodnione przez Radę Europejską.
Warunki przyjęcia i wynikające z tego przyjęcia dostosowania w Traktatach stanowiących podstawę Unii są przedmiotem umowy między Państwami Członkowskimi a Państwem ubiegającym się o członkostwo. Umowa ta podlega ratyfikacji przez wszystkie umawiające się Państwa, zgodnie z ich odpowiednimi wymogami konstytucyjnymi.
Źródło: Traktat o Unii Europejskiej, 7.02.1992, dostępny w internecie: oide.sejm.gov.pl [dostęp 28.04.2020].
Szczegółowe wymogi zostały doprecyzowane w tzw. kryteriach kopenhaskich, przyjętych podczas szczytu przywódców państw UE w Kopenhadze w 1993r. – zobowiązują państwa kandydujące do:
posiadania stabilnych instytucji demokratycznych, przestrzegania zasad państwa prawa, ochrony wolności i praw człowieka oraz zagwarantowania praw dla mniejszości narodowych;
posiadania gospodarki rynkowej, która byłaby w stanie sprostać konkurencji na rynku wewnętrznym UE;
przyjęcia dorobku prawnego Unii (acquis communautaire), w tym do przyjęcia zasad „unii politycznej oraz Unii Gospodarczej i Walutowej”;
zdolności do implementacji zasad prawa wspólnotowego w ramach prawa krajowego.
Zapoznaj się z mapą i wykonaj polecenie.
Materiału ukazuje moment przełomowy - rozszerzenie procesu integracji w warunkach zakończenia zimnej wojny oraz przekształcenie wspólnot gospodarczych w bardziej zaawansowaną strukturę polityczną. To etap, w którym integracja nabiera nowego wymiaru - zarówno instytucjonalnego, jak i terytorialnego.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RoCEc3CCa7akR
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Rozszerzenie Unii Europejskiej na Wschód. Część pierwsza.
Opisz stosunek państw Europy Zachodniej do krajów dawnego bloku wschodniego.
Przedstaw początki procesu integracji Europy Zachodniej z Europą Wschodnią.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RKgLhtGJz5ZrU
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Rozszerzenie Unii Europejskiej na Wschód. Część druga.
Wyjaśnij, czego obawiały się państwa Europy Zachodniej w związku z rozszerzeniem Unii na Wschód. W jaki sposób zminimalizowały potencjalne problemy?
Wymień cele programu Partnerstwo Wschodnie.
Czy można wskazać moment, w którym Europa przestała być podzielonym kontynentem, a zaczęła funkcjonować jako wspólna przestrzeń polityczna?
Ta mapa pozwala prześledzić, jak w kolejnych dekadach zmieniał się zasięg Unii Europejskiej. Daty przy nazwach państw nie są jedynie informacją historyczną - wyznaczają fazy rozwoju integracji, które stopniowo przesuwały granice wspólnoty na północ, południe i wschód Europy.
Za założycieli Uni Europejskiej uważa się Możliwe odpowiedzi: 1. Niemcy, Włochy, Francja, Holandia, Belgia i Luksemburg., 2. Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Holandia, Belgia i Luksemburg., 3. Niemcy, Włochy, Wielka Brytania, Holandia, Belgia i Hiszpania., 4. Hiszpania, Portugalia, Wielka Brytania, Francja, Holandia, Belgia i Luksemburg.
Państwa kandydujące i aspirujące
Pięć państw ma współcześnie status kandydata na członka UE i prowadzi negocjacje akcesyjne. Są to: Turcja, Serbia, Czarnogóra, Macedonia Północna oraz Albania. Perspektywa członkostwa tych krajów w UE jest jednak odległa, gdyż wiąże się z koniecznością przeprowadzenia przez nie wielu reform wewnętrznych, w celu spełnienia kryteriów członkostwa w Unii, a także w związku z zakończeniem negocjacji traktatów akcesyjnych oraz ich ratyfikacją przez wszystkie państwa należące do organizacji.
Odrębną kategorię tworzą państwa, które nie są oficjalnymi kandydatami na członków Unii, ale aspirują do integracji z tą organizacją. Możemy wymienić tu Bośnię i Hercegowinę, Kosowo, Ukrainę oraz Gruzję. Sytuacja polityczna każdego z tych państw jest odmienna.
Ukraina miała podpisać umowę stowarzyszeniową z UE podczas szczytu Partnerstwa Wschodniego w Wilnie, ostatecznie zrealizowała ten proces w 2014 roku, po wydarzeniach Euromajdanu i zmianie władzy. Od 2014 roku Rosja okupuje Krym oraz część terytoriów wschodniej Ukrainy, a od 2022 roku prowadzi pełnoskalową wojnę przeciwko temu państwu. W czerwcu 2022 r. Ukraina uzyskała status państwa kandydującego do UE, co oznacza formalne rozpoczęcie długotrwałego procesu akcesyjnego.
Zwróć uwagę na flagę po lewej stronie. Wyjaśnij jej symbolikę.
Poważnym problemem jest również sytuacja innego z kandydatów – Turcji. Wprawdzie od 1999 r. ma ona status kraju kandydującego do UE, a negocjacje rozpoczęły się w 2005 r., jednak wydaje się, że do ich zakończenia jeszcze daleko. Nierozwiązany pozostaje konflikt cypryjski: Turcy okupują od 1974 r. północną część wyspy, odpowiadają też za czystki etniczne i przesiedlenia cypryjskich Greków. Tymczasem zarówno Republika Cypru, jak i Grecja są państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Stosunki między UE a Turcją uległy pogorszeniu w ostatnich latach, zwłaszcza w związku z polityką prezydenta Recepa Tayyipa Erdoğana i funkcjonowania tamtejszego systemu politycznego. Krytyka ze strony instytucji unijnych dotyczy przede wszystkim ograniczania wolności mediów, osłabienia niezależności sądownictwa, działań podjętych po nieudanej próbie zamachu stanu w 2016 roku oraz problemów z przestrzeganiem zasad państwa prawa i praw człowieka. W konsekwencji negocjacje akcesyjne Turcji z UE pozostają w stanie faktycznego impasu.
Kosowo pozostaje jednym z najbardziej złożonych przypadków w kontekście rozszerzenia Unii Europejskiej. Po jednostronnym ogłoszeniu niepodległości w 2008 roku zostało uznane przez większość państw UE, jednak pięć z nich (Hiszpania, Grecja, Rumunia, Słowacja i Cypr) nadal nie uznaje jego suwerenności, co utrudnia jednoznaczne określenie jego perspektywy członkostwa. Jednocześnie kluczowym warunkiem dalszego zbliżenia z UE pozostaje normalizacja stosunków z Serbią, prowadzona przy mediacji Brukseli. Kosowo jest dziś formalnie „potencjalnym kandydatem”, ale jego integracja z UE zależy zarówno od reform wewnętrznych jak i od uregulowania sytuacji międzynarodowej.
Strategiczne wyzwania UE w warunkach zmieniającego się ładu międzynarodowego
W 2012 roku Unia Europejska została uhonorowana Pokojową Nagrodą Nobla za wkład w odbudowę pokoju, pojednania oraz umacnianie demokracji i praw człowieka w Europie.
Ważnymi wyzwaniami Unii Europejskiej pozostają:
zapewnienie bezpieczeństwa w warunkach pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę (od 2022 r.), która zasadniczo zmieniła architekturę bezpieczeństwa w Europie i wzmocniła potrzebę rozwijania wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony;
utrzymanie konkurencyjności gospodarczej wobec globalnych centrów rozwoju, takich jak Stany Zjednoczone i Chiny, co wymaga transformacji cyfrowej, inwestycji w innowacje oraz zwiększania autonomii strategicznej UE w obszarach technologii, energii i surowców;
zachowanie europejskiego modelu społecznego w warunkach globalnej konkurencji, presji inflacyjnej oraz rosnących nierówności społecznych;
przekonanie państw innych części świata do polityki ochrony klimatu, ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju – co dla UE jest ważnym elementem myślenia o przyszłości;
przeciwdziałanie negatywnym trendom demograficznym, w tym starzeniu się społeczeństw i niedoborom siły roboczej, które wpływają na systemy emerytalne, rynek pracy i finanse publiczne.
Wskaż czynniki sprzyjające integracji europejskiej po roku 1989.
Zaznacz czynniki sprzyjające integracji europejskiej po roku 1989.
Wskaż stwierdzenia prawdziwe i fałszywe.
Zaznacz stwierdzenia prawdziwe i fałszywe.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Unia Europejska od Maastricht do Lizbony. Polityczne aspekty aktywnościDecyzja o rozpoczęciu z końcem marca 1998 r. negocjacji akcesyjnych z sześcioma państwami kandydującymi do Unii Europejskiej, podjęta została przez Radę Europejską na posiedzeniu w Luksemburgu 12 grudnia 1997 r. Były to trudne negocjacje. W dniu 31 marca 1998 r. odbyły się konferencje międzyrządowe z każdym z tych państw na szczeblu ministerialnym, podczas których przedstawiciele państw kandydujących przedstawili swoje cele strategiczne oraz aspiracje polityczne, ekonomiczne i społeczno‑kulturalne, związane z członkostwem w Unii. Przewodniczący Rady Unii Europejskiej ds. Ogólnych, minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Robin Cook, przypomniał ze swej strony zasady, jakimi kieruje się Unia przyjmując nowych członków. Mówił o konieczności akceptacji przez państwa kandydujące pełnego acquis communautaire, o potrzebie wykazania się zdolnością do jego wprowadzenia w życie, o gotowości dostosowania ich polityki zagranicznej do Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa (WPZiB). Stwierdził, że postęp w negocjacjach akcesyjnych każdego kraju zależał będzie tylko od jego sytuacji. Podkreślił, że negocjacje nie powinny spowodować osłabienia struktury instytucjonalnej Unii Europejskiej ani jej możliwości działania.
Źródło: Stanisław Parzymies, Unia Europejska od Maastricht do Lizbony. Polityczne aspekty aktywności, Warszawa 2012, s. 96.
Podsumowanie
Unia Europejska funkcjonuje w warunkach głębokiej przebudowy ładu międzynarodowego. Wojna w Ukrainie, rywalizacja technologiczna z USA i Chinami, presja demograficzna oraz transformacja klimatyczna wymuszają redefinicję dotychczasowych mechanizmów integracji. UE nie jest wyłącznie projektem gospodarczym - staje się podmiotem strategicznym, który musi łączyć solidarność wewnętrzną z autonomią zewnętrzną. Przyszłość integracji zależy od zdolności państw członkowskich do wypracowywania kompromisów, pogłębiania współpracy oraz utrzymania równowagi między suwerennością narodową a wspólnym interesem europejskim.
Słownik
(łac. acquis - „dorobek”, „to, co zostało nabyte”) ogół obowiązujących norm prawnych, zasad i standardów wypracowanych w ramach integracji europejskiej, które wiążą wszystkie państwa członkowskie UE oraz musza zostać w całości przyjęte przez państwa ubiegające się o członkostwo
umowa międzynarodowa, na podstawie której dane państwo przystępuje do Unii Europejskiej i która określa zasady akcesji – zawierany jest on przez państwo kandydujące ze wszystkimi państwami członkowskimi UE
proces ustalania zasad przystąpienia danego państwa do Unii Europejskiej, prowadzący do przyjęcia traktatu akcesyjnego
(ukr. Євромайдан, Jewromajdan; od майдан = plac, jako plac Niepodległości w Kijowie) określenie fali protestów i manifestacji odbywających się na Ukrainie w 2013 i 2014 roku
program opisujący politykę Unii Europejskiej wobec państw Europy Wschodniej, zainaugurowany w 2009 r.; zakłada m.in. zacieśnianie współpracy gospodarczej i politycznej z Ukrainą, Białorusią, Mołdawią, Gruzją, Azerbejdżanem i Armenią, co miałoby wspierać proces przyszłego rozszerzenia UE na Wschód
(ang. Normandy contact group) inaczej normandzka czwórka; grupa złożona z przedstawicieli Ukrainy, Niemiec, Francji i Rosji; jej zadaniem było rozstrzygnięcie wojny w Donbasie i przynależności Krymu