RDhcmdzXFcupq
Zdjęcie przedstawia kwiat maku na tle kłosów zbóż.

Katalog motywów sentymentalnych. Franciszek Karpiński Do Justyny, Laura i Filon

Źródło: domena publiczna.
R1F1P9M2L516N
Nicolas Poussin, Pejzaż idealny, ok. 1650
Źródło: domena publiczna.
Piosenka pasterskaCzesław Miłosz
Czesław Miłosz Piosenka pasterska

Góry zielone schodzące ku rzekom
gdzie tylko tańczy flecik pastuszka
Kwiaty różowe ze złotą powieką
Które tak cieszą dziecinne serduszka.

Tu trawa bujna do kolan się kłoni
A kiedy jabłko w trawę się potoczy
To musisz całą twarz przyłożyć do niej
Kiedy za jabłkiem gonią twoje oczy

CART8 Źródło: Piosenka pasterska, [w:] Czesław Miłosz, Ocalenie, Kraków 2011, s. 183.

W wierszu Miłosza podmiot liryczny to osoba wrażliwa, obdarzona bogatą wyobraźnią, która odbiera świat zmysłami. Góry, rzeka, flet pastuszka, delikatne różowe kwiaty i bujnie rosnąca trawa składają się na zestaw motywów wykorzystywanych już wcześniej przez twórców literatury sentymentalnej. Poeta podkreśla jednak, że Takich ogrodów nie znajdziesz na świecie. Pisarze, którzy czerpali z konwencji sentymentalnej, odwoływali się do powtarzających się motywów i tematów. Byli twórcami poezji, która ma wyrażać ludzkie uniwersalne pragnienia ładu, harmonii, niewinności, ponadczasową tęsknotę za bliskością nieskażonej natury i autentycznością więzi międzyludzkich, mimo towarzyszących egzystencji człowieka niespełnień i zagrożeń

Indeks górny (Indeks górny Teresa Kostkiewiczowa, Indeks górny koniecIndeks górny Piosenka pasterska. Dziedzictwo sielanki w poezji polskiej XX wieku Indeks górny koniecIndeks górny ,Indeks górny „Prace Polonistyczne” Indeks górny koniecIndeks górny 2016, z. LXXI, s. 28.). Indeks górny koniec

Wokół tradycji literackiej

ReAAcWAawO5QJ1
Francesco Zuccarelli, niezatytułowana scena pasterska, ok. 1760–70
Źródło: domena publiczna.

Tradycja literacka to całokształt dokonań na polu literatury, na który składają się doświadczenia i efekty pracy jej twórców. W skład tradycji literackiej wchodzą więc utwory literackie, jak również obowiązujące w poszczególnych epokach konwencje oraz powstające zgodnie z nimi rodzaje i gatunki literackie. Na tradycję składają się także charakterystyczne style tworzenia i interpretowania literatury, wynikające z ogólnej kultury literackiej danej epoki oraz oczekiwań odbiorców. Na przykład w epoce oświecenie literatura była tworzona w trzech głównym nurtach: klasycystycznym, sentymentalnym lub rokokowym, które z czasem – na skutek rozmaitych czynników zewnętrznych – wyczerpały się, ustępując pola tendencjom charakterystycznym dla kolejnej epoki, czyli romantyzmu.

Wymienione części składowe tworzą proces historycznoliteracki. Ważne jest także, że tradycja literacka funkcjonuje w perspektywie długiego trwania. Oznacza to, że niektóre jej elementy wciąż wzbudzają zainteresowanie twórców kolejnych epok. Nawiązywanie do tradycji literackiej nie musi jednak wiązać się z wtórnym naśladownictwem - najczęściej jest ona twórczo reinterpretowana. Z reinterpretacjąreinterpretacjareinterpretacją tradycji sentymentalnej mamy do czynienia w wierszu Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej pt. Laura i Filon.

Wspólne kody

Laura i Filon Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej to wiersz, który wszedł w skład tomu poetyckiego Wachlarz (1927). Czy poetka tworząca w okresie dwudziestolecia międzywojennego mogła zatytułować swój utwór tak samo jak wcześniej Franciszek Karpiński w okresie oświecenia? - Tak. W ten sposób znacząco określiła swój stosunek do tradycji literackiej, sugerując czytelnikowi, że sentymentalizm i związany z nim wzorzec poezji pasterskiej są dla niej punktem odniesienia do reinterpretacjireinterpretacjareinterpretacji wykorzystywanych wcześniej wątków i motywów.

Współcześnie rodzaj relacji zachodzący między tekstami, który polega na pośrednich lub bezpośrednich nawiązaniach do tekstów wcześniej powstałych, nazywa się intertekstualnością. Wiersz Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej jest więc utworem intertekstualnym. Poetka uruchamia bowiem kody, którymi prawie sto pięćdziesiąt lat wcześniej posługiwał się Franciszek Karpiński.

R10Oqc852n8w41
Ilustracja interaktywna przedstawia pejzaż wiejski. Nad rzeką stoją dwa domy. Ten po lewej jest zniszczony. Dom po prawej jest niewielki. Między domami biegnie most. Rzeka, która pod nim przepływa jest niewielka. U jej brzegu widać młodą kobietę na łodzi. Kobieta robi pranie w rzece. Nieopodal niej, przy brzegu, stoi chłopiec. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Plik audio: Laura i Filon Franciszka Karpińskiego to jedna z najsłynniejszych polskich sielanek sentymentalnych. Wiersz utrzymany jest w konwencji sentymentalnej, co oznacza, że pojawiają się w nim wątki i motywy charakterystyczne dla tego nurtu literatury oświecenia. Ilustracja przedstawia siedzącą pod drzewem parę młodych ludzi. Para obejmuje się. U ich stóp spoczywa duży pies. Laura i Filon, grafika własna, licencja CC‑SA 3.0., 2. Plik audio: Sentymentalizm to nazwa zjawiska obyczajowego i literackiego, w którym dominującą rolę przypisuje się uczuciom (fr. sentimentalisme; łac. sentire – czuć, odczuwać) – najważniejszemu narzędziu w procesie poznawania świata i samego człowieka. Twórcy literatury sentymentalnej wykreowali nowy typ bohatera sentymentalnego – człowieka czułego, blisko związanego z naturą, który patrzy na świat przez pryzmat uczuć, ale również analizuje własne przeżycia. Obraz przedstawia sielankowy pejzaż. W ogrodzie, wśród ruin siedzą dwie kobiety i mężczyzna. Mężczyzna trzyma za rękę jedną z kobiet. Wokół postaci pasą się owce. François Boucher, Uroki życia wiejskiego, domena publiczna. 3. Plik audio: Bohaterowie. Czuli, tkliwi bohaterowie sentymentalnych sielanek byli najczęściej pasterzami (konwencjonalny kostium pasterski) i mieszkańcami wsi jako miejsca wolnego od zgubnego wpływu cywilizacji. Obraz przedstawia drzemiącą pasterkę. Młoda dziewczyna siedzi w ogrodzie, podpierając głowę lewą ręką. Ma zamknięte oczy. Obok niej stoi koza oraz kosz pełen kolorowych kwiatów. François Boucher, Śpiąca pasterka, domena publiczna., 4. Plik audio: Sielanka. Sielanki były tworzone już w starożytności przez Teokryta i Wergiliusza. Gatunek ten nazywano bukolikami, pastuszkami (pasterkami) lub idyllami. Utwory utrzymane w konwencji sielankowej określa się również jako idylliczne, co oznacza, że wykreowana w nich przestrzeń jest wyidealizowana. Obraz przedstawia scenę rodzajową. Na trawie śpi kobieta. Pochyla się nad nią mężczyzna. Tej scenie przygląda się z pewnej odległości dwa nagie cherubiny. Jeden z nich trzyma w rękach łuk i strzałę. Eugeniusz Żak, Idylla, domena publiczna. 5. Plik audio: Idealizacja u Karpińskiego. Idealizacją jako sposobem kreacji świata przedstawionego posłużył się również Franciszek Karpiński w sielance Laura i Filon. Utwór ma formę dialogu zakochanych pasterzy. Wypowiadane przez nich kwestie są w niektórych miejscach komentowane przez narratora. Obraz przedstawia scenę rodzajową. Przy usytuowanej po lewej stronie obrazu fontannie znajduje się kobieta i mężczyzna. Są elegancko ubrani. Mężczyzna zagaduje kobietę. Nieopodal nich, po prawej stronie obrazu, siedzi druga młoda para. Kobieta wspiera się na mężczyźnie, a on patrzy jej w oczy. Między parami bawi się dwójka małych dzieci. Stoją też zwierzęta: owce i koza. François Boucher, Fontanna miłości, domena publiczna. 6. Audio: Fabuła. Laura i Filon spotykają się wieczorem pod umówionym jaworem. Laura, spiesząc się na spotkanie, niedbale związuje włosy w warkocz. Kochanka ma ze sobą znaczące rekwizyty – kosz z malinami oraz wianek, który chce włożyć na głowę Filona. Pasterz, chcąc sprawdzić wierność ukochanej, kryje się w zaroślach. Laura myśli, że Filon ją zdradza z „czarnobrewką Dorydą”. Pasterka jest pełna rozterek; uczucie złości miesza się z tęsknotą i pragnieniem ukochanego – Laura roztrzaskuje kosz z malinami i rwie wianek. Widząc emocjonalne zachowanie kochanki, Filon zaczyna rozumieć, że jego intryga była zbędna, ponieważ Laura kocha go naprawdę – wzbierające emocje świadczą o szczerości uczuć. Kochankowie godzą się. Obraz przedstawia scenę rodzajową. W ogrodzie, na drabinie przy drzewie znajduje się młody mężczyzna. Zrywa owoce. Pod drzewem stoi młoda dziewczyna. W fartuchu trzyma zerwane owoce. François Boucher, Zbieranie owoców, domena publiczna. 7. Plik audio: Laura i Filon w polskiej kulturze. Historia Laury i Filona na stałe przeniknęła do polskiej literatury i kultury. Wykazujący silne związki z folklorem utwór był śpiewany w czterech liniach melodycznych. Popularną melodię wykorzystał Fryderyk Chopin w "Fantazji na tematy polskie". Współcześnie sielanka jest wykonywana przez Zespół Pieśni i Tańca Mazowsze oraz wokalistki jazzowe – Wandę Warską i Annę Marię Jopek. Tradycja pasterska, z której wyrasta utwór Franciszka Karpińskiego, jest inspiracją także dla współczesnych malarzy oraz ilustratorów. Artyści czerpiący z sielanki Karpińskiego zawsze wykorzystują stały zestaw atrybutów: jawor, księżyc, niedbale splątane włosy Laury, psa jako wiernego towarzysza pasterzy. Obraz przedstawia scenę rodzajową. W ogrodzie, pod drzewem znajduje się grupka ludzi. Stojąca, młoda kobieta bawi się z dwójką dzieci. Jedno z nich, nagie, trzyma za ręce. Na drugim planie widać siedzącego, młodego mężczyznę w kapeluszu. O jego krzesło opiera się siedząca na trawie młoda kobieta. William‑Adolphe Bouguereau, "Czas wolny na wsi", domena publiczna.
François Boucher, Krajobraz w pobliżu Beauvais, ok. 1740
Źródło: domena publiczna.
Polecenie 1
Zapoznaj się z galerią interaktywną. Wynotuj najważniejsze wyznaczniki konwencji sentymentalnej i pastoralnej, w której utrzymana jest sielanka Franciszka Karpińskiego pt. Laura i Filon.
Zapoznaj się z galerią interaktywną. Wynotuj najważniejsze wyznaczniki konwencji sentymentalnej i pastoralnej, w której utrzymana jest sielanka Franciszka Karpińskiego pt. Laura i Filon.
Rn0FyGdzNKiXw
Wyjaśnij pojęcie konwencji sentymentalnej i pastoralnej.
Laura i FilonMaria Pawlikowska‑Jasnorzewska
Maria Pawlikowska‑Jasnorzewska Laura i Filon

A jawor był szumiący, ponury i siny,
miał dużo, dużo liści, jak drzewo na sztychusztychsztychu.
Koszyk miły pleciony był z cienkiej wikliny,
maliny w nim różowe śmiały się po cichu...

Filon w zielonym fraczku był jak pasikonik,
Laura miała łzy w oczach i przepaskę modrą,
wśród księżycowej, pożółkłej i francuskiej woni
leżała, chudą rękę oparłszy o biodro.

Przyszli w proch się rozsypać (płascy jak kwiat w książce)
pod umówionym, silnym, szumiącym jaworem:
smutny, zielony Filon, Laura w modrejmodrejmodrej wstążce,
w bladej sukni i w wielkiej kameikameikamei z amorem.

CART9 Źródło: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Laura i Filon, [w:] Wiersze wybrane, Warszawa 1985, s. 81–82.
sztych
kamei
Ćwiczenie 1
Zapoznaj się z obrazem Françoisa Bouchera. Jak przedstawiona tu sytuacja ma się do wiersza Franciszka Karpińskiego Laura i Filon ? Podaj motywy literatury sentymentalnej wykorzystane przez obu twórców.
Zapoznaj się z obrazem Françoisa Bouchera. Jak przedstawiona tu sytuacja ma się do wiersza Franciszka Karpińskiego Laura i Filon ? Podaj motywy literatury sentymentalnej wykorzystane przez obu twórców.
RmLUQlnaT3Crd
François Boucher, Scena pastoralna, 1761
Źródło: domena publiczna.
R14csA4zBUj8j
Możliwe odpowiedzi: 1. przedstawienie wsi jako miejsca wolnego od zgubnego wpływu cywilizacji, 2. przekształcenie wzorców znanych z dworskiej poezji barokowej, 3. ukazanie naturalności uczuć łączących zakochanych ludzi, 4. podkreślenie piękna rodzimego krajobrazu, 5. konwencjonalność relacji łączących ludzi, 6. zachwyt nad kulturą dworską, 7. konwencjonalne rekwizyty, 8. kostium pasterski
modrej
RDjvAWskN8GJA
Ćwiczenie 2
Zaznacz, które elementy w wierszu Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej są bezpośrednim nawiązaniem do oświeceniowej sielanki pt. Laura i Filon? Możliwe odpowiedzi: 1. suknia, 2. jawor, 3. pasikonik, 4. tytuł wiersza, 5. kamea z Amorem, 6. koszyk z malinami, 7. modra przepaska, 8. bohaterowie liryczni o konwencjonalnych imionach
1
Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, jaki nastrój panuje w wierszu Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej. W uzasadnieniu rozważ, czy jest on charakterystyczny dla oświeceniowej sielanki.

R1VBe17dv87qo
(Uzupełnij).
RfWst0JJ5VqB4
Ćwiczenie 4
Wymień epitety w wierszu. A jawor był szumiący, ponury i siny, miał dużo, dużo liści, jak drzewo na sztychu. Koszyk miły pleciony był z cienkiej wikliny, maliny w nim różowe śmiały się po cichu. Filon w zielonym fraczku był jak pasikonik, Laura miała łzy w oczach i przepaskę modrą, wśród księżycowej, pożółkłej i francuskiej woni leżała, chudą rękę oparłszy o biodro. Przyszli w proch się rozsypać (płascy jak kwiat w książce) pod umówionym, sinym, szumiącym jaworem: smutny, zielony Filon, Laura w modrej wstążce, w bladej sukni i w wielkiej kamei z amorem.
1
Ćwiczenie 4
R1GxQtjoGnz0m
A jawor był szumiący, ponury i siny, miał dużo, dużo liści, jak drzewo na sztychu. Koszyk miły pleciony był z cienkiej wikliny, maliny w nim różowe śmiały się po cichu. Filon w zielonym fraczku był jak pasikonik, Laura miała łzy w oczach i przepaskę modrą, wśród księżycowej, pożółkłej i francuskiej woni leżała, chudą rękę oparłszy o biodro. Przyszli w proch się rozsypać (płascy jak kwiat w książce) pod umówionym, sinym, szumiącym jaworem: smutny, zielony Filon, Laura w modrej wstążce, w bladej sukni i w wielkiej kamei z amorem. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 5

Policz w wierszu strofy, wersy i epitety. Wyjaśnij, jaka jest proporcja między tymi elementami wiersza. Zwróć uwagę na to, co określają epitety, i na tej podstawie sformułuj wniosek. Zapisz swoje spostrzeżenia.

A jawor był szumiący, ponury i siny,\ miał dużo, dużo liści, jak drzewo na sztychu.\ Koszyk miły pleciony był z cienkiej wikliny,\ maliny w nim różowe śmiały się po cichu...\\ Filon w zielonym fraczku był jak pasikonik,\ Laura miała łzy w oczach i przepaskę modrą,\ wśród księżycowej, pożółkłej i francuskiej woni\ leżała, chudą rękę oparłszy o biodro.\ Przyszli w proch się rozsypać (płascy jak kwiat w książce)\ pod umówionym, sinym, szumiącym jaworem:\ smutny, zielony Filon, Laura w modrej wstążce,\ w bladej sukni i w wielkiej kamei z amorem.\\

RMxxxYzrYcH7p
(Uzupełnij).
RZPbcLqeQrdLg
Ćwiczenie 6
Scharakteryzuj bohaterów lirycznych wiersza. Laura Możliwe odpowiedzi: 1. zielony, 2. wielka kamea z Amorem, 3. zielony fraczek, 4. chuda ręka, 5. smutny, 6. przepaska modra, 7. blada suknia, 8. jak pasikonik, 9. łzy w oczach Filon Możliwe odpowiedzi: 1. zielony, 2. wielka kamea z Amorem, 3. zielony fraczek, 4. chuda ręka, 5. smutny, 6. przepaska modra, 7. blada suknia, 8. jak pasikonik, 9. łzy w oczach
1
Ćwiczenie 7

Sformułuj wniosek dotyczący sposobu kreowania bohaterów wiersza.

R1Y4cSXDDsekd
(Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 8

Określ po dwie funkcje, jakie w sielance Franciszka Karpińskiego i wierszu Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej pełni przyroda.

RrAxeidWEAhxA
Funkcje przyrody w sielance „Laura i Filon” (Uzupełnij). Funkcje przyrody w wierszu Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej (Uzupełnij).
Polecenie 2

Jak oceniasz model miłości sentymentalnej? Rozważ, czy jest możliwa jego ponowna popularyzacja w życiu codziennym.

R1ZXGpNuw8peP
(Uzupełnij).
Polecenie 3

Jaki model okazywania miłości (czułości) jest ci bliższy: unikanie publicznych oznak miłości do drugiej osoby czy też publiczne i demonstracyjne okazywanie sobie czułości? Odpowiedź uzasadnij.

RoyzyCiuqYDyB
(Uzupełnij).
Konstanty Ildefons Gałczyński Filon i Laura. Wersja nowa

Już miesiąc wzeszedł, psy się uśpiły
i coś tam klaszcze za borem…
– Pewnie mnie czeka mój Filon miły
pod umówionym jaworem.

Te słowa rzekła smętna pasterka,
wiosnę poczuwszy i rujęrujaruję:
bieżybieżećbieży i patrzy w srebro lusterka,
liczkolicoliczko rumiane pudruje.

Otóż i jawor, jawor zielony
miesiąc przez listki przepuszcza,
a wtem się tkliwie ozwały strony:
to Filon wychodzi z kuszczakuszczkuszcza;

strzepnął z pluderkówpludrypluderków suche paprocie,
na Laurę spojrzał kochaną.
a na to Laura: – Filonie, do cię
miłość żywię obłąkaną.

– Ja też, ja też – rzekł Filon. I onych
spoiło miłosne przęsłoprzęsłoprzęsło.
Szumiał i szumiał jawor zielony –
nagle się drzewo zatrzęsło:

matka to była na drzewa szczycie,
córkę inwigilowałainwigilowaćinwigilowała;
i w takiej chwili z krzykiem: „O dziecię!”
rzuca się między dwa ciała:

– O ty nieszczęsna, mówiłaś wonczaswonczaswonczas:
„Idę do kina grzecznie”.
Tu z patałachempatałachpatałachem szukasz miesiąca
i grzesznie, i niebezpiecznie.

Co mówią, córkę bierze do ręki,
gaikiem do domu idą.
A tkliwy Filon wszczętej piosenki
musiał dokończyć z Dorydą.

(1931)

CART11 Źródło: Konstanty Ildefons Gałczyński, Filon i Laura. Wersja nowa, [w:] Wiersze zebrane, wybór K. Gałczyńska, Warszawa 2003, s. 105–106.
ruja
bieżeć
lico
kuszcz
pludry
przęsło
inwigilować
wonczas
patałach
1
1
Ćwiczenie 9

Zgromadź jak najwięcej słownictwa związanego z pojęciem nonsensu. Zapisz je w formie mapy myśli.

RYfEyxWqvPjk1
Hasło nonsens
Ćwiczenie 9
R6dqDfRngNzBR
(Uzupełnij).
R1f0THbH7dhBP
Ćwiczenie 10
Spośród podanych wyrazów wybierz kolokwializm. Możliwe odpowiedzi: 1. patałach, 2. liczko, 3. kuszcz, 4. pludry, 5. inwigilować
Ćwiczenie 11

Do podanych wypowiedzi z wiersza Filon i Laura. Wersja nowa przyporządkuj odpowiednie funkcje językowe. Wyjaśnij, czemu one służą. Skorzystaj ze schematu komunikacji językowej.

RyrkOUcHLdt9H
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R1bxV1ODQ6waP
Fragment wiersza Filon i Laura. Wersja nowa | Funkcja językowa 1. „Już miesiąc wzeszedł, psy się uśpiły”| funkcja (Uzupełnij) 2. „O ty nieszczęsna, mówiłaś wonczas”| funkcja (Uzupełnij) 3. „O dziecię!”| funkcja (Uzupełnij) 4. „Te słowa rzekła smętna pasterka”| funkcja (Uzupełnij) 5. „Ja też, ja też” | funkcja (Uzupełnij)
11
Ćwiczenie 12

Porównaj Laurę z sielanki Franciszka Karpińskiego ze „smętną pasterką” wykreowaną przez Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. W tym celu uzupełnij tabelę.

RXLlGBCDgKjds
Laura Franciszka Karpińskiego i Laura Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego 1. wygląd | Karpiński (Uzupełnij) | Gałczyński (Uzupełnij) 2. atrybuty | Karpiński (Uzupełnij) | Gałczyński (Uzupełnij) 3. język | Karpiński (Uzupełnij) | Gałczyński (Uzupełnij) 4. emocje | Karpiński (Uzupełnij) | Gałczyński (Uzupełnij)
1
Ćwiczenie 13
Podaj konwencjonalne atrybuty sielankowe, które Konstanty Ildefons Gałczyński wykorzystał w wierszu Filon i Laura. Wersja nowa.
Podaj konwencjonalne atrybuty sielankowe, które Konstanty Ildefons Gałczyński wykorzystał w wierszu Filon i Laura. Wersja nowa.
R16eqNn6kZJu2
(Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 14

Wyjaśnij, w jaki sposób Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu Filon i Laura. Wersja nowa parodiuje konwencję sentymentalną.

R116CTR6wWDvX
(Uzupełnij).

Słownik

intertekstualność
intertekstualność

(łac. inter – pośród; textum – tkanka, sukno, tekst) relacje zachodzące między różnymi tekstami kultury (np. utworami literackimi, dziełami plastycznymi i muzycznymi); aluzje i nawiązania do innych tekstów

reinterpretacja
reinterpretacja

(łac. re – znów, na nowo + łac. interpretatio – tłumaczenie) ponowna interpretacja czegoś; nowy sposób odczytania sensu utworu literackiego, stworzenie nowej wykładni