Katalog motywów sentymentalnych. Franciszek Karpiński Do Justyny, Laura i Filon

Piosenka pasterskaGóry zielone schodzące ku rzekom
gdzie tylko tańczy flecik pastuszka
Kwiaty różowe ze złotą powieką
Które tak cieszą dziecinne serduszka.Tu trawa bujna do kolan się kłoni
A kiedy jabłko w trawę się potoczy
To musisz całą twarz przyłożyć do niej
Kiedy za jabłkiem gonią twoje oczyŹródło: Piosenka pasterska, [w:] Czesław Miłosz, Ocalenie, Kraków 2011, s. 183.
W wierszu Miłosza podmiot liryczny to osoba wrażliwa, obdarzona bogatą wyobraźnią, która odbiera świat zmysłami. Góry, rzeka, flet pastuszka, delikatne różowe kwiaty i bujnie rosnąca trawa składają się na zestaw motywów wykorzystywanych już wcześniej przez twórców literatury sentymentalnej. Poeta podkreśla jednak, że Takich ogrodów nie znajdziesz na świecie
. Pisarze, którzy czerpali z konwencji sentymentalnej, odwoływali się do powtarzających się motywów i tematów. Byli twórcami poezji, która ma wyrażać ludzkie uniwersalne pragnienia ładu, harmonii, niewinności, ponadczasową tęsknotę za bliskością nieskażonej natury i autentycznością więzi międzyludzkich, mimo towarzyszących egzystencji człowieka niespełnień i zagrożeń
Indeks górny ((Indeks górny Teresa Kostkiewiczowa, Indeks górny koniecTeresa Kostkiewiczowa,Indeks górny Piosenka pasterska. Dziedzictwo sielanki w poezji polskiej XX wieku Indeks górny koniecPiosenka pasterska. Dziedzictwo sielanki w poezji polskiej XX wiekuIndeks górny ,,Indeks górny „Prace Polonistyczne” Indeks górny koniec„Prace Polonistyczne”Indeks górny 2016, z. LXXI, s. 28.). Indeks górny koniec2016, z. LXXI, s. 28.).
Wokół tradycji literackiej

Tradycja literacka to całokształt dokonań na polu literatury, na który składają się doświadczenia i efekty pracy jej twórców. W skład tradycji literackiej wchodzą więc utwory literackie, jak również obowiązujące w poszczególnych epokach konwencje oraz powstające zgodnie z nimi rodzaje i gatunki literackie. Na tradycję składają się także charakterystyczne style tworzenia i interpretowania literatury, wynikające z ogólnej kultury literackiej danej epoki oraz oczekiwań odbiorców. Na przykład w epoce oświecenie literatura była tworzona w trzech głównym nurtach: klasycystycznym, sentymentalnym lub rokokowym, które z czasem – na skutek rozmaitych czynników zewnętrznych – wyczerpały się, ustępując pola tendencjom charakterystycznym dla kolejnej epoki, czyli romantyzmu.
Wymienione części składowe tworzą proces historycznoliteracki. Ważne jest także, że tradycja literacka funkcjonuje w perspektywie długiego trwania. Oznacza to, że niektóre jej elementy wciąż wzbudzają zainteresowanie twórców kolejnych epok. Nawiązywanie do tradycji literackiej nie musi jednak wiązać się z wtórnym naśladownictwem - najczęściej jest ona twórczo reinterpretowana. Z reinterpretacjąreinterpretacją tradycji sentymentalnej mamy do czynienia w wierszu Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej pt. Laura i Filon.
Wspólne kody
Laura i Filon Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej to wiersz, który wszedł w skład tomu poetyckiego Wachlarz (1927). Czy poetka tworząca w okresie dwudziestolecia międzywojennego mogła zatytułować swój utwór tak samo jak wcześniej Franciszek Karpiński w okresie oświecenia? - Tak. W ten sposób znacząco określiła swój stosunek do tradycji literackiej, sugerując czytelnikowi, że sentymentalizm i związany z nim wzorzec poezji pasterskiej są dla niej punktem odniesienia do reinterpretacjireinterpretacji wykorzystywanych wcześniej wątków i motywów.
Współcześnie rodzaj relacji zachodzący między tekstami, który polega na pośrednich lub bezpośrednich nawiązaniach do tekstów wcześniej powstałych, nazywa się intertekstualnością. Wiersz Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej jest więc utworem intertekstualnym. Poetka uruchamia bowiem kody, którymi prawie sto pięćdziesiąt lat wcześniej posługiwał się Franciszek Karpiński.
Laura i FilonA jawor był szumiący, ponury i siny,
miał dużo, dużo liści, jak drzewo na sztychusztychu.
Koszyk miły pleciony był z cienkiej wikliny,
maliny w nim różowe śmiały się po cichu...Filon w zielonym fraczku był jak pasikonik,
Laura miała łzy w oczach i przepaskę modrą,
wśród księżycowej, pożółkłej i francuskiej woni
leżała, chudą rękę oparłszy o biodro.Przyszli w proch się rozsypać (płascy jak kwiat w książce)
pod umówionym, silnym, szumiącym jaworem:
smutny, zielony Filon, Laura w modrejmodrej wstążce,
w bladej sukni i w wielkiej kameikamei z amorem.Źródło: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Laura i Filon, [w:] Wiersze wybrane, Warszawa 1985, s. 81–82.

Wyjaśnij, jaki nastrój panuje w wierszu Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej. W uzasadnieniu rozważ, czy jest on charakterystyczny dla oświeceniowej sielanki.
Policz w wierszu strofy, wersy i epitety. Wyjaśnij, jaka jest proporcja między tymi elementami wiersza. Zwróć uwagę na to, co określają epitety, i na tej podstawie sformułuj wniosek. Zapisz swoje spostrzeżenia.
A jawor był szumiący, ponury i siny,\ miał dużo, dużo liści, jak drzewo na sztychu.\ Koszyk miły pleciony był z cienkiej wikliny,\ maliny w nim różowe śmiały się po cichu...\\ Filon w zielonym fraczku był jak pasikonik,\ Laura miała łzy w oczach i przepaskę modrą,\ wśród księżycowej, pożółkłej i francuskiej woni\ leżała, chudą rękę oparłszy o biodro.\ Przyszli w proch się rozsypać (płascy jak kwiat w książce)\ pod umówionym, sinym, szumiącym jaworem:\ smutny, zielony Filon, Laura w modrej wstążce,\ w bladej sukni i w wielkiej kamei z amorem.\\
Sformułuj wniosek dotyczący sposobu kreowania bohaterów wiersza.
Określ po dwie funkcje, jakie w sielance Franciszka Karpińskiego i wierszu Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej pełni przyroda.
Jak oceniasz model miłości sentymentalnej? Rozważ, czy jest możliwa jego ponowna popularyzacja w życiu codziennym.
Jaki model okazywania miłości (czułości) jest ci bliższy: unikanie publicznych oznak miłości do drugiej osoby czy też publiczne i demonstracyjne okazywanie sobie czułości? Odpowiedź uzasadnij.
Filon i Laura. Wersja nowaJuż miesiąc wzeszedł, psy się uśpiły
i coś tam klaszcze za borem…
– Pewnie mnie czeka mój Filon miły
pod umówionym jaworem.Te słowa rzekła smętna pasterka,
wiosnę poczuwszy i rujęruję:
bieżybieży i patrzy w srebro lusterka,
liczkoliczko rumiane pudruje.Otóż i jawor, jawor zielony
miesiąc przez listki przepuszcza,
a wtem się tkliwie ozwały strony:
to Filon wychodzi z kuszczakuszcza;strzepnął z pluderkówpluderków suche paprocie,
na Laurę spojrzał kochaną.
a na to Laura: – Filonie, do cię
miłość żywię obłąkaną.– Ja też, ja też – rzekł Filon. I onych
spoiło miłosne przęsłoprzęsło.
Szumiał i szumiał jawor zielony –
nagle się drzewo zatrzęsło:matka to była na drzewa szczycie,
córkę inwigilowałainwigilowała;
i w takiej chwili z krzykiem: „O dziecię!”
rzuca się między dwa ciała:– O ty nieszczęsna, mówiłaś wonczaswonczas:
„Idę do kina grzecznie”.
Tu z patałachempatałachem szukasz miesiąca
i grzesznie, i niebezpiecznie.Co mówią, córkę bierze do ręki,
gaikiem do domu idą.
A tkliwy Filon wszczętej piosenki
musiał dokończyć z Dorydą.(1931)
Źródło: Konstanty Ildefons Gałczyński, Filon i Laura. Wersja nowa, [w:] Wiersze zebrane, wybór K. Gałczyńska, Warszawa 2003, s. 105–106.
Zgromadź jak najwięcej słownictwa związanego z pojęciem nonsensu. Zapisz je w formie mapy myśli.
Do podanych wypowiedzi z wiersza Filon i Laura. Wersja nowa przyporządkuj odpowiednie funkcje językowe. Wyjaśnij, czemu one służą. Skorzystaj ze schematu komunikacji językowej.

Porównaj Laurę z sielanki Franciszka Karpińskiego ze „smętną pasterką” wykreowaną przez Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. W tym celu uzupełnij tabelę.
Wyjaśnij, w jaki sposób Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu Filon i Laura. Wersja nowa parodiuje konwencję sentymentalną.
Słownik
(łac. inter – pośród; textum – tkanka, sukno, tekst) relacje zachodzące między różnymi tekstami kultury (np. utworami literackimi, dziełami plastycznymi i muzycznymi); aluzje i nawiązania do innych tekstów
(łac. re – znów, na nowo + łac. interpretatio – tłumaczenie) ponowna interpretacja czegoś; nowy sposób odczytania sensu utworu literackiego, stworzenie nowej wykładni