Jan Kott Hamlet połowy wieku

Tak sobie właśnie wyobrażam, że zaczął próby analityczne z Hamleta współczesny reżyser. Posadził swoich aktorów wokół okrągłego stołu i powiedział: 'Będziemy grać sztukę Szekspira pod tytułem Hamlet. […] Będziemy się starali pokazać Hamleta współczesnego. […]'. Potem, być może, reżyser zamyśli się przez chwilę, przeczyta raz jeszcze spis postaci i powie cicho, jakby do samego siebie: 'A może to zależy od tego, kim będzie nasz Fortynbras?'.

Mówi się o tym młodym Fortynbrasie wiele razy. Jego ojca zabił w pojedynku ojciec Hamleta. Każdy ma w tej sztuce zamordowanego ojca: i Hamlet, i Laertes, i Ofelia. Widz gubi się zwykle w śledzeniu losów tego młodego Fortynbrasa. Z prologu dowiadujemy się, że chce ruszyć na Danię, potem bije się z Polakami o jakiś skrawek wybrzeża niewart nawet pięciu dukatów i wreszcie staje w Elsynorze. Do niego należą ostatnie słowa i ostatnie gesty tego krwawego dramatu.

Kim jest ten młody królewicz norweski? Co ma reprezentować? Ślepy los, bezsens świata czy zwycięstwo sprawiedliwości? Szekspirolodzy bronili kolejno wszystkich trzech interpretacji. Rozstrzygnąć musi reżyser. Szekspir dał nam tylko jego imię. Ale to imię jest znaczące, Fortynbras – 'forte braccioforteforte braccio'. Fortynbras – mąż silnej ręki. Chłopak młody i krzepki. Przychodzi i mówi: 'Uprzątnijcie te trupy. Hamlet był dobrym chłopcem, ale umarł. Będę teraz waszym królem. Świetnie się składa, bo przypomniałem sobie, że mam prawa do tej korony'. Potem się uśmiecha i bardzo jest z siebie zadowolony.

kot1 Źródło: Jan Kott, Hamlet połowy wiek, [w:] tegoż, Szekspir współczesny, Kraków 1990, s. 80–81.

Roman Brandstaetter [czyt. brandszteter] Bardzo krótkie opowieści

Hamlet przeżywa zwątpienia. Wątpi o sensie życia i śmierci, o prawdzie, o miłości kobiety, wątpi o prawdziwości filozofii, o sensie państwa, o własnej wartości, o człowieczeństwie. Jego przeciwieństwem jest książę Fortynbras, który żadnym zwątpieniom nie ulega, nie zastanawia się nad zagadką bytu ani nad konsekwencjami swoich zamiarów. […]

Śmierć jednego człowieka jest dla Hamleta trudnym i bolesnym zagadnieniem. Śmierć tysięcy ludzi nie jest żadnym zagadnieniem dla Fortynbrasa.

Hamlet […] zastanawia się nad istotą paradoksu, który powstrzymuje go od wykonania wyroku śmierci na jednym człowieku, podczas gdy Fortynbrasowi pozwala dla kaprysu położyć trupem dwadzieścia tysięcy żołnierzy. […]

I oto mamy obraz dwóch zwycięstw. Łatwiejszego zwycięstwa pięknego Norwega, który wszystko łatwo zdobywa, i trudnego zwycięstwa Hamleta, które jest równocześnie jego klęską. Hamlet w swoim czynie umiera, Fortynbras w swoich czynach żyje. […]
Znamy z historii kilka takich spotkań, które skończyły się bądź tragicznie, bądź smutnie dla intelektualistów. Archimedesj0000000CNB1v38_000tp00BArchimedes zginął pod ciosem miecza brutalnego żołdakaj0000000CNB1v38_000tp00Cżołdaka. Michał Aniołj0000000CNB1v38_000tp00DMichał Anioł ugiął dumną głowę przed Baccio ValorimBaccioBaccio Valorim, komisarzem okupacyjnym wojsk w pokonanej Florencji. Lepiej zatem się stało, że bohaterowie Szekspira się rozminęli. […]

Dlatego w chwili zjawienia się Fortynbrasa w finale tragedii cała scena powinna tonąć w mroku. Fortynbras obejmuje władzę nad Elsynorem. Ostatnie światła gasną. Nad zwłokami Hamleta, jedynego sprawiedliwego w przeklętej Sodomiej0000000CNB1v38_000tp00ESodomie, patetyczne słowa norweskiego księcia inaugurują panowanie długiej nocy. Zwyciężyły siły zła.

bransz Źródło: Jak należy wystawiać Szekspira?, [w:] Roman Brandstaetter [czyt. brandszteter], Bardzo krótke opowieści, Warszawa 1978, s. 94.

Zbigniew Herbert Tren Fortynbrasa

dla M.C.M.C.M.C.
Teraz kiedy zostaliśmy sami możemy porozmawiać książę jak mężczyzna z mężczyzną
chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka
to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach
Nigdy nie mogłem myśleć o twoich dłoniach bez uśmiechu
i teraz kiedy leżą na kamieniu jak strącone gniazda
są tak samo bezbronne jak przedtem To jest właśnie koniec
Ręce leżą osobno Szpada leży osobno Osobno głowa
I nogi rycerza w miękkich pantoflach

Pogrzeb mieć będziesz żołnierski chociaż nie byłeś żołnierzem
jest to jedyny rytuał na jakim trochę się znam
Nie będzie gromnic i śpiewu będą lonty i huk
kir wleczony po bruku hełmy podkute buty konie artyleryjskie
werbel werbel wiem nic pięknego
to będą moje manewry przed objęciem władzy
trzeba wziąć miasto za gardło i wstrząsnąć nim trochę

Tak czy owak musiałeś zginąć Hamlecie nie byłeś do życia
wierzyłeś w kryształowe pojęcia a nie glinę ludzką
żyłeś ciągłymi skurczami jak we śnie łowiłeś chimery
łapczywie gryzłeś powietrze i natychmiast wymiotowałeśłapczywie gryzłeś powietrze i natychmiast wymiotowałeśłapczywie gryzłeś powietrze i natychmiast wymiotowałeś
nie umiałeś żadnej ludzkiej rzeczy nawet oddychać nie umiałeśnie umiałeś żadnej ludzkiej rzeczy nawet oddychać nie umiałeśnie umiałeś żadnej ludzkiej rzeczy nawet oddychać nie umiałeś

Teraz masz spokój Hamlecie zrobiłeś co do ciebie należało
i masz spokój Reszta nie jest milczeniemreszta jest milczeniemReszta nie jest milczeniem ale należy do mnie
wybrałeś część łatwiejszą efektowny sztych
lecz czymże jest śmierć bohaterska wobec wiecznego czuwania
z zimnym jabłkiem w dłoni na wysokim krześle
z widokiem na mrowisko i tarczę zegara

Żegnaj książę czeka na mnie projekt kanalizacji
i dekret w sprawie prostytutek i żebraków
muszę także obmyślić lepszy system więzień
gdyż jak zauważyłeś słusznie Dania jest więzieniemDania jest więzieniemDania jest więzieniem
Odchodzę do moich spraw Dziś w nocy urodzi się
Gwiazda Hamlet Nigdy się nie spotkamy
To co po mnie zostanie nie będzie przedmiotem tragedii

Ani nam witać się ani żegnać żyjemy na archipelagach
a ta woda te słowa cóż mogą cóż mogą książęa ta woda te słowa cóż mogą cóż mogą książęa ta woda te słowa cóż mogą cóż mogą książę

herbert Źródło: Zbigniew Herbert, Tren Fortynbrasa, [w:] Od Staffa do Wojaczka. Poezja polska 1939–1985. Antologia, t. 2, red. Bohdan Drozdowski, Bohdan Urbanowski, Łódź 1988, s. 101–102.

Witold Wirpsza Przypis

(Hamlet wysiada z pociągu; na peronie czeka Fortynbras)
HAMLET:
Mój Fortynbrasie, właśnie powróciłem
Z tamtego świata, gdzie się okazało,
Że neurotyczne moje zapytanie:
Być albo nie być – nie ma wiele sensu.
Można ze sceny droczyć się z widzami,
Ale w zaświatach nie ma z kim się droczyć.
Wracam na zamek, trzeba rządzić Danią.
Dziś jeszcze chciałbym przejrzeć buchalterię
Oraz umowy zawarte przez ciebie
Z Chinami, Francją, Czechami i Szwecją.
Czyś toczył wojny? Czy złupiłeś Turcję?
Mój Fortynbrasie, powracam z niebytu,
Który od bytu tym tylko się różni,
Że byt jest w bycie – w niebycie go nie ma.
Lecz tutaj, w Danii, kiedy mnie nie było,
Duńczycy żyli; nikt nie stawiał pytań
O byt i niebyt. Przychodzę więc sprawdzić,
Jak sprawowałeś po masakrze władzę.

wirpsza Źródło: Witold Wirpsza, Przypis, [w:] Stanisław Barańczak, 77 Przekładów, oprac. Adam Dziadek, red. Adam Dziadek, Katowice 1995, s. 62.

Roman Brandstaetter [czyt. brandszteter] Hamlet i Laertes

Laertes przyłożył Hamletowi brauning do pleców i popychając go lekko lufą, powiedział:
– Ruszaj naprzód, mości książę. Oduczę cię chwiejności i rozcinania włosa na czworo.
Po godzinnym, dość forsownym marszu Hamlet spytał:
– Dokąd mnie prowadzisz, Laertesie?
Laertes milczał.
– Na rozstrzelanie?
Laertes milczał.
– Do więzienia?
Laertes milczał.
– Na litość Boską! Powiedz! Dokąd mnie prowadzisz?!
– Do fryzjera – odparł Laertes – Obetnie ci czuprynę przy samej skórze, a wtedy przestaniesz rozcinać włos na czworo.
Gdy wracali od fryzjera, Laertes spytał:
– Jak się czujesz, mości książę?
Hamlet przystanął i zamyślił się.
– Zastanawiam się… – rzekł.
– Nad czym?
– Jakiej udzieliłbym ci odpowiedzi, gdybyś mi nie kazał ostrzyc włosów.

bransz1 Źródło: Roman Brandstaetter [czyt. brandszteter], Hamlet i Laertes, [w:] tegoż, Bardzo krótkie opowieści, Warszawa 1978, s. 59–60.

Roman Brandstaetter [czyt. brandszteter] Jak należy wystawiać Szekspira?

Mistrz Polikarp, który – jak wiemy – był człowiekiem wszechstronnie uzdolnionym, reżyserował Hamleta. Po przedstawieniu udzielił wywiadu dziennikarzom. Na zapytanie jednego z nich, jakimi kierował się motywami podczas pracy nad scenicznym kształtem Szekspirowskiego arcydzieła, odpowiedział:
– Wystawiając Szekspira, starałem się wyzwolić Szekspira od Szekspira, aby w konsekwencji przybliżyć współczesnemu widzowi tego Szekspira, którego sam Szekspir określiłby, gdyby dzisiaj żył, mianem autentycznego Szekspira.

bransz2 Źródło: Roman Brandstaetter [czyt. brandszteter], Jak należy wystawiać Szekspira?, [w:] tegoż, Bardzo krótkie opowieści, Warszawa 1978, s. 94.