Komedia w czasach oświecenia

Komedia należała do podstawowych gatunków literackich polskiego oświecenia, dlatego jej założeniom teoretycznym poświęcano wiele uwagi. Zwykle odwoływano się w nich do doktryny francuskiego klasycyzmuklasycyzmklasycyzmu literackiego, sformułowanej przez Nicolas'a Boileau‑Despréaux. W swoich tekstach autor ten odwoływał się do Poetyki Arystotelesa oraz Sztuki poetyckiej Horacego, udzielając wskazówek współczesnym sobie dramatopisarzom. Komedia klasycystyczna w myśl zasad sformułowanych przez Boileau‑Despréaux miała charakteryzować się przestrzeganiem zasady trzech jedności oraz dynamiczną, ale niezbyt skomplikowaną intrygą. Sztuka powinna sprawiać przyjemność zarówno twórcy, jak i odbiorcy, a jednocześnie nieść umoralniające przesłanie. Autor powinien zadbać o prawdopodobieństwo akcji budowanej na zasadzie przyczynowo‑skutkowej. Bohaterami komedii mieli być zwykli ludzie - w polskiej praktyce najczęściej przedstawiciele szlachty.

RUSrS1vvaerHS

Ilustracja przedstawia stronę tytułową francuskojęzycznej książki. U góry umieszczony jest rysunek prezentujący dwie postaci. Są to dwaj młodzi mężczyźni siedzący naprzeciw siebie. Mężczyzna siedzący po prawej stronie trzyma lirę. Umieszczono na niej napis L'art poétique.

Twórcy polskich komedii wzorowali się również na tekstach dramatycznych Philippe’a Destouches’a, zaliczanego do grupy postmolierystów. Osią akcji komedii miał być konflikt obyczajowy, a bohaterowie reprezentowali skonwencjonalizowany typ charakteru.

Adam Kazimierz CzartoryskiAdam Kazimierz CzartoryskiAdam Kazimierz Czartoryski zalecał dodatkowo:

W Polsce szczególny nacisk kładziono na aktualność komedii, która miała przedstawiać społeczną i obyczajową rzeczywistość bliską jej widzom. Wiązał się z tym postulat narodowego charakteru komedii mającej ukazywać uniwersalność natury ludzkiej w realiach polskich. Dlatego też, zgodnie z zasadą sformułowaną przez Czartoryskiego, adaptowano utwory komediopisarzy francuskich, zachowując w ogólnym zarysie intrygę, ale dostosowując do warunków polskich realia oraz kreacje postaci. Czartoryski wyjaśniał:

Do najważniejszych polskich twórców komedii klasycystycznej należy zaliczyć:  Ignacego Krasickiego (Mędrzec, Łgarz, Statysta), Stanisława Trembeckiego (Syn marnotrawny wg Woltera), Franciszka Zabłockiego (Fircyk w zalotach), Franciszka Bohomolca (Paryżanin polski).

RD1qVDVbH2nsW

Ilustracja przedstawia scenę teatralną. Na drewnianej podłodze stoi grupa aktorów ubranych w kostiumy teatralne. W tle stoi makieta miasta. O balustradę balkonu ukazanego po prawej stronie opiera się młody mężczyzna.

W komediowych oświeceniowych pojawiały się określone, konwencjonalne typy charakterów charakterów: skąpiec, łgarz, obłudnik. Twórcy oświeceniowego wzorca komedii posługiwali się egzemplifikacjąegzemplifikacjaegzemplifikacją, czerpiąc z katalogu wad ludzkich.

RGBcORQQMVQWW

Ilustracja przedstawia wnętrze teatru widzane od strony widza. Na pierwszym planie, pośrodku ukazani są stojący widzowie. Po bokach piętrzą się ozdobne balkony wypełnione publicznością. Tworzą sześć kondygnacji. Na scenie stoi jeden aktor, trzyma w dłoni miecz. Wyciąga rękę przed siebie. W tle znajdują się dekoracje teatralne przedstawiające most łączący brzegi rzeki. Na moście znajdują się czterej uzbrojeni mężczyźni, którzy biegną za uciekającą postacią. Balkony i sufity teatru są bogato zdobione.

Wykładnikiem cnót i przywar świata przedstawionego w komedii klasycystycznej był ten sam system wartości, jaki stanowił zaplecze intelektualne zasadniczej części oświeceniowej twórczości, zwłaszcza publicystyki i satyry. Tak jak i inne typy literatury dydaktycznej, obowiązywał komedię zakaz satyry imiennej - miała wyśmiewać występki, a nie osoby. Wykluczone były wszelkie ataki na wartości powszechnie uznane. Jak zauważa Teresa Kostkiewiczowa:

Komizm uznawany był za esencjalny składnik komedii oraz niezbędny środek dydaktyczny. Powszechne było przekonanie, że śmieszność w komedii nie powinna opierać się jedynie na komizmie słownym, pojedynczych chwytach oraz sytuacjach, lecz wynikać z samej akcji, z charakteru i namiętności działających osób. Jak twierdzi Mieczysław Klimowicz:

Praktyka teatralna oraz oddziaływanie na komedię innych gatunków, takich jak dramadramadrama czy operaoperaopera, doprowadziły do bogacenia się i różnicowania komedii. Po okresie dominacji utworów, których podstawowe zadanie polegało na krytyce sarmatyzmu, powstawały w Polsce komedie w większym stopniu nastawione na rozbawienie odbiorców, które równocześnie nie rezygnowały z dydaktyzmu. Po utracie przez Rzeczpospolitą niepodległości komedia klasycystyczna służyła przede wszystkim budowaniu w świadomości widzów obrazu narodowych wartości, kojarzonego z mitem szlacheckim oraz ludowością. Ukształtował się wzorzec stanowiący podstawę dalszych przemian tego gatunku.

Satyra, pamflet, paszkwil

W czasach oświecenia rozwinęły się satyra, pamflet i paszkwil jako metody krytyki konkurenta politycznego, na ogół niepopularnego władcy. Dobra satyra ilustrowała i ośmieszała wydarzenia lub osobowości polityczne, piętnując i wyszydzając wady. Pamflet przeważnie demaskował, krytykował i ośmieszał określone osoby, instytucje polityczne lub grupy społeczne, uwypuklając ich przywary. Był wypowiedzią okolicznościową, osadzoną w realiach konkretnego tu i teraz.

Paszkwil miał zwykle charakter insynuacyjny, złośliwie ośmieszający, zmierzający do skompromitowania atakowanego. Stał się jednym z czynników m.in. satyry politycznej. Zarówno pamflet, paszkwil, jak i karykatura to gatunki z pogranicza literatury pięknej, często wykorzystywane w walce i agitacji politycznej. Cechuje je szyderczy, napastliwy ton i dosadny, żeby nie powiedzieć wulgarny, język.

Największy rozkwit tych gatunków w Polsce przypada na czasy oświecenia stanisławowskiego, kiedy to szeroko pojmowaną twórczość satyryczną traktowano jako sposób edukacji społeczeństwa. Dziś te utwory są znakiem, że w literaturze polskiego oświecenia dokonała się olbrzymia praca reformatorska, do której twórcy tej epoki wykorzystywali różne gatunki i formy literackie. Pragnęli oni stworzyć typ bohatera pozytywnego, który, choć nie zawsze dojrzały emocjonalnie, uwarunkowany był dążeniami do szybkiego odrobienia zaległości, do modernizacji życia społecznego i kulturalnego.

Twórczość polityczna wypowiada się również i dziś na aktualne tematy dotyczące władzy, społeczeństwa, moralności polityków. Zmieniają się sposoby jej wyrazu. Obecnie wielką popularnością cieszą się formy graficzne połączone z tekstem, karykatury, memy. Cechą wspólną dawnych i współczesnych gatunków satyrycznych jest napiętnowanie konkretnych cech, zachowań, operowanie dosadnym słownictwem i wyolbrzymionymi, często drastycznymi obrazami.

Komedia polityczna

Komedia polityczna jest odmianą komedii satyrycznej. Jej autor nie tylko ośmiesza współczesne mu zjawiska społeczne, polityczne stronnictwa, idee czy poglądy, ale też krytykuje funkcjonowanie instytucji państwowych, sposoby sprawowania władzy czy wykorzystywanie jej do celów prywatnych, a więc zakłócających efektywne funkcjonowanie państwa. Satyryczne akcentowanie w komedii politycznej spraw związanych na przykład z moralnością określonych środowisk, ich kulturą, modą czy modelem życia zbliża tę odmianę komedii do komedii obyczajowej.

Elementy komedii politycznej odnajdziemy już w dramacie antycznym, czego przykładem jest Lizystrata, utwór napisany w 411 r. p.n.e. przez greckiego komediopisarza Arystofanesa (ok. 446–385 p.n.e.). Utwór podejmuje problematykę antymilitarną, a jego głównym tematem jest zażegnanie konfliktu zbrojnego.

O autorze

RfCNNGZSifNJT1

Obraz przedstawia dojrzałego mężczyznę. Postać ukazuje lewy profil. Twarz mężczyzny jest okrągła, pulchna, czoło wysokie, pomarszczone. Mężczyzna łysieje, ma ciemne brwi i głęboko osadzone oczy. Patrzy na nas. Jego nos jest spiczasty, policzki zarumienione, kości policzkowe wystające, a usta wąskie. Mężczyzna jest ubrany w koszulę i surdut. Na szyi ma zawiązany fontaź. Dłonie opiera o drewnianą laskę, którą trzyma przed sobą.

Julian Ursyn Niemcewicz [1758‑1841] pochodził z zamożnej i ustosunkowanej rodziny ziemiańskiej. Ukończył Szkołę Rycerską w Warszawie, którą opuścił jako porucznik. Został jednym z adiutantów komendanta Szkoły, księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego. Wybrany na posła inflanckiego na Sejm Czteroletni, brał w nim czynny udział, popierając stronnictwo patriotyczne. Uczestniczył także w potajemnych naradach nad projektem Konstytucji 3 maja. Po zwycięstwie Targowicy Niemcewicz wyjechał za granicę, gdzie uczestniczył w przygotowaniach do insurekcji. Po klęsce powstania listopadowego Niemcewicz wyemigrował do Paryża. Mimo podeszłego wieku uczestniczył w życiu politycznym i kulturalnym Wielkiej Emigracji. Był współzałożycielem Biblioteki Polskiej w Paryżu. W bogatej twórczości literackiej Juliana Ursyna Niemcewicza szczególną rolę odegrały Powrót posła oraz napisane u progu XIX wieku Śpiewy historyczne, kształtujące świadomość narodową i historyczną, budzące szacunek dla przeszłości i wolnościowych idei zniewolonego narodu.

Geneza utworu

Powstanie Powrotu posła jest ściśle związane z burzliwymi posiedzeniami Sejmu Wielkiego, zwanego także od długości trwania obrad Sejmem Czteroletnim (1788–1792). Julian Ursyn Niemcewicz był posłem na ten sejm. Opowiadał się za wprowadzeniem reform, mających usprawnić administracyjne funkcjonowanie państwa. Dwie z tych zmian wywołały żywą dyskusję nie tylko wśród obradujących – zniesienie liberum veto (co znaczy – wolny sprzeciw), czyli źródła wolności szlacheckiej, uznawanej powszechnie za przejaw anarchii, oraz wprowadzenie sukcesji tronu, a więc pozbawienia możliwości osadzenia na tronie osób popieranych m.in. przez obce mocarstwa.

W atmosferze takich polemik Niemcewicz pisał w czwartym kwartale 1790 roku Powrót posła, prezentując na bieżąco jego fragmenty w salonach ówczesnej Warszawy, m.in. Anny Szaniawskiej. Komedia jest literackim przejawem wspierania przez pisarza reform, które miała wprowadzać ustawa zasadnicza, ale także charakterystyką momentu dziejowego, opisem atmosfery ścierania się poglądów tradycyjnych, konserwatywnych, sarmackich z nowoczesnymi, modernizującymi i w prekursorski sposób stawiającymi na plan pierwszy dobro, suwerenność i podmiotowość narodu.

Premiera teatralna sztuki, pod tytułem Powrót syna do domu, odbyła się 15 stycznia 1791 roku w Warszawie na scenie narodowej. Sztuka cieszyła się dużym zainteresowaniem i stała się pretekstem do licznym komentarzy, dyskusji oraz wystąpień politycznych. Trzy dni po premierze kaliski poseł na sejm reprezentujący poglądy konserwatystów szlacheckich, Jan Suchorzewski, oskarżył na obradach plenarnych autora sztuki m.in. o drwinę z przysięgi królewskiej oraz wyśmiewanie prawa wolnej elekcji, uznawanej przez zwolenników reform za kwintesencję sarmatyzmu. Oskarżenie to zostało skomentowane śmiechem posłów i stało się poniekąd zachętą do obejrzenia sztuki. Sportretowane w niej postawy ideowe były też przedmiotem domysłów identyfikujących postać komedii z osobami rzeczywistymi. Społeczeństwo ówczesnej Warszawy prześcigało się w hipotezach deszyfrujących poszczególnych bohaterów, dopatrując się na przykład w Staroście Gadulskim portretu Mikołaja Piaskowskiego, przeciwnika reform, zagorzałego zwolennika wolnej elekcji. 

Słownik