Charakterystyka epoki

RPgOlQ62OFTJu

Fotografia przedstawiająca sklepienie kościoła. W centralnym miejscu ukazane jest niebo otwierające się przed Trójcą Świętą: Chrystus z krzyżem, Bóg Ojciec i gołębica. Obok Trójcy znajduje się zakonnik unoszący się na chmurze. Postać szeroko rozkłada ręce. Otacza go duża grupa aniołów. Na innej chmurze przyklęka brodaty mężczyzna podpierający się o długą laskę. Pod jedną z realistyczne namalowanych kolumn unosi się Jezuita trzymający tarczę z napisem IHS. Po bokach umieszczone są wizerunki czterech kobiet. To personifikacje czterech kontynentów. Azję wyobraża kobieta dosiadająca wielbłąda. Postać unosi głowę i lewą rękę. Zwierzę odwraca głowę w jej kierunku. Naprzeciw niej namalowano wyobrażenie Europy. Jest to kobieta dosiadająca konia. Ma upięte włosy, koronę na głowie, w prawej ręce trzyma berło, unosi ją. Lewą rękę ma wspartą na globusie. Koń zwraca głowę ku górze. Na drugim końcu sklepienia namalowano personifikację Ameryki. Jest to półnaga kobieta z odsłoniętą lewą piersią. Na głowie ma ozdobny pióropusz. W dłoni trzyma strzałę. Na przeciw niej umieszczono ciemnoskórą kobietę z opaską na krótkich kędzierzawych włosach. Postać siedzi na krokodylu.

Nazwa epoki pochodzi od portugalskiego słowa barroco oznaczającego perłę o nieregularnym, osobliwym kształcie, a także – w terminologii scholastycznej – skomplikowaną figurę logiczną (baroco). Ten źródłosłów wskazuje na takie cechy sztuki epoki, jak dziwaczność, nadmiar, nieregularność, znaczny stopień komplikacji. Słowo, używane od XVI w. na oznaczenie stylu zrywającego z renesansową harmonią, przez długi czas miało odcień negatywny. Takie znaczenie nadali mu francuscy encyklopedyści w XVIII w., piętnując dziwaczność architektury tworzonej w wieku poprzednim.

Po renesansowym zachwycie nad pięknem ludzkiego ciała i możliwościami jego umysłu, koniec XVI w. przyniósł dominującą myśl o kruchości i dramacie ludzkiego istnienia, o jego bezsile i bezbronności wobec nieuchronnej śmierci. Barokowy artysta podkreśla właśnie rozdarcie, dysonansdysonansdysonans, a nie harmonię. Zwraca się w swoich dziełach ku sprawom ostatecznym, poszukuje sensu życia w Bogu, którego istotę rozważa. Większa dostępność tekstów biblijnych, wydawanych od czasów reformacji w językach narodowych, wywołuje też powszechniejsze zainteresowanie problematyką teologiczną. Przyczynia się do tego również rozwijający się ruch reformacyjny i mająca mu przeciwdziałać kontrreformacja, która stanowiła odpowiedź Kościoła katolickiego na rozłam w chrześcijaństwie i poglądy głoszone przez protestantów. Miała na celu na powrót przyciągnąć wiernych do Kościoła działającego pod przewodnictwem papieży. Dominował zakon jezuitów (Towarzystwo Jezusowe), prowadzący szkoły i kolegia, które kształciły przyszłe elity kraju i wychowywały młodzież w wierności religii katolickiej. Jezuici promowali także sztukę religijną. Spod ich piór wychodziły liczne dzieła literackie o wysokiej wartości artystycznej. Kontrreformacja miała także swoje ciemne oblicze w postaci inkwizycji – instytucji tropiącej odstępstwa od wiary katolickiej i karzącej je nierzadko śmiercią – oraz cenzury (wprowadzenie indeksu ksiąg zakazanych). W Polsce charakterystycznym elementem kultury epoki był sarmatyzmsarmatyzmsarmatyzm.

Sztuka

R11TfTgXOmoWZ1

Fotografia przedstawia wnętrze barokowego kościoła. Sklepienie jest bogato zdobione freskami i złoceniami. Ściany zdobią rzeźby, płaskorzeźby i złocenia. Freski przedstawiają liczne postaci aniołów spoglądających na widza zza chmur. W prezbiterium znajduje się złocony ołtarz ozdobiony przedstawieniem ukrzyżowanego Chrystusa. Na pierwszym planie ukazano główną nawę i stojące po jej bokach puste ławki.

W architekturze za pierwszą budowlę barokową uważa się jezuicki kościół Il Gesù w Rzymie. Na jego wzór powstało wiele świątyń europejskich, m.in. kościół śś. Piotra i Pawła w Krakowie. Największym przedsięwzięciem budowlanym doby baroku było dokończenie bazyliki św. Piotra w Rzymie, które zostało powierzone Carlo Madernie. Ostateczny kształt świątyni jest jego dziełem. Po śmierci Maderny naczelnym architektem odpowiedzialnym za dekorację wnętrza bazyliki został Gianlorenzo Bernini. Według jego projektu powstało wybitne dzieło barokowe, jakim jest cyborium (obudowa ołtarza składająca się z czterech kolumn i baldachimu) głównego ołtarza bazyliki – jego spiralne kolumny były później wielokrotnie naśladowane. Bernini był też autorem projektu placu przed bazyliką. Kolumnady, przypominające rozłożone ramiona, zdają się obejmować plac i wiernych, będąc symbolem powszechności i uniwersalności Kościoła. Bazylika i plac św. Piotra doskonale uwidoczniają cechy architektury barokowej: monumentalność, bogactwo ornamentów, wrażenie dynamizmu. Dominujący rodzaj budowli świeckich to pałac o trójskrzydłowym założeniu, umiejscowiony między dziedzińcem a ogrodem. Wzorcową realizacją, chętnie naśladowaną, jest kompleks pałacowy w Wersalu pod Paryżem. W Polsce najbardziej znanymi architektami baroku byli: Tylman z Gameren, Józef i Jakub Fontanowie, a najciekawsze, obok wymienianych, budowle barokowe to: kościół św. Anny w Krakowie, kościół Bernardynów w Warszawie, pałac w Wilanowie, pałac Branickich w Białymstoku.

Rzeźba barokowa to wielka ekspresja, patos, teatralność gestu, dynamizm. W tym okresie nastąpił niespotykany dotąd rozkwit tej gałęzi sztuki. Najwybitniejsi rzeźbiarze: Giovanni Lorenzo Bernini, w Polsce – Baltazar Fontana.

R1RhtifXOqW3L

Fotografia przedstawia rzeźbę kobiety. Kobieta znajduje się w pozycji półleżącej, na wysoko ułożonych poduszkach. Odchyla do tyłu głowę. Ma zamknięte oczy, prosty nos i lekko otwarte usta. Prawą dłoń opiera o piersi, palce są rozwarte. Lewa dłoń spoczywa niżej. Postać ubrana jest w gęsto udrapowaną koszulę.

W muzyce barok był czasem opery i jej wielkich twórców: Claudio Monteverdiego, Georga Friedricha Händla. Popularne były także inne formy dramatyczne, takie jak oratorium, kantata i pasja. We wszystkich tych gatunkach najpełniej wypowiedział się Jan Sebastian Bach. W muzyce instrumentalnej powstały nowe formy muzyczne, takie jak: concerto grosso, koncert solowy, w którym mistrzem był inny kompozytorski geniusz baroku – Antonio Vivaldi. Ulubionym instrumentem epoki były organy, dzięki czemu rozkwit przeżywały gatunki muzyki organowej: fugi, toccaty, preludia. W muzyce polskiej do wybitnych kompozytorów należą: Mikołaj Zieleński, Adam Jarzębski, Stanisław Sylwester Szarzyński, Grzegorz Gerwazy Gorczycki.

Filozofia

Myśl filozoficzna baroku jest z jednej strony wciąż w dużym stopniu zależna od teologii katolickiej i kontrreformacji, z drugiej jednak pojawiają się poglądy nieortodoksyjne, protestanckie, a także takie, które Kościół zwalczał, ale mimo to odcisnęły znaczące piętno na tej epoce i epokach następnych. Do najbardziej wpływowych filozofów tego okresu należeli:

Literatura

W epoce baroku, w której kreatywność była jedną z najważniejszych zasad, twórcy skupiali się na oryginalnym, a nawet szokującym i budzącym zdumienie,  przedstawieniu zagadnień dotyczących człowieka, filozofii, religii. Mimo różnorodności nurtów charakterystycznych dla tego okresu, posługiwanie się symbolami czy pojęciami alegorycznymi odnaleźć można w wielu dziełach całkiem odmiennych autorów, gdyż na grze skojarzeń, nieoczywistych znaczeń oraz mnogości interpretacji opierano często konceptkonceptkoncept utworów.

Alegoria

Alegoria, jako element świata przedstawionego w literaturze obecna jest już od starożytności. Słowo to, wywodzące się z języka starogreckiego (allēgoréo) oznaczało “mówić w przenośni, obrazowo”. Wraz z upływem czasu alegoria zyskiwała coraz większą popularność; szczególnym zainteresowaniem cieszyła się w epoce baroku. Jako składnik świata przedstawionego (motyw, postać, fabuła) lub obraz plastyczny przekazywała treści przenośne, niewyrażone wprost, ukryte pod powszechnie rozumianym znaczeniem dosłownym.

Symbol

Symbol, (z greckiego: sýmbolon) oznaczał niewielkich rozmiarów gliniany, drewniany lub metalowy przedmiot rozłamany na pół podczas zawierania umów jako znak łączących dwie osoby więzi. W literaturze i sztuce symbol to pojęcie, obraz lub motyw, który (podobnie jak alegoria) posiada oprócz znaczenia dosłownego - znaczenie ukryte. Posługiwanie się symbolem w literaturze stało się charakterystyczne szczególnie dla okresu modernizmu, kiedy wykształcił się nurt literacki zwany symbolizmem.

Alegoria a symbol

Podczas zetknięcia się z definicjami obu pojęć można odnieść wrażenie, że dotyczą one tego samego zjawiska. Rzeczywiście alegoria i symbol mają wiele cech wspólnych, niemniej jednak warto również zwrócić uwagę na różnice, które pomogą zrozumieć odrębność obu pojęć.

Alegoria zatem postać, idea lub wydarzenie mające poza dosłownym znaczeniem stały umowny sens przenośny, podczas gdy znaczenie symbolu jest zmienne, a dowolność interpretacji znacznie szersza.

Rola alegorii i symboli

Alegorie i symbole znalazły zastosowanie w gatunkach literatury dydaktycznej - w baroku np. w poemacie epickim. Za pomocą tych metafor można było w uszczypliwy, ale i inteligentny sposób obnażyć ludzkie wady. Posługiwanie się symbolem i alegorią pomagało też zbudować oryginalny koncept utworu, często odważny i zaskakujący kontrastami.

Przykłady barokowych alegorii i symboli

Śmierć, przemijanie, vanitas

Znana z okresu średniowiecza alegoria tańca śmierci (koła śmierci) powraca w epoce baroku. Przedstawia ona korowód ludzi wywodzących się ze wszystkich stanów z kościotrupem na czele, co wyraża równość człowieka wobec śmierci. Przemijanie, kruchość ludzkiego życia, nietrwałość dóbr materialnych to tematy, które budziły szerokie zainteresowanie. Do sentencji z Księgi Koheleta (marność nam marnościami i wszystko marność - vanitas vanitatum et omnia vanitas) nawiązuje wielu ówczesnych poetów. Człowiek ma skłonność do pokus materialnych, które w obliczu śmierci nic nie znaczą, stąd postrzegane są jako nic nie warte, ulotne. W kontraście przedstawione zostaje życie wieczne, raj, do którego człowiek powinien dążyć przez całe życie.

RjKfLZpQw0Xp9

Obraz przedstawia anioła z rozłożonymi skrzydłami, stojącego za stołami, na których znajdują się różne przedmioty. Anioł, to kobieta o długich włosach ubrana w piękną suknię z dużym wisiorem na szyi. Trzyma w ręku globus i kameę z podobizną mężczyzny. Na stole, od prawej, stoi złoty zegar w kształcie wieży, przed nim ułożono miniatury trzech kobiet, mieszek z wysypującymi się złotymi i srebrnymi monetami, ozdobny flakonik perfum, sznur pereł, złoty łańcuch, karty do gry i medal z podobizną mężczyzny. Przedmioty znajdują się na wysokim stole przykrytym czerwoną tkaniną ozdobioną złotym haftem. Na środku, na drugim, niższym stole o drewnianym blacie leżą dwie księgi, na nich ludzkie czaszki, muszkiet, zbroja, klepsydra, na rogu stołu rozłożone karty do gry. Za przedmiotami znajduje się świeca w złotym lichtarzu. Tło jest czarne.

Marność przedstawiana była również za pomocą opisów rozkładu człowieczego ciała lub gnijącej, umierającej natury.

Historyk literatury, profesor Jan Pelc wprowadził pojęcie „wyobraźni barokowej”. Termin ten oznacza wielowymiarową wyobraźnię twórców, z jednej strony ukształtowaną przez światopogląd epoki, z drugiej zaś uzupełnioną o indywidualne wizje. 

Miłość i uroda kobieca

Miłość i zakochanie w poezji przedstawiane są jako uczucia silne, targające człowiekiem. Powszechna staje się symbolika ognia (namiętności) oraz płaczu, gdyż na zasadzie kontrastu zestawiano miłość ze śmiercią, a odczuwanie zmysłowe z cierpieniem. Poeci częściej chwalą urodę kobiety, gdzie poszczególne elementy wyglądu zewnętrznego porównywane są do przedmiotów (np. perłowe zęby); znacznie rzadziej opisywane są cnoty charakteru.

R1B0Bjze6aDps

Obraz przedstawia portret młodej kobiety, ujętej do pasa. Jej twarz jest pociągła, nos długi, usta niewielkie, ale pełne. Kobieta ma jasną cerę, na twarzy wyróżniają się duże, brązowe oczy. Na głowie nosi płaski, czarny kapelusz z szerokim rondem, przyozdobiony ptasimi piórami. Kobieta ubrana jest w suknię z gorsetem i dużym dekoltem, w którym widać pełne piersi. W uszach kobiety znajdują się duże kolczyki z perłami. Ma skrzyżowane na przedramionach dłonie. W tle błękitne niebo pokryte ciemnymi chmurami.

W wielu utworach kobieta kusi swoim wyglądem, jednak w istocie jest niestała w uczuciach, wyrachowana i nieczuła.

Władza i władca

Dla baroku charakterystyczne były elementy panegiryczne (alegorie polityczne), które tworzono, by wychwalać władcę lub jako element ceremoniału dworskiego. Władca przedstawiany był jako niezwyciężony wódz, wspierający rozwój nauki, kultury i sztuki, stający w obronie religii, chroniący swoich poddanych.

R3bUF2QGrJ33N

Obraz przedstawia scenę bitewną. Na pierwszym planie znajduje się jadący na karym koniu Jan Trzeci Sobieski, który wskazuje prawą ręką z buławą przed siebie. Za nim toczy się zacięta walka na dwóch brzegach rzeki. Na drugim brzegu rzeki znajdują się zamki i liczne namioty wojskowe. Na dole obrazu znajduje się podpis z tekstem łacińskim.

Wyobraźnia barokowa jako źródło symboliki i alegorii

Rx1UBtNX5dCEb

Obraz przedstawia popiersie postaci ujętej z profilu, której twarz stworzono z różnych warzyw i owoców: jabłek, śliwek, ogórków, pomidorów, malin, kabaczków, winogron, liści. Ubranie zrobione jest z kłosów zbóż, na piersi ma karczoch. W tle znajduje się girlanda z liści i kolorowych kwiatów.

Jak można zauważyć, nie bez powodu barok nazywany jest epoką sprzeczności, jak pisze Magdalena Borkowska:

Stąd też operowanie symbolem stało się dość powszechne w literaturze baroku — mnogość odczytań symboliki pozwalała na zaangażowanie w interpretację. Podsumowując, Borkowska zauważa, że:

Słownik