Początki teatru w Polsce

Wcześniejsza działalność teatrów w Polsce nie miała charakteru publicznego. Istniała scena królewska Władysława IV, teatry szkolne jezuitów i pijarów. Przedstawienia odbywały się w rezydencjach magnatów: u Radziwiłłów w Nieświeżu, u Czartoryskiej w Puławach, u Lubomirskich w Łańcucie. Grywały tam trupy zagraniczne, a polski repertuar był rzadkością, choć niektórzy arystokracji próbowali swoich sił na tym polu.

Stanisław August objął tron w 1764 roku. Stworzenie teatru publicznego było jego osobistym projektem, a pomagał mu w tym książę Adam Czartoryski. Podjęto pracę nad zbudowaniem pierwszego w Polsce zawodowego zespołu aktorskiego. Znaleźli się w nim aktorzy francuscy, włoscy i polscy, a także tancerze baletowi. Rok później król ogłosił konkurs literacki, przeznaczając 200 dukatów nagrody dla autora komedii, która mogłaby zostać wystawiona na warszawskiej scenie i uroczyście rozpocząć jej działalność. 

Wcześniej sztuka teatru była domeną obcojęzycznych zespołów teatralnych, przede wszystkim francuskich i niemieckich, zjeżdżających do Polski, aby wystawiać widowiska operowe i baletowe oraz zaznajamiać publiczność z repertuarem europejskim. Grywano m.in. WolteraWolterWoltera, MolieraMolierMoliera czy Pierre'a Corneille’aCorneillePierre'a Corneille’a. Język polski pojawiał się wówczas jedynie w teatrach szkolnychteatry szkolneteatrach szkolnych oraz magnackichteatry magnackiemagnackich. Zofia Wołoszyńska pisze:

Stanisław August Poniatowski już wiosną roku 1765 wydzierżawił od spadkobierców Augusta III Sasa Operalnię saskąOperalnia saskaOperalnię saską i zaangażował przedsiębiorcę teatralnego Karola Tomatisa. Jak pisze Zbigniew Raszewski:

RUPQ9YCvrS08N

Na szkicu widzimy przekrój dużego budynku. Zaznaczone są piętra i pomieszczenia.

Tomatis uruchomił trzy zespoły teatralne: francuski, włoski z baletem oraz polski. Francuzi wystawiali na scenie sztuki swoich klasyków: Moliera, Corneille’a, Racine’a, sięgali po dokonania współczesnego autora komedii dydaktycznych Philippe’a Destouches’aDestouchesPhilippe’a Destouches’a, komedie płaczliwe, dramydramadramy i opery komiczne. Włoski zespół obok baletu prezentował przede wszystkim opery komiczne Carla GoldoniegoGoldoniCarla Goldoniego.
Polski zespół teatralny zainaugurował swoją działalność 19 listopada 1765 roku przedstawieniem komedii Natręci Józefa Bielawskiego, która powstała w ramach konkursu ogłoszonego przez króla. Była to swobodna przeróbka sztuki Moliera. Zaangażowani do przedstawienia artyści byli tytułowani „Aktorami Narodowymi Jego Królewskiej Mości”. Zespół liczył pięć aktorek i dwunastu aktorów. Choć sztuka Bielawskiego była krytykowana, a samego autora określano mianem grafomana, podejmowała tematykę narzuconą przez króla – była krytyką sarmatyzmu i dawała pojęcie o funkcjach, jakie w zamyśle monarchy miał pełnić teatr w oświeconej Rzeczypospolitej. Polski zespół grał na tej samej scenie co francuski i włoski. Nie istniał wówczas jeszcze Teatr Narodowy jako instytucja. Przymiotnik „narodowy” oznaczał, że sztuki wystawiane są w języku polskim.
W pierwszych latach funkcjonowania tego teatralnego przedsięwzięcia pojawiło się wiele problemów organizacyjnych. Dużych trudności nastręczało zaangażowanie aktorek – kobiet, które nie chciały narazić się na „niesławę”. Konserwatyści niechętni sztuce teatralnej powielali opinię, że środowiska aktorskie to siedlisko rozpusty. Jak pisze Raszewski:

Problematyczne okazało się także zjednanie publiczności – mieszkańcy Warszawy narzekali na opłatę, którą musieli uiszczać, chcąc obejrzeć przedstawienie oraz słabe wyposażenie Operalni, ponieważ dysponowała jedynie podstawową maszynerią teatralną i ograniczoną liczbą dekoracji. W czasie konfederacji barskiej i I rozbioru Polski (1772) teatr w Operalni został zamknięty, a król utracił antrepryzę. Sama Operalnia popadła w ruinę i została rozebrana.
Nowy rozdział w dziejach polskiego teatru rozpoczął się w roku 1774, kiedy sejm uchwalił monopol teatralny obejmujący wszystkie wystawiane na scenie widowiska. W 1776 roku dzierżawcą tego monopolu stał się dworzanin i powiernik Stanisława Augusta Poniatowskiego - Franciszek Ryx, który rozpoczął budowę nowego gmachu teatralnego na placu Krasińskich. Teatr Narodowy został uroczyście otwarty 7 września 1779 roku. Jak pisze Janina Pawłowiczowa:

R6RD2NQ8MuH2S

Na zdjęciu widzimy dwukondygnacyjny budynek z przybudówkami. Budynek ma spadzisty, trójkątny dach.

W pierwszym okresie działalności nowo wybudowanego Teatru Narodowego żadnemu z jego dyrektorów nie udało się utrzymać stanowiska dłużej niż przez dwa sezony. W roku 1783 kierownictwo nad tą instytucją kultury objął Wojciech Bogusławski.

RqV7zaCRBM8N9

Obraz przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku, siedzącego pod drzewem. Mężczyzna ubrany jest w ciemną kamizelkę, białą koszulę oraz wiązaną w kokardę chustę pod szyją. Na głowie ma kapelusz. Na kolanach, pod dłonią trzyma książkę.

aktor, najważniejszy twórca polskiego teatru doby oświecenia. Przez współczesnych był określany mianem ojca teatru polskiego. 

W czasie jego kadencji na stanowisku dyrektora Teatr Narodowy stał się żywą instytucją polskiej kultury, zaangażowaną również w walkę o reformy oraz w ich obronę. Bogusławski rozszerzył repertuar polskiej sceny, wystawiając na niej po raz pierwszy m.in. klasycystyczną tragedię, heroiczną operę, widowiskową dramę. Zorganizował przy Teatrze Narodowym Szkołę Dramatyczną oraz opracował na jej potrzeby podręcznik Dramaturgia, czyli nauka sztuki scenicznej.

Funkcja dydaktyczna i znaczenie polityczne teatru oświecenia

Teatr publiczny był szkołą oświecenia i szkołą cnót obywatelskich. Miał kształtować obyczaje i wychowywać poprzez dobre wzorce. Miał także walczyć z zacofaniem, uczyć otwartości i myślenia krytycznego – ostrze tej krytyki najczęściej wymierzone było w sarmatyzm i wady ustroju. Teatr propagował reformy polityczne i społeczne, był nośnikiem wszelkich nowych idei. Znaczenie sceny narodowej jako medium ogromnie wzrosło w czasie Sejmu Czteroletniego. Przedstawienia przyciągały coraz szerszą widownię i coraz częściej przekazywały konkretne treści polityczne. Nawet pozornie naiwne komedie Bohomolca, podnosiły kwestie społeczne o znaczeniu politycznym i piętnowały konserwatywne postawy. Silny dydaktyzm sztuk bardzo często łączył się ze schematyzmem. Akcja opierała się na konflikcie odzianych w tradycyjne kontusze sarmatów ze szlachtą postępową – noszącymi się na francuska modłę „frakiewiczami”. Taki model widoczny jest np. w komedii Małżeństwo z kalendarza. Już same nazwiska bohaterów niosły ze sobą krytykę sarmackiego stylu bycia i myślenia.  Przykładowo, występujący w komedii Pan Staruszkiewicz to zacofany tradycjonalista, za wszelką cenę broniący szlacheckich przywilejów. Komedia ta, wystawiona w 1766 roku, dotykała aktualnych wówczas i kontrowersyjnych tematów, jak rola cudzoziemców w odbudowie Polski, lokowanie obcych kapitałów, awans społeczny niższych stanów, sprawa tolerancji religijnej.

Szlachta stojąca w opozycji do programu reform nie miała przychylnego nastawienia do teatru, ponieważ stosunek do teatru był w tamtym czasie stosunkiem do polityki króla. Książę Czartoryski i Bohomolec stawali się wyrazicielami poglądów Stanisława Augusta Poniatowskiego i rzecznikami jego dążeń. Odkąd zarządzanie sceną narodową objął Bogusławski propagowanie ideałów narodowych stało się jej podstawowym zadaniem. Teatr Narodowy miał podejmować tematykę współczesną, kształtować światopogląd społeczeństwa i zgodne z wykładnią królewską rozumienie patriotyzmu. Funkcja dydaktyczna była więc ściśle powiązana z funkcją polityczną.

RSZNxEUuF0vgK

Ilustracja przedstawia duży plac, przy którym widoczny jest duży, wielokondygnacyjny budynek teatru. Budynek zbudowany jest w stylu neoklasycystycznym. Na placu widoczni spacerujący ludzie oraz poruszające się dorożki konne.

Słownik