W kulturze i nauce istnieją takie motywy, które występują w wielu dziedzinach aktywności ludzkiej (np. w filozofii, teologii czy sztuce), a przy tym – w odmiennych kręgach kulturowych i w różnych epokach. Są to tzw. miejsca wspólne, które badacze literatury, za sprawą Ernsta R. CurtiusaErnst R. Curtius (1886‑1956)Ernsta R. Curtiusa, określają wywodzącym się z greki słowem topostopostopos. Wśród nich znajduje się także topos homo viator (łac. podróżny, wędrowiec). W filozoficznym ujęciu ziemska egzystencja człowieka łączy się z nieustannym przebywaniem szlaku od narodzin do śmierci, więc bycie „człowiekiem drogi” nie jest wyborem, lecz jednym z fundamentów ludzkiego istnienia.

R1DZJVSFPC1UG

Rycina przedstawia mapę, na której zaznaczono różne etapy pielgrzymowania ludzi do Nowej Jerozolimy. Droga pnie się do góry i wiedzie przez wsie i miasta, lasy. Jest pełna pokus i niebezpieczeństw. Na samej górze narysowane jest świetliste miasto, ludzie wchodzą do niego przez półokrągłą bramę, której pilnuje zastęp aniołów.

Antyczne źródła toposu homo viator

Jak wiele innych toposów, homo viator był obecny już w kulturze starożytnej.
Za klasyczny przykład realizacji tego motywu badacze uznają Odyseję Homera, czyli epos przedstawiający dzieje powrotu greckiego wojownika Odysa z trwającej 10 lat wojny trojańskiej do ojczystej Itaki. Chociaż w ujęciu Homera 10‑letnia tułaczka była jednostkowym doświadczeniem, już w średniowieczu zaczęto rozumieć ją metaforycznie, odczytując losy herosa greckiego w kontekście chrześcijańskim.
W tej perspektywie każdy człowiek jest Odysem‑pielgrzymem, który powinien pokonać wszelkie przeciwności, by osiągnąć niebo. W XX w. pojmowanie Odysa jako „człowieka drogi” ma częściej wymiar egzystencjalnyegzystencjalnyegzystencjalny, np. w wierszu Leopolda StaffaLeopold Staff (1878‑1957)Leopolda Staffa:

Również z antyku wywodzi się odmiana toposu homo viator. Jest to motyw znany pod nazwą Hercules in bivio (łac. Herkules na rozstaju dróg). Przedstawia on popularnego bohatera mitologii rzymskiej stojącego przed koniecznością wyboru jednej z rozstajnych dróg. Interpretowano tę sytuację np. jako wybór między bytem wygodnym, ale też małowartościowym a życiem pełnym niebezpieczeństw, lecz przynoszącym chwałę. Skojarzenia te pozwalały na ukazanie różnic między hedonizmemhedonizmhedonizmem a stoicyzmem – pierwszy nurt był symbolizowany przez szeroki, gładki, a przy tym nieprowadzący do dobrego celu trakt; drugi – przez wąską, wyboistą ścieżka, która kończy się nagrodą w postaci pośmiertnej sławy. Inną wykładnią wędrówki jedną z dróg było rozróżnienie życia kontemplatywnegożycie kontemplatywneżycia kontemplatywnego i aktywnego. W kulturze chrześcijańskiej pozwalało to np. na przedstawienie zalet i wad związanych z pójściem do klasztoru lub wybór stanu rycerskiego.

Odys jako homo viator

Najważnejszym i pierwotnym przykładem homo viatora (łac. podróżny, wędrowiec), którego wieloletnia tułaczka staje się uniwersalną metaforą ludzkiego życia, jest Odyseusz.

RywyjeKzcgS0d

Obraz przedstawia ucieczkę Odysa z wyspy cyklopa Polifema. Na wzburzonym morzu kołysze się wielka łódź, przy wiosłach siedzą mężczyźni. Po prawej stronie obrazu, na skale stoi olbrzymi cyklop, który przymierza się do rzucenia ogromnego głazu w stronę odpływającej łodzi Odyseusza. Cyklop jest kilka razy większy od żeglarzy. Jest nagi i ma potargane włosy. Łódź znajduje się po lewej stronie obrazu, ma opuszczony żagiel, przy wiosłach siedzą mężczyźni, którzy wiosłują co sił w ręku, aby jak najszybciej oddalić się od wściekłego cyklopa. Łódź ma osiem wioseł, po cztery z każdej burty. Przy wiosłach siedzi po dwóch żeglarzy, jeden stoi przy sterze. Żeglarze walczą z nadpływającą ogromną falą, która za chwilę zepchnie łódź z powrotem w kierunku wyspy.

RUVWF1SrACSca

Obraz przedstawia drogę i bramę prowadzącą do starożytnego miasta. W tle łuny pożarów i mury oraz budynki miasta. Po lewej stronie znajduje się kobieta, która z przestrachem ogląda się za siebie. Po prawej stronie rosły mężczyzna w hełmie, dźwiga na ramieniu starego człowieka z siwą brodą. Do prawej nogi mężczyzny przylgnęło małe dziecko.

R17EeUnyaWX3n

Obraz przedstawia skalistą zatokę na morzu. Po lewej stronie znajdują się wysokie skały. Z morza wystają liczne głazy. Przy brzegu stoi duży żaglowiec.

R14JVNXc13b8L

Obraz przedstawia idącego drogą starego mężczyznę w długiej szacie. Mężczyzna ma długą, rozwichrzoną brodę, jest zgarbiony, podpiera się drewnianym kosturem. Za jego plecami, po lewej stronie, przy drodze stoi drewniany krzyż z Jezusem Chrystusem.

R1QUrdzNsJs2f

Obraz przedstawia płynący po morzu statek z żaglem. Na statku siedzą przy ogromnych wiosłach żołnierze w hełmach i zbrojach. Do rufy przytwierdzone są trzy srebrne tarcze. Nad żołnierzami rozpięto wzorzystą tkaninę, która ma chronić ich od słońca. W tle widać skalistą wyspę i drugi statek z żaglem. Morze jest gładkie, niebo bezchmurne.

Ten klasyczny przykład toposu homo viator w ujęciu Homera ilustruje dzieje powrotu greckiego wojownika Odysa z trwającej 10 lat wojny trojańskiej do ojczystej Itaki. Homer skupia się na jednostkowym przedstawieniu przygód, których doświadcza bohater. Jego wędrówka po baśniowych krainach (sytuowanych przez wielu badaczy Odysei na wybrzeżach i wyspach Morza Śródziemnego), pełna niebezpieczeństw i cierpień, zainspirowała twórców kolejnych epok do ugruntowania i zmetaforyzowania tej opowieści. Bardzo szybko topos tułaczki Odysa przeniknął do wielu dziedzin ludzkiej aktywności oraz do różnych kulturowych kręgów. Już najstarsi Ojcowie Kościoła (np. św. Augustyn czy św. Jan Chryzostom), jak również średniowieczni filozofowie chrześcijańscy (np. św. Tomasz z Akwinu i św. Bonawentura) dostrzegli niezwykły potencjał tej historii, widząc w niej analogię do ziemskiej egzystencji człowieka, która łączy się z nieprzerwaną wędrówką po szlaku życia, wędrówką ku zbawieniu, od narodzin do śmierci. Zauważono wówczas pewne analogie pomiędzy tułaczką Odyseusza a życiem Abrahama, który podążając za głosem wiary, opuścił dom rodzinny i poszedł przez siebie, choć jeszcze nie wiedział, dokąd zaprowadzi go Bóg (zob. Hbr 11,8). Topos homo viator zagościł więc na stałe w literaturze i sztuce europejskiej, a do najsłynniejszych jego realizacji zaliczyć można m.in. powieści Miguela de Cervantesa Don Kichote z La Manchy i Daniela Defoe Robinson Crusoe.

Słownik