Nawiązania - Barok – powtórzenie wiadomości

R1S4a3XpbOnHW

Twoje cele

Porównasz problematykę współczesnych tekstów literackich z programem epoki baroku.
Wskażesz obecność spuścizny sarmackiej we współczesnej Polsce.
Wyjaśnisz, na czym polega koncept wiersza Stanisława Barańczaka Południe.
Określisz funkcję środków stylistycznych w wierszu Stanisława Grochowiaka.
Omówisz filozoficzny wymiar wiersza Lekcja anatomii (Rembrandta).

Przypomisz sobie, na czym polegał barokowy koncept.
Wskażesz elementy stylu barokowego w wierszach Eugeniusza Tkaczyszyna‑Dyckiego.
Zinterpretujesz utwory Eugeniusza Tkaczyszyna‑Dyckiego w kontekście wierszy poetów barokowych.

Tradycja barokowa znajduje żywy oddźwięk we współczesności, gdyż bliska jest nam wrażliwość tamtej epoki. Gry ostrych kontrastów, niejednoznaczność w widzeniu świata, wzajemne przenikanie się powagi i śmiechu, a zarazem dobitne formułowanie pytań wobec sztuki i rzeczywistości – to wszystko znajduje odbicie tak w twórczości artystów, jak w refleksji uczonych.

RQXo9jTcDgeq1

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Krzysztof Koehler Domek szlachecki w literaturze polskiej epoki klasycznej
R7H0DtPgTGa6u1
Krzysztof Koehler (ur. 1963) – poeta, krytyk literacki, eseista, scenarzysta filmów dokumentalnych poświęconych kulturze polskiej
Źródło: Matěj Baťha, Krzysztof Koehler, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
[…] Nowa świadomość [szlachecka] rodziła się mniej więcej na przełomie wieku XVI i XVII. Wszyscy badacze, którzy pisali o przełomie obu stuleci, podkreślają, że takim znaczącym wydarzeniem, które przyczyniło się do transformacji, był na planie historycznym rokosz Zebrzydowskiego; wydarzenie to niejako odsłoniło kierunek zmian, które nastąpią w ciągu wieku XVII i później. […]
Skoro […] barok rodził się na gruzach ładu renesansowego, to taka przemiana szczególnie jaskrawo widoczna jest w kreacji poetyckiej. Dla poetów renesansu istotny był […] podmiotowy punkt widzenia rzeczywistości. Poezja nie chce malować krajobrazów, […] lecz zależy jej na tym, by zbudować wokół podmiotu zamkniętą krajobrazem przestrzeń, im bardziej harmonijną w swoich zarówno wertykalnych, jak i horyzontalnych konfiguracjach, tym doskonalszą. Centrum takiej przestrzeni harmonijnej jest człowiek, a dokładniej jego dom. Przy czym: przestrzeń harmonijną buduje się w poezji renesansowej z punktu widzenia centrum […]. Istotne jest tak samo zwaloryzowanie przestrzeni: to, co wyznacza okręg, czyli horyzont, jest dobre, swoje, własne, poza tą przestrzenią znajduje się chaos, zło.
Tymczasem jednak barok zachwiał renesansową koncepcję ładu. Naruszone zostają granice poezji renesansowej, w wyniku czego kończy się antropocentryczna wizja ładu świata. Podmiot traci symboliczne zakorzenienie w centrum, jest ofiarą barokowego braku centrum. […]
Na przełomie wieków XVI i XVII rozpoczęła się ożywiona dysputa na temat miejsca szlachty w społeczeństwie staropolskim. Dokładniej mówiąc, dyskusja dotyczyła tego splotu przemian społecznych i politycznych, które były już raczej przesądzone, właśnie przejścia szlachty z siodła do domku. Głosy ożywiające wizerunek szlachcica‑rycerza, pojawiające się pod koniec XVI wieku […], nie mogły odwrócić procesu, który dokonywał się prawie przez cały wiek XVI.
[…] człowiek osiadły w domku usadawiał się w miejscu w zgodzie z najświętszą i klasyczną tradycją (kanon Pisma Świętego i tradycji grecko‑rzymskiej), następnie w zgodzie z hierarchiczną strukturą państwa jako całości, stanowiąc jego zaczyn, i wreszcie w całkowitej zgodzie […] z zasadniczym prawem natury, przewidującym dla każdego przedmiotu (bądź bytu) odpowiadające mu miejsce, związane z jego celem i funkcją. […]
W polskiej perspektywie widzenia posiadanie implikowało wolność szlachecką, z drugiej jednak strony podnoszono tak samo kwestię etycznej odpowiedzialności stanu posiadania, który gwarantował nie tylko przywileje i korzyści, ale też i obowiązki. W myśl tych uwag posiadłość byłaby tedy gwarantem praworządności; posiadanie – warunkiem przywiązania do prawa i podlegania mu. A zatem: stan posiadania był elementem harmonii kosmicznej, społecznej, politycznej. […]
Oczywiście szlachcic powinien zachować pewne oznaki rycerskości, takie jak szabla u boku, umiejętność jazdy konnej itp. […] W społeczeństwie szlacheckim kultura materialna […] była kulturą znakową. Takim znakiem kulturowym, wyróżniającym szlachcica w ramach struktury społecznej, był zarówno kontusz (jak wiadomo pochodzenia tureckiego), jak i sobole czy ganek przed domem albo wysokie wrota przed obejściem. […]
Rzec można, że kultura materialna, razem z całym zasobem rytuałów i zachowań, służyła integracji i wyodrębnianiu się narodu szlacheckiego jako narodu na zewnątrz, wobec innych. Była tak samo niezbywalnym elementem ładu, przykładem – codziennym i namacalnym – ciągłości i życia tradycji.
CART8 Źródło: Krzysztof Koehler, Domek szlachecki w literaturze polskiej epoki klasycznej, [w:] Domek szlachecki (fragmenty).

RfLA0ePvfUQxa

R151ZQNZFPV5N

Stanisław Barańczak

Audiobook

RDGxJbD0LnrHE

Joanna Dembińska-Pawelec

Światy możliwe w poezji Stanisława Barańczaka

Podstawowym zagadnieniem przenikającym wszystkie aspekty Widokówki z tego świata jest problem czasu. Konstrukcja tomu oparta została na przebiegu czasowym (początek i koniec dnia). Widokówka stanowi także historię życia i kształtowania świadomości. Wielokrotnie poddaje przemyśleniom kwestię ludzkiej śmiertelności i metafizyki istnienia. Nie może zatem dziwić fakt, że centralnie umiejscowiony w strukturze tomu wiersz nosi tytuł Południe, że będąc utworem wizualnym, przedstawia klepsydrę, urządzenie do mierzenia czasu. Przytoczmy tekst utworu:

Stanisław Barańczak

Południe

Słodki lek prawdziwości, smak, co skróci z nami

przejście, ten stromy szlak, pionową drogę

z nagłego krzyku tuż po urodzeniu

w dół; jeszcze nieprzytomny

bielą kropli z piersi,

nagim potopem

światła,

smak

znak

świata

jakim powrotem

– wielokrotny, pierwszy

twój – jeszcze się przypomni

na dnie, po życiu już, po urojeniu

trzeźwiej bezstronny: smak ponownie trochę

słodki, lecz bardziej gorzki, jak to z truciznami

Południe jest wierszem wyjątkowym nie tylko ze względu na położenie w strukturze Widokówki. To jedyny w tomie utwór będący współczesnym wcieleniem greckiego technopaegnia, odtwarzającego kształt przedmiotu poprzez zróżnicowanie długości wersów. Południe przedstawia formę klepsydry. Wyznaczone jej kształtem przewężenie w wierszu zobrazowane zostało wersem zawierającym tylko jeden spójnik –i. Stanowi on oś symetrii utworu, ale jest także absolutnym centrum tomu – punktem kulminacyjnym oraz momentem przesilenia, spotkania przed i popołudnia. Nie tylko jednak strona graficzna sprawia, że tekst odbierany jest jako przykład poetyckiej wirtuozerii. Południe zadziwia bowiem niewiarygodnie precyzyjną strukturą. Odpowiadające sobie symetrycznie wersy mają jednakową liczbę sylab, regularnie rozłożono tu akcenty; rymy pojawiają się zarówno inicjalnie, jak i w klauzulach. Dodatkowo efekt symetrii uzyskany został przez podobieństwo brzmieniowe odpowiadających sobie wersów, choć analogia sensu między nimi okazuje się pozorna: w dół; jeszcze nieprzytomny [...] twój – jeszcze się przypomni...Słodki lek prawdziwości, smak co skróci z nami [...] słodki lecz bardziej gorzki, jak to z truciznami Wiersz ukazuje moment narodzin („pionową drogę z nagłego krzyku tuż po urodzeniu”) oraz śmierci („po życiu już, po urojeniu”). Na przestrzeni czternastu wersów rozgrywa się całe życie. Ale jest to życie naznaczone piętnem śmierci. Powróćmy jeszcze raz do momentu narodzin: „pionową drogę z nagłego krzyku tuż po urodzeniu w dół”. To oczywiste odwołanie do sposobu przyjścia człowieka na świat („w dół”) ewokuje jednocześnie obraz grobu. Moment narodzin jest równocześnie początkiem drogi, której kres stanowi śmierć. Motyw ten przywołuje tradycję barokowej poezji wanitatywnej, która ujmowała życie jako „byt‑ku‑śmierci”. W wierszu Barańczaka przebieg życia charakteryzuje ruch wertykalny, spadanie, ciążenie ku ziemi („przejście, ten stromy szlak, pionową drogę [...] w dół, [...] na dnie”). W konceptualnym przedstawieniu metafora „drogi życia”, tłumaczona przestrzennie jako droga do grobu, została zestawiona z obrazem przesypującego się piasku w klepsydrze. Dodatkowo efekt spadania podkreśla zastosowany tok przerzutniowy oraz gra długością wersów. Południe czyta się niemal jednym tchem, niezauważalnie przekraczając wers za wersem. Od chwili narodzenia rozpoczyna się pogoń życia, która w momencie śmierci przechodzi w bezruch. Przypomina to los ziarenka piasku puszczonego w bieg odpowiednim ułożeniem klepsydry. Podporządkowana wizji graficznej długość wersów ma także swoje znaczenie symboliczne. Początek i koniec życia, nieco wolniejsze w swej istocie, wyrażają wersy dłuższe, wersy środkowe, dwu- i jednosylabowe złączone w środku jednozgłoskowym i przebiega się niemal w pośpiechu. I tak oto miejsce środkowe, kulminacyjne, przełomowe mija niezauważalnie, bezrozważnie. Chciałoby się powiedzieć: zupełnie jak w życiu. W ten sposób ujawnia się magiczna moc hieroglifu, tajemnica istnienia”.

Polecenie 1

Zapoznaj się z treścią nagrania. Zwróć uwagę na informacje dotyczące budowy graficznej wiersza Stanisława Barańczaka Południe (tom Widokówka z tego świata i inne rymy z lat 1986‑1988). Sformułuj hipotezę uzasadniającą sens takiego układu wiersza.

R11PtIZ8Tx0Ac

Joanna Dembińska-Pawelec Światy możliwe w poezji Stanisława Barańczaka
Podstawowym zagadnieniem przenikającym wszystkie aspekty Widokówki z tego świata jest problem czasu. Konstrukcja tomu oparta została na przebiegu czasowym (początek i koniec dnia). Widokówka stanowi także historię życia i kształtowania świadomości. Wielokrotnie poddaje przemyśleniom kwestię ludzkiej śmiertelności i metafizyki istnienia. Nie może zatem dziwić fakt, że centralnie umiejscowiony w strukturze tomu wiersz nosi tytuł Południe, że będąc utworem wizualnym, przedstawia klepsydrę, urządzenie do mierzenia czasu. Przytoczmy tekst utworu:
RQet8mrHpkt9i
Tekst wiersza, który ułożony jest w kształt klepsydry: Słodki lek prawdziwości, smak, co skróci z nami przejście, ten stromy szlak, pionową drogę z nagłego krzyku tuż po urodzeniu w dół; jeszcze nieprzytomny bielą kropli z piersi, nagim potopem światła, smak i znak świata; jakim powrotem --- wielokrotny, pierwszy, twój --- jeszcze się przypomni na dnie, po życiu już, po urojeniu trzeźwiej bezstronny: smak ponownie trochę słodki, lecz bardziej gorzki, jak to z truciznami.
Południe jest wierszem wyjątkowym nie tylko ze względu na położenie w strukturze Widokówki. To jedyny w tomie utwór będący współczesnym wcieleniem greckiego technopaegnia, odtwarzającego kształt przedmiotu poprzez zróżnicowanie długości wersów. Południe przedstawia formę klepsydry. Wyznaczone jej kształtem przewężenie w wierszu zobrazowane zostało wersem zawierającym tylko jeden spójnik –i.
Stanowi on oś symetrii utworu, ale jest także absolutnym centrum tomu – punktem kulminacyjnym oraz momentem przesilenia, spotkania przed- i popołudnia.
Nie tylko jednak strona graficzna sprawia, że tekst odbierany jest jako przykład poetyckiej wirtuozerii. Południe zadziwia bowiem niewiarygodnie precyzyjną strukturą. Odpowiadające sobie symetrycznie wersy mają jednakową liczbę sylab, regularnie rozłożono tu akcenty; rymy pojawiają się zarówno inicjalnie, jak i w klauzulach. Dodatkowo efekt symetrii uzyskany został przez podobieństwo brzmieniowe odpowiadających sobie wersów, choć analogia sensu między nimi okazuje się pozorna:

w dół; jeszcze nieprzytomny [...]
twój – jeszcze się przypomni...
Słodki lek prawdziwości, smak co skróci z nami [...]
słodki lecz bardziej gorzki, jak to z truciznami
[…]
Wiersz ukazuje moment narodzin (pionową drogę / z nagłego krzyku tuż po urodzeniu) oraz śmierci (po życiu już, po urojeniu). Na przestrzeni czternastu wersów rozgrywa się całe życie. Ale jest to życie naznaczone piętnem śmierci. Powróćmy jeszcze raz do momentu narodzin: pionową drogę / z nagłego krzyku tuż po urodzeniu / w dół. To oczywiste odwołanie do sposobu przyjścia człowieka na świat (w dół) ewokuje jednocześnie obraz grobu. Moment narodzin jest równocześnie początkiem drogi, której kres stanowi śmierć. Motyw ten przywołuje tradycję barokowej poezji wanitatywnej, która ujmowała życie jako byt‑ku‑śmierci. […]
W wierszu Barańczaka przebieg życia charakteryzuje ruch wertykalny, spadanie, ciążenie ku ziemi (przejście, ten stromy szlak, pionową drogę [...] w dół, [...] na dnie). W konceptualnym przedstawieniu metafora drogi życia, tłumaczona przestrzennie jako droga do grobu, została zestawiona z obrazem przesypującego się piasku w klepsydrze. Dodatkowo efekt spadania podkreśla zastosowany tok przerzutniowy oraz gra długością wersów. Południe czyta się niemal jednym tchem, niezauważalnie przekraczając wers za wersem. Od chwili narodzenia rozpoczyna się pogoń życia, która w momencie śmierci przechodzi w bezruch. Przypomina to los ziarenka piasku puszczonego w bieg odpowiednim ułożeniem klepsydry.
Podporządkowana wizji graficznej długość wersów ma także swoje znaczenie symboliczne. Początek i koniec życia, nieco wolniejsze w swej istocie, wyrażają wersy dłuższe, wersy środkowe, dwu- i jednosylabowe złączone w środku jednozgłoskowym i przebiega się niemal w pośpiechu. I tak oto miejsce środkowe, kulminacyjne, przełomowe mija niezauważalnie, bezrozważnie. Chciałoby się powiedzieć: zupełnie jak w życiu. W ten sposób ujawnia się magiczna moc hieroglifu, tajemnica istnienia.
CART9 Źródło: Joanna Dembińska-Pawelec, Światy możliwe w poezji Stanisława Barańczaka, Katowice 1999, s. 101–104.

Polecenie 2

Przeanalizuj zabiegi językowe i kompozycyjne zastosowane przez Barańczaka i porównaj je z poznanymi wcześniej konstrukcjami w poezji barokowej. Przedstaw wnioski wynikające z tego porównania.

R140JncHwYHHh

Stanisław Barańczak Południe
R18TzLnWyRP4D
Tekst wiersza ułożonego w kształt klepsydry: Słodki lek prawdziwości, smak, co skróci z nami przejście, ten stromy szlak, pionową drogę z nagłego krzyku tuż po urodzeniu w dół; jeszcze nieprzytomny bielą kropli z piersi, nagim potopem światła, smak i znak świata; jakim powrotem --- wielokrotny, pierwszy, twój --- jeszcze się przypomni na dnie, po życiu już, po urojeniu trzeźwiej bezstronny: smak ponownie trochę słodki, lecz bardziej gorzki, jak to z truciznami
CART10 Źródło: Stanisław Barańczak, Południe, [w:] tegoż, Widokówka z tego świata i inne rymy z lat 1986–1988.

Polecenie 3

Odpowiedz na pytanie, którzy poeci polskiego baroku mogli stanowić inspirację dla refleksji wpisanej w utwór i dla sposobu jej przedstawienia.

R1CvGuStELYib

Polecenie 4

Przedstaw swoją interpretację wiersza. Pamiętając o kulturowym dialogu, jaki został zasygnalizowany w utworze, przedstaw argumenty dla wniosków interpretacyjnych wynikających z utworu Stanisława Barańczaka i autorów barokowych.

RZpgrU8gJ4O0a

Stanisław Grochowiak

Twórczość Grochowiaka wyróżniała się oryginalną poetyką, często kojarzoną z turpizmem (łac. turpis – brzydki). Poetę fascynowały pozornie niepoetyckie zjawiska – „kalekie”, „ubogie” i „brzydkie”. Były to między innymi przedmioty codziennego użytku i krajobrazy, ale również ogólne motywy eschatologiczne, szczególnie proces starzenia się, śmierci i biologicznego rozkładu (tomy poetyckie Menuet z pogrzebaczem, 1958; Rozbierania do snu, 1959; Agresty, 1963).

R15d0yMLMo5yl1

Ilustracja interaktywna przedstawia lekcję anatomii. Na stole leży ciało mężczyzny. Stojący nad nim mężczyzna w ciemnym ubraniu ciągnie narzędziem za mięsień ręki spod przeciętej skóry. Przemawia. Wokół ciała znajduje się grupa mężczyzn, którzy przypatrują się zwłokom i uważnie słuchają mężczyzny przeprowadzającego sekcję. Jeden z nich trzyma kartkę z zapiskami. Wszyscy są ubrani w czarne stroje z białymi kołnierzami. Opis punktów interaktywnych: 1. Autoportret Rembrandta, 1659. Obraz przedstawia Autoportret Rembrandta z 1659 roku. Malarz ma tu poważny wyraz twarzy, spogląda w kierunku widza, licencja: domena publiczna. Lekcja anatomii doktora Tulpa to obraz namalowany w 1632 roku przez Rembrandta Harmenszoona van Rijna (1606‑1669). Holenderski malarz miał wtedy 26 lat. 2. Teatr anatomiczny na Uniwersytecie w Leiden, początek XVII wieku. Obraz drugi przedstawia teatr anatomiczny na Uniwersytecie w Leiden, na początku XVII wieku. Na obrazie malarz przedstawił jedną z publicznych sekcji zwłok, które co roku były wykonywane w Amsterdamie. Podobne teatry anatomiczne (łac. theatrum anatomicum) powstawały w wielu miastach europejskich w XVII wieku. W ówczesnym, bogatym Amsterdamie istniało zapotrzebowanie na portrety, również zbiorowe. Zamawiały je gildie handlowe, bractwa, cechy i bogaci mieszczanie. Nicolaes Tulp był cenionym w Amsterdamie chirurgiem, który w 1632 r. zamówił u Rembrandta portret zbiorowy z publicznej sekcji zwłok. Licencja: domena publiczna. 3. Aert Pietersz, Lekcja anatomii doktora Sebastiaena Egbertsza de Vrija, 1603. Obraz trzeci Aerta Pietersza to Lekcja anatomii doktora Sebastiaena Egbertsza de Vrija, z 1603 roku. W XVII wieku theatrum anatomicum urosło do rangi widowiska parateatralnego o ustalonym porządku. Był to nowy rodzaj rozrywki dla ludu, ale przede wszystkim możliwość zdobycia wiedzy o ludzkiej anatomii przez studentów medycyny. Na publiczne sekcje zwłok sprzedawano bilety, a w ich trakcie obowiązywał ustalony regulamin. Celem tych pokazów było uświadomienie ludziom potęgi nauki oraz przekazanie wskazówek moralnych dotyczących kary za zbrodnie. Rozczłonkowanie ciał skazańców miało być publiczną karą za występki. Połączenie nauki z moralizatorstwem w jeden spektakl było przejawem barokowej teatralizacji życia. Licencja: domena publiczna. 4. Obraz czwarty to fragment Lekcji anatomii doktora Tulpa namalowanego w 1632 roku przez Rembrandta Harmenszoona van Rijna (1606‑1669). Holenderski malarz miał wtedy 26 lat. Na fragmencie obrazu Rembrandta przedstawione są zwłoki złodzieja Adriaana Arisza. Sekcja, na powieszonym dzień wcześniej skazańcu, odbyła się pod koniec stycznia 1632 roku. Autor: Sailko, licencja: CC BY 3.0, commons.wikimedia.org. 5. Obraz piąty to kolejny fragment obrazu. Przedstawia piramidalny układ osób skupionych wokół jasnej plamy, jaką jest ciało skazańca. Kompozycję zamyka księga, prawdopodobnie Atlas Andreasa Vesaliusa, twórcy nowożytnej anatomii. Zwłoki skazańca i postać doktora są skontrastowane, przedstawione w ujęciu wertykalnym i horyzontalnym. Centralną postacią obrazu jest doktor Tulp, który wyjaśnia zgromadzonym widzom budowę anatomiczną ludzkiej ręki i prezentuje mięsień zginacz powierzchowny palców. Twarze obserwatorów są zindywidualizowane, dwóch z nich patrzy na nas. Doktor Tulp, ukazany z prawej strony obrazu, jako jedyny ma na głowie kapelusz. 6. Mimo iż skazaniec jest przestępcą, malarz dokonuje sakralizacji tej postaci. Biała przepaska i blade ciało przywodzą na myśl Chrystusa złożonego do grobu. Jednak twarz i stopy ukryte są w cieniu. W teatrach anatomicznych dbano o szacunek dla ciała, spektakl zaczynano od brzucha, tutaj doktor rozcina ciało, zaczynając od ręki. Ma to symbolizować przestępstwo, za jakie człowiek został skazany – kradzież i zabójstwo.

Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Lekcja anatomii doktora Tulpa, 1632

Źródło: domena publiczna.

Polecenie 5

Zapoznaj się z opisami obrazów znajdujących się w galerii interaktywnej. Przypomnij sobie okoliczności powstania obrazu Lekcja anatomii doktora Tulpa. Udowodnij, że wiersz Lekcja anatomii Stanisława Grochowiaka jest ekfrazą obrazu Rembrandta.

R1Eo8bgmkS4l8

Stanisław Grochowiak Lekcja anatomii (Rembrandta)
Panowie człowiek ten
Ozdobny barwą rzeczy
Dostojny niby owoc odjęty delikatnie
Uprzejmie
Poda wam
Świecenie swego wnętrza
Więc wpierw odrzućmy to
Co napęczniało na nim
Niech pan z prawicy
Zechce
Łagodnie zsupłać maskę
Ta maska jest jedwabna
Panowie spojrzą
Śmielej
Za miesiąc dwa lub rok
Stwardniałaby na kamień
Kto z panów ją obmyje
Najlepiej płukać octem
A pocałunki zdjąć
Ligniną
Jałowioną
Panowie Siatka krzywd
Obleka nawet stopy
Panowie spojrzą
Śmielej
Grubości pajęczyny
O
Proszę ją nawijać bez trwogi Nie zerwiemy
Odważnie
Pan z prawicy
Niech cofa się stopniowo
Ten zabieg znany panom
Zapewne z prac domowych
Przy wełny nawijaniu
Panowie
Nic ponadto
I pora już spóźniona
Zapada zmierzch
Jest szaro
Za chwilę śnieg upadnie
CART11 Źródło: Stanisław Grochowiak, Lekcja anatomii (Rembrandta).

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj podmiot liryczny wiersza Grochowiaka Lekcja anatomii (Rembrandta). W tym celu stwórz mapę myśli.

R1XhnKKg6YifS

R1MRiwmYjvGRY

Ćwiczenie 2

Nazwij co najmniej cztery środki stylistyczne zastosowane w wierszu Grochowiaka. Wypisz ich przykłady oraz określ ich funkcję.

R1NCc40G2G2Ij

Ćwiczenie 3

Uzasadnij, że obraz Lekcja anatomii doktora Tulpa staje się dla Stanisława Grochowiaka pretekstem do rozważań filozoficznych. Czego one dotyczą?

R1Nbvg89IG9qx

Eugeniusz Tkaczyszyn‑Dycki

Od czasu ukazania się debiutanckiej książki Nenia i inne wiersze w 1990 r. twórczość Eugeniusza Tkaczyszyna‑Dyckiego doczekała się wielu krytycznoliterackich opracowań, recenzji oraz monografii. Część badaczy zwróciła uwagę na silny związek liryki autora Nenii z poetyką stosowaną przez autorów barokowych, takich jak m.in. Mikołaj Sęp Szarzyński, Jan Andrzej Morsztyn, Sebastian Grabowiecki czy Józef Baka.

Jedną z najważniejszych cech wyróżniających twórczość Eugeniusza Tkaczyszyna‑Dyckiego na tle poetyk innych polskich poetów współczesnych są pojawiające się w jego utworach z ogromną częstotliwością powtórzenia tych samych słów, fraz oraz fragmentów strof.

Żeby wywołać wyraźny efekt refreniczności, tak jak poeci barokowi – Dycki bardzo często stosuje w swoich wierszach anaforyanaforaanafory oraz epiforyepiforaepifory. Przez ich duże nagromadzenie we wszystkich swoich książkach poeta uzyskuje efekt „przenikania” i wzajemnego „oświetlania” się kolejnych zawartych w nich wierszy.

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki CCLXXI. Przebierańcy
nie wolno mi bawić się w dwa ognie
z innymi dziećmi choćby tylko z Bybkiem
przekrzykiwać się na wojnie pif‑paf
Bybek jest moim najlepszym przyjacielem
kiedy ja byłem Żydem on był Śmiercią
kiedy ja byłem bity on był Śmiercią
kiedy wpadliśmy do rowu on był Śmiercią
Bybek jest moim najlepszym przyjacielem
ale ty już jesteś na upatrzonej z góry
pozycji rozkładasz się na tyłach wroga
zamykasz mi usta pif‑paf pif‑paf
kiedy ja byłem Żydem garb miałem wielki
z siana lub gałganów i po tym garbie
bito mnie w każdym domu oszczędzając Diabła
w każdym domu bito mnie po plecach
jakbym nie był synem Dycia kolęda hej kolęda
CART12 Źródło: Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, CCLXXI. Przebierańcy, [w:] tegoż, Poezja jako miejsce na ziemi 1988-2003, Wrocław 2006, s. 280.

R17JtbzhOSYuj1

Na zdjęciu widać obiekt przedstawiający ludzką twarz podzieloną pionowo na dwie części. Lewa połowa to czaszka z pustym oczodołem i widocznymi zębami. W oczodole znajduje się owad. Poniżej czaszki widoczna jest koścista dłoń oparta na ciemnej powierzchni. Prawa połowa to realistycznie przedstawiona ludzka twarz z otwartym okiem, brwią, policzkiem i ustami. Skóra ma jasny kolor, a włosy są jasnobrązowe i falowane. Wzdłuż podziału twarzy widoczna jest pionowa linia. U dołu obrazu znajduje się jasna, zwinięta kartka z czytelnym napisem „Vanitas vanitatum et omnia vanitas”. Na kartce leży muszla ślimaka. Całość ma ciemne, jednolite tło. — Woskowy model kobiecej głowy wyobrażający życie i śmierć, Europa, prawdopodobnie XVIII w.
Źródło: Muzeum Nauki Londyn, domena publiczna.

Już na przestrzeni jednego utworu można łatwo zauważyć wręcz obsesyjne nawarstwienie anaforanaforaanafor i epiforepiforaepifor oraz identycznych wersów („Bybek jest moim najlepszym przyjacielem”). Ta stosowana konsekwentnie przez Dyckiego strategia stylistyczna staje się więc swoistą konstrukcją retoryczną oraz punktem centralnym jego spojrzenia na wiersz jako formę literacką.

Polscy poeci barokowi bardzo chętnie opierali swoje wiersze na różnorodnych konceptachkonceptkonceptach. Niemal identyczną technikę poetycką stosuje Eugeniusz Tkaczyszyn‑Dycki.

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki CCLI. Donos
jesień już Panie a ja każdej jesieni piszę
wiersze pod tytułem „którędy chodzi księżyc”
taki jestem że się za księżycem oglądam
wpraszam się do znajomych wpuszczam go do siebie
dokarmiam gdy płynie w kierunku dziewczyn
i chłopców taki jestem że się z księżycem
mieniam on mnie ja jego dokarmiam ziarnem
słonecznika którego starcza nam na podryw
jesień już Panie a ja tegorocznej jesieni piszę wiersze
i zażalenie pod tytułem „którędy chodzi księżyc”
że go nie spotkam u znajomych za każdym razem z kim
innym się obłapiam mam tego powyżej dziurki
CART13 Źródło: Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, CCLI. Donos, [w:] tegoż, Poezja jako miejsce na ziemi 1988-2003, Wrocław 2006, s. 260.

R3hs5uy3pt6SW

Obraz przedstawia jesienny krajobraz. Po lewej stronie, pośród wysokich drzew, znajdują się miejskie zabudowania. Na pierwszym planie znajduje się dorożka z zaprzęgniętymi końmi i woźnicą. Prawa strona obrazu to spokojny, sielski krajobraz z drzewami, polami, nad którymi góruje pokryte białymi chmurami niebo. — Peter Paul Rubens, *Jesienny krajobraz z widokiem na Het Steen*, ok. 1635
Źródło: WikiArt, domena publiczna.

Jednym z głównych zadań wiersza w dobie baroku było zdumiewać i oczarowywać czytelnika oryginalnym pomysłem‑konceptem, który miał zrywać z renesansową zasadą harmonii i ładu. Siłą oraz wykładnią poetyckiego kunsztu była więc głównie wyobraźnia, która pozwalała rozszczepić daną myśl na wiele zróżnicowanych i zaskakujących obrazów czy przedstawień tematu poruszanego w danym utworze. Dokładnie taka sytuacja ma miejsce w liryku CCLI. Donos. Dodatkowo swój zawiły koncept Dycki wzbogaca o rozwiązanie intertekstualne, charakterystyczne dla literatury postmodernistycznej (jesień już Panie a ja każdej jesieni piszę / wiersze pod tytułem „którędy chodzi księżyc”).

Zdarza się, że w swoich wierszach Eugeniusz Tkaczyszyn‑Dycki sięga po słowa i wyrażenia pochodzące z języka chachłackiegojęzyk chachłackichachłackiego, z polskiego języka potocznego oraz języka staropolskiego – tak jak czynili to poeci barokowi, którzy wkomponowywali w swoje utwory mnóstwo głównie łacińskich i włoskich (ale również francuskich) wyrazów i zwrotów. Dodatkowo autor Donosu chętnie korzysta z inwersjiinwersjainwersji oraz przerzutni (co również należy do cech charakterystycznych stylu barokowego), żeby zaburzyć klarowny tok wiersza i spotęgować jego enigmatyczność.

Występowanie owych chachłackich makaronizmówmakaronizmmakaronizmów oraz polskich archaizmówarchaizmarchaizmów dobrze ilustruje fragment wiersza X. (kuku! kuku! kukułeczka kuka) z napisanego okazjonalnie przez Dyckiego cyklu 10 wierszy na wszelki wypadek:

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki X. (kuku! kuku! kukułeczka kuka)
kuku! kuku! kukułeczka kuka
chłopiec panny szuka kuku!
kuku! nie daj się moja gżegżółeczko
zepchnąć (niczym aliści) w nicość
która usidla nie tylko bziuczki
hniłki i cigiędź ale i poezję
barokową na której się wychowałem
poeta współczesny bowiem to ktoś
kto nie da się moja gżegżółeczko
(...)
CART14 Źródło: Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, X. (kuku! kuku! kukułeczka kuka), [w:] Krzysztof Hoffmann, Dubitatio. O poezji Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, Szczecin-Bezrzecze 2012, s. 129.

W utworze X. (kuku! kuku! kukułeczka kuka) pojawiają się również wykrzyknienia. Poeci barokowi – inaczej niż renesansowi poeci, dla których istotą było osadzenie wiersza na fundamencie rozumu – dążyli do silnego nacechowania swoich liryków emocjami. Dlatego bardzo chętnie sięgali po figury stylistyczne, które pomagały w wyrażeniu silnych uczuć oraz wewnętrznych przeżyć.

Mapa myśli

Ry6voQZgBIX2y1

Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii NAJWAŻNIEJSZE CECHY STYLU BAROKOWEGO LIRYKI EUGENIUSZA TKACZYSZYNA‑DYCKIEGO
- Nazwa kategorii: WYKRZYKNIENIA
- Nazwa kategorii: KONCEPT
- Nazwa kategorii: PARADOKS
- Nazwa kategorii: KONTRAST
- Nazwa kategorii: ANAFORY i EPIFORY
- Nazwa kategorii: MAKARONIZMY
- Nazwa kategorii: INWERSJE
Koniec elementów należących do kategorii NAJWAŻNIEJSZE CECHY STYLU BAROKOWEGO LIRYKI EUGENIUSZA TKACZYSZYNA‑DYCKIEGO

Polecenie 6

Zapoznaj się z mapą myśli, a następnie uzupełnij ją cytatami z wierszy Eugeniusza Tkaczyszyna‑Dyckiego zamieszczonych poniżej. Dobierz odpowiednie cytaty do wskazanych w mapie cech stylu liryki barokowej.

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki VIII. Do kukułki
nie tylko ptaszki i muszki
i nie tylko dzieciuki piastuki
i psiuki pozstań wierna
polszczyźnie moja gżegżółeczko
CART15 Źródło: Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, VIII. Do kukułki, [w:] Krzysztof Hoffmann, Dubitatio. O poezji Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, Szczecin-Bezrzecze 2012, s. 127.

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki LXX. (najpiękniejszych chłopców spotykam)
zachowują się agresywnie
lecz jakie piękno obchodzi się
bez agresji nawet ja który jestem
tu od wczoraj biję głową o lustro
CART16 Źródło: Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, LXX. (najpiękniejszych chłopców spotykam), [w:] tegoż, Poezja jako miejsce na ziemi 1988-2003, Wrocław 2006, s. 77.

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki XL. (z młodszym od siebie nie idź nad czystą wodę)
z młodszym od siebie nie idź nad czystą wodę
albowiem woda ociera się o ciało i szemrze
woda natomiast ocierając się o ciało i kamyki
pod stopami jest twoim sprzymierzeńcem
z młodszym od siebie nie idź nad czystą wodę
i nie zbliżaj ust do powierzchni grzechu
choćby w odbiciu wody która ocierając się o ciało
i kamyki pod stopami jest twoim sprzymierzeńcem
CART17 Źródło: Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, XL. (z młodszym od siebie nie idź nad czystą wodę), [w:] tegoż, Piosenka o zależnościach i uzależnieniach, Wrocław 2008, s. 44.

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki XLIII. Zaczepka
niepotrzebnie wziąłem to do siebie
kiedy usłyszałem na ulicy „ty butu
zboczony” choć przed chwilą wyszedłem
z hotelu i nie zdążyłem się obłocić
nie była to wszak zaczepka homofoba
i dresiarza lecz rozmowa telefoniczna
do której się włączyłem: „ty butu
zboczony każdy poeta jest zbokiem
pisząc wiersze z Bogiem i mimo Boga”
CART18 Źródło: Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, XLIII. Zaczepka, [w:] tegoż, Piosenka o zależnościach i uzależnieniach, Wrocław 2008, s. 47.

Polecenie 7

Zapoznaj się z przytoczonymi poniżej wierszami barokowego poety Daniela Naborowskiego oraz Eugeniusza Tkaczyszyna‑Dyckiego. Następnie wskaż cechy, które łączą oba utwory. Jakie dostrzegasz podobieństwa i różnice między zacytowanymi lirykami? Zredaguj na ten temat wypowiedź pisemną.

R17TRFDH3HXBX

Daniel Naborowski Nagrobek Katarzynie Radziwiłłównie
Janusza Radziwiłła tu leży kochanie
Pierworodne, lecz teraz smutek i wzdychanie:
Katarzyna, z dziadem swym w jeden grób włożona,
Która z księżną na Słucku Zofiją spłodzona.
Szesnaście tu na świecie godzin jej bytności,
O nędzny wieku ludzki, o krótkie radości!
CART19 Źródło: Daniel Naborowski, Nagrobek Katarzynie Radziwiłłównie, [w:] Antologia poezji od Średniowiecza do Romantyzmu, wybór Urszula Michalska, Warszawa 1993, s. 193.

Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki L. Inskrypcja
na lubelski cmentarzu
jest tak 26 listopada
1985 roku zmarł młodzieniec
młodzieniec ten miał imię
ze snu kto
ma imię ze snu
temu się nie dłuży
rozmowa z Panem
CART20 Źródło: Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki, L. Inskrypcja, [w:] tegoż, Poezja jako miejsce na ziemi 1988-2003, Wrocław 2006, s. 55.

Słownik

anafora

(gr. anaphorá – podniesienie) – celowe powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku następujących po sobie części danej wypowiedzi

epifora

(gr. epiphorá) – celowe powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych segmentów danej wypowiedzi

implikować

wynikać, pociągać za sobą (określone konsekwencje)

język chachłacki

gwara na terenach Lubelszczyzny, głównie na Podlasiu,charakteryzuje się przemieszaniem języka ukraińskiego z polskim, białoruskim czy rosyjskim (rusińskim) oraz brakiem odmiany pisemnej; nazwa powstała od negatywnego określenia Ukraińców przez Rosjan jako Chachły; oznaczało to niedbałą, nieczystą wymowę, zbliżoną tylko do języka rosyjskiego

ekfraza

(gr. ékphrasis – dokładny opis) artystyczny opis dzieła sztuki, który pojawia się w literaturze, np. opis tarczy Achillesa w Iliadzie Homera, opis arcyserwisu w Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza; ekfrazy często pojawiają się w poezji współczesnej, np. Stanisława Grochowiaka, Zbigniewa Herberta, Wisławy Szymborskiej

koncept

(łac. conceptus) – wyszukany, oryginalny i niespodziewany pomysł, na którym oparty jest utwór poetycki. Skonstruowany zazwyczaj za pomocą takich środków stylistycznych, jak antyteza, paradoks, paralelizm czy oksymoron, a nakierowany na wywołanie zaskoczenia odbiorcy

makaronizm

(fr. macaronisme z wł. maccheroni – makaron) – obcy, często łaciński wyraz, zwrot lub obca forma wplecione do tekstu w języku ojczystym

sakralizacja

(łac. sacrum – to, co święte, sacer – święty, uświęcenie) nadanie charakteru religijnego osobom, przedmiotom lub zjawiskom należącym do sfery świeckiej

technopaegnia

(gr. techne ‒ sztuka, paegnion – gra, zabawa) w starożytnej Grecji gatunek poezji wizualnej; wiersz pisany lub drukowany w kształcie figury odzwierciedlającej jego temat

theatrum anatomicum

(łac.) teatr anatomiczny; miejsce do nauki anatomii w kształcie amfiteatru ze stołem pośrodku

turpizm

(łac. turpis – brzydki) celowe wprowadzanie do utworu literackiego elementów brzydoty; turpizm wiąże się z antyestetyzmem i kultem brzydoty; w poezji polskiej po 1956 roku chwytem tym chętnie posługiwał się Stanisław Grochowiak, Ernest Bryll i Andrzej Bursa

wanitatywny

(łac. vanitas – marność) związany z tematyką przemijania, ludzkiej marności; vanitas to myśl przewodnia biblijnej Księgi Koheleta (Koh 1, 2): Vanitas vanitatum et omnia vanitas (Marność nad marnościami i wszystko marność)

Ćwiczenia

Barok – powtórzenie wiadomości