Krótka historia początków poezji

Nie mamy zbyt wielu źródeł, na podstawie których moglibyśmy zrekonstruować genezę poezji. Nie wiemy, jak wyglądały pierwsze utwory muzyczne. Giną one w mrokach dziejów. Jednak dla europejskiego kręgu kulturowego najważniejsze są początki literatury greckiej.

R10pOhHGZXGPa1

Zdjęcie przedstawia tytuł i siedem wersów zapisanych greką.

Historia literatury greckiej rozpoczyna się w VIII wieku przed naszą erą dwoma eposami: Iliadą i Odyseją. Poematy przypisywane Homerowi nie mogły jednak pojawić się w poetyckiej próżni. Zanim je zapisano, wędrowni śpiewacy zwani aojdami przekazywali je ustnie. Odwiedzali domostwa dobrze urodzonych Greków i umilali biesiady śpiewem przy akompaniamencie kitary. Przez przynajmniej kilka wieków poezja rozwijała się bez jakiejkolwiek formy pisanej.

W czasach Homera nie istniało jeszcze rozdzielenie poezji i muzyki. Poezja była wykonywana w obecności publiczności, wymagała kontaktu z drugim człowiekiem. Aojdowie, a później - rapsodowie - śpiewali swe pieśni przed określoną publicznością. Ich utwory pełniły zatem funkcję społeczną. Zwróćmy uwagę na poruszaną przez aojdów tematykę mitologiczną i heroiczną. Poezja miała charakter konsolidującykonsolidowaćkonsolidujący ówczesną społeczność poprzez odniesienia do wspólnych wierzeń. Muzyczność, rytmiczność, wykorzystanie stałych epitetów i powtarzanie pewnych fraz pełniły funkcję mnemotechnicznąmnemotechnikamnemotechniczną - ułatwiały zapamiętanie usłyszanych słów.

RYa2jKVdZpIz2

Obraz przedstawia trzy młode kobiety siedzące przy kępie drzew. Są one ubrane w długie, powłóczyste szaty. Na głowach mają wianki uwite z kwiatów. Dwie z kobiet siedzą przodem do widza, trzecia jest odwrócona plecami. Kobieta z lewej strony trzyma długą trąbkę. Ma jasnofioletową suknię, na udach i kolanach wije się pomarańczowa, suto marszczona tkanina. Druga kobieta, na środku, siedzi na ziemi, odwrócona plecami i profilem do widza. Nosi białą suknię, wokół niej, na ziemi leży jasnoniebieska tkanina. W prawej, wyprostowanej ręce trzyma maskę teatralną. Trzecia kobieta siedzi w głębi, znajduje się w półcieniu i gra na flecie poprzecznym. Wokół kobiet rosną krzewy i trawy. W tle skały i niebieskie niebo z lekkimi chmurkami.

Rsuq4GjnXph57

Obraz przedstawia trzy młode kobiety w pobliżu kępy drzew. Noszą długie, powłóczyste szaty, włosy mają związane w koki. Na głowach mają wianki uwite z kwiatów. Kobieta z lewej strony, ubrana w żółtą suknię i ciemnozieloną chlamidę owiniętą wokół ud i kolan, klęczy na ziemi, trzymając w dłoniach otwartą książkę. Druga kobieta, w środku, nosi różową suknię, siedzi w cieniu i przygląda się trzeciej kobiecie grającej na instrumencie. Z prawej strony, stoi kobieta w granatowej sukni, z wijącą się od jej lewego ramienia wąską, złotą tkaniną. Gra na instrumencie przypominającym wiolonczelę. Kobieta ta ma obnażoną prawą pierś. Lewą rękę trzyma na gryfie, prawą wysunęła do przodu, patrzy w dal do góry. W tle znajdują się drzewa i wzgórza.

Mimo, że nigdy nie dowiemy się, jak wyglądały początki poezji, prawdopodobnie pierwotnym sposobem wyrażania uczuć było połączenie muzyki, słowa i tańca.

Warto przypomnieć, jak przedstawiano muzy greckie, opiekunki literatury. Erato – opiekunka poezji miłosnej trzyma w dłoniach kitarękitarakitarę. Euterpe – muza poezji lirycznej w ręku dzierży aulosaulosaulos. Polihymnię – opiekunkę pieśni i poezji chóralnej przedstawiano co prawda bez instrumentu, jednak dwa powyższe przykłady jasno ilustrują, że w dobie antyku poezja oraz muzyka były ściśle ze sobą powiązane.

Czym jest rytm?

R1But5gCwQNPc

Zdjęcie przedstawia kartę papieru. Znajduje się na niej w owalu podobizna dojrzałego mężczyzny. Ukazany jest on prawym prawym profilem. To brodaty mężczyzna z kędzierzawymi włosami, ubrany w udrapowaną szatę. Pod podobizną znajduje się podpis w języku włoskim.

Na przestrzeni stuleci rzesze teoretyków oraz artystów próbowało sformułować wyczerpującą odpowiedź na to z pozoru proste pytanie. Istotną definicję terminu rytm stworzył Arystoksenos z TarentuArystoksenos z TarentuArystoksenos z Tarentu:

Na wiele wieków ta klarowna i przejrzysta formuła wyprowadzona przez greckiego muzykologa, stała się wręcz kanonicznakanonicznykanoniczna dla kolejnych badaczy.

Rytm w wierszu jest nierozłącznie związany z rymem.

Wpływ rytmu i melodii wiersza na jego znaczenie

Melodyczność wiersza jest nierozerwalnie związana z jego znaczeniem. Warto pamiętać, że w przeciwieństwie do wypowiedzi praktyczno‑użytkowych, warstwa językowa utworu literackiego nie jest „przezroczysta”, a skonstruowana tak, żeby skupić na sobie uwagę odbiorcy, dostarczyć mu zupełnie nowych „lirycznych” treści oraz wzbogacić jego odbiór o złożone odczucia estetyczne. To właśnie przy pomocy m.in. różnorodnych zabiegów fonicznychfonicznyfonicznych poeci starają się owe treści oraz odczucia przekazać czytelnikowi.

Co istotne melodyczność oraz rytmiczność testu literackiego w największym i najdoskonalszym stopniu realizuje się w obrębie poezji lirycznej.

Najważniejsze zabiegi kształtujące tkankę dźwiękową wiersza

Poeci dysponują szeregiem środków, by uzyskać efekt rytmiczności i melodyjności w tekstach literackich. Najpopularniejszym z nich jest tzw. instrumentacja głoskowainstrumentacja głoskowainstrumentacja głoskowa, która

Charakterystyczną odmianą instrumentacji głoskowej jest aliteracjaaliteracjaaliteracja, która bazuje na rozpoczynaniu kolejnych wyrazów lub ich części akcentowanych od tych samych głosek. Aliteracja pełni w tekstach dwie podstawowe funkcje. Oczywista jest funkcja instrumentacyjna - w tekście są intensyfikowane różne dźwięki mowy. Ważniejsza jest jednak funkcja semantyczna, czyli znaczeniowa - przy pomocy brzmienia konkretnych głosek wydobywa się różne emocje i dodatkowe znaczenie tekstu.

Literaturoznawcy wyróżniają trzy zasadnicze rodzaje instrumentacji głoskowej:

1. Instrumentację, która naśladuje różnorakie brzmienia, niepochodzące z języka i nazywana jest onomatopejąonomatopejaonomatopeją, czyli dźwiękonaśladownictwem, polega ona  na dążeniu do odtworzenia przy pomocy środków językowych brzmień charakteryzujących różnorodne zjawiska otaczającego świata. W języku utworu literackiego onomatopeiczność nie ogranicza się do gromadzenia wyrazów dźwiękonaśladowczych. W określonym treściowo i brzmieniowo kontekście wyrazy pod względem fonicznej wyrazistości, nabierają nowego znaczenia.

Zabieg taki można znaleźć chociażby we fragmencie Reduty Ordona Adama Mickiewicza:

2. Instrumentację, która stanowi aluzję do brzmień wypowiedzi językowych i pełni rolę stylizacyjną. Najczęściej ten typ instrumentacji spotyka się przy naśladowaniu brzmień z języka obcego w materiale języka rodzimego nie przez wprowadzenie obcych słów i zwrotów, ale jakby przez naśladowanie, podrabianie charakterystycznych cech fonicznych danego języka w oderwaniu od konkretnych, istniejących w nim i obciążonych określonymi znaczeniami wyrazów.

Tego typu instrumentacja wykorzystywana jest w przypadku m.in. stylizacji archaicznych, gwarowych oraz żargonowych. Dobry przykładem jej zastosowania jest wiersz Juliana Tuwima:

3. Instrumentację, która pozbawiona jest odniesień do zjawisk spoza tkanki danego utworu i w jego kontekście nadaje utworowi walory emocjonalne i estetyczne, nie dające się przełożyć na określone treści. Wytwarza tylko ogólne wrażenie pewnego nastroju, jego jedności czy zmienności; drogą różnorodnych skojarzeń wywołuje u odbiorcy jakieś wzruszenia.

Ten typ instrumentacji tworzą poeci najczęściej przez nagromadzenie, na niewielkiej przestrzeni wersów, elementów samogłoskowych lub spółgłoskowych:

Styl autora

Analizując dzieło literackie, należy przyjrzeć się jego treści i formie. W obrębie formy wyróżnia się kompozycję oraz stylstylstyl. Drugie z tych pojęć można zdefiniować następująco:

RoyOTDba7TP1H

Obraz przedstawia starca i nastoletniego chłopca, którzy idą górską ścieżką. Starzec jest siwowłosy, ma długą brodę i zamknięte oczy. Ubrany jest w szary chiton i białą chlamidę, przerzuconą przez ramię. Na plecach niesie lirę, prawą ręką wspiera się na długim kosturze. Za lewą rękę prowadzi go nastoletni, ciemnowłosy chłopiec. Jest on ubrany w granatowy chiton, przewiązany w pasie sznurkiem. Na lewym przedramieniu ma przewieszony kosz, a w lewej dłoni trzyma kilka kamieni. Obaj są bosi. Przed nimi szczerzy kły groźny, duży pies. Chłopiec patrzy na niego, trzymając kurczowo kamienie. W tle widać dwóch mężczyzn odganiających dwa wielkie, czarne psy, które czają się do skoku. W dalekim tle piętrzą się wysokie góry.

Styl homerycki

Styl homerycki występuje w Iliadzie i Odysei. Do pewnego stopnia styl zależy od przynależności gatunkowej dzieła, w którym został zastosowany. Epos wymagał użycia patosupatospatosu, ponieważ utwory należące do tego gatunku przedstawiały wielkich bohaterów, bogów, herosów czy władców dokonujących wspaniałych czynów, jak zdobycie Troi. Jednak poza cechami typowymi dla wszystkich dzieł będących eposami, w Iliadzie i Odysei występują takie cechy językowo‑stylistyczne, które można uznać za charakterystyczne dla obu tych tekstów.

Porównanie homeryckie to figura stylistyczna obecna przede wszystkim w epice.  Drugi człon porównania jest rozbudowanym opisem – w Iliadzie i Odysei zajmuje zazwyczaj kilka wersów. Składa się z dwóch członów, których łącznikiem mogą być np. słowa: „jak”, „jako”, „na kształt”, „niby”. Człon drugi, służący plastycznemu zobrazowaniu opisywanego członu, jest rozbudowanym obrazem poetyckim, który można potraktować jako swoisty epizod w opowieści, mający charakter dygresyjny. Wśród porównań homeryckich dominują takie, w których określone zachowanie człowieka zostaje zestawione z elementami świata przyrody.

Stosowanie stałych epitetów polega na przypisaniu danej postaci lub innemu elementowi fabuły określeń, które pojawiają się w tekście niemal zawsze.

R5nnClxjDLSDx

Czarno-biała rycina przedstawia trzy postacie ukazane do pasa, wyglądają tak, jakby stały w wodzie, wśród fal. Na pierwszym planie, po prawej stronie znajduje się młodziutki mężczyzna w starożytnej zbroi. Trzyma w uniesionej prawej ręce miecz, a w lewej okrągłą tarczę. Po lewej stronie (a prawej mężczyzny) znajduje się dużych rozmiarów kobieta, która lewą ręką pomaga mężczyźnie trzymać tarczę. Ukazany jest jej lewy profil. Kobieta jest półnaga, u jej piersi wiją się gady, które piją mleko wyciekające z sutków. Kobieta ma długie, wężowe włosy. Węże wiją się w różne strony. Ma otwarte, krwiożercze usta, patrzy w swoją prawą stronę. Na drugim planie obrazu, w chmurach znajduje się postać kobiety o ogromnych, rozpostartych skrzydłach, grająca na trąbie. Kobieta ma obnażone piersi. Gładko zaczesane włosy okala wieniec z liści, w lewej dłoni trzyma trąbę. Prawą uniosła w górę.

RUbzhKxmrmnE6

Zdjęcie przedstawia fragment powierzchni naczynia czerwonofigurowego. Na czarnym tle, w okręgu ozdobionym powtarzalnym ornamentem z graficznymi znakami spirali, iksa i plusa ukazana jest scena rodzajowa. Młoda kobieta ze skrzydłami u ramion, w długiej szacie sięgającej stóp podtrzymuje nagiego, bezwładnego mężczyznę, który ma zamknięte oczy. Mężczyzna ten ma ciemne włosy i długą brodę. Jego ręce zwisają bezwładnie w kierunku ziemi. Kobieta pochyla się nad ciałem, podtrzymując je na wysokości swoich kolan.

Retardacja (łac. retardatio – opóźnienie) jest zabiegiem kompozycyjnym polegającym na celowym odsunięciu zdarzenia i przedstawieniu go dopiero po wprowadzeniu dygresji, która ma wyjaśnić np. okoliczności pojawienia się danej sytuacji.

Drobiazgowość opisu można łączyć z retardacją. Homer, wprowadzając jakąś postać lub przedmiot do fabuły, dokładnie przedstawia ten nowy element, poświęcając na to nawet ponad 100 wersów. Najbardziej znany przykład pochodzi z XVIII pieśni Iliady. Ukazana tam została – w wersach od 477 do 608 – tarcza wykuwana przez boga Hefajstosa dla Achillesa. Stosowanie retardacji przez greckiego twórcę wynikało m.in. z takiego kształtowania opowieści, aby odbiorca otrzymał szczegółową informację na każdy temat podjęty w dziele i by nie musiał się niczego domyślać.

R1ClVu9lktnfc

Zdjęcie przedstawia fragment powierzchni antycznej czary. Na czarnym tle, w okręgu ozdobionym powtarzalnym ornamentem z graficznymi znakami spirali i krzyżyka ukazana jest scena rodzajowa. Po lewej stronie siedzi na stołku brodaty mężczyzna w chitonie. Trzyma w prawej dłoni młotek na długim trzonku, a prawej dłoni starożytny hełm. Na wprost mężczyzny stoi kobieta w długiej szacie, sięgającej jej stóp. Trzyma w prawej dłoni włócznię, w lewej dużą, okrągłą tarczę.

Słownik