Początki dramatu

Początek widowiskom w Grecji dał chór, który śpiewał i prezentował pewne układy taneczne. Wprowadzenie dialogu między aktorem i chórem stanowiło już późniejszy etap rozwoju widowisk. Chór tańczył na ubitym piasku, na specjalnym placu, nazywanym orchestra („miejsce do tańca”). Plac ten wyznaczony był u podnóża wzgórza, na którym mogli siedzieć widzowie i z dobrej perspektywy oglądać całe widowisko. Gdy na wzgórzu zaczęły pojawiać się rzędy ław do siedzenia, zaczyna powstawać theatron („miejsce do patrzenia”), czyli widownia. Z czasem po przeciwległej stronie orchestry pojawił się dodatkowy budynek – tzw. skene. Jego powstanie wymuszone było potrzebą przebierania się aktora, który z początku był jeden i wcielał się w różne role, podejmując interakcję z chórem. Budynek skene mógł stanowić również element widowiska, przedstawiając w tle pałac lub dom. W późniejszym etapie rozwoju widowisk dach skene mógł również stanowić idealne miejsce do ukazania się aktora, odgrywającego boga.

R1HaYa145dMcN

Fotografia kamiennej rzeźby pokrytej plamami i wykwitami. Przedstawia młodego mężczyznę (tors i głowę) z kręconymi włosami, które przyozdobione są liśćmi i owocami winorośli. Głowę ma przechyloną lekko na bok, w lewej ręce trzyma małą miseczkę – kielich na wino.

Z czasem drewniane elementy teatru zastąpiły trwalsze kamienne konstrukcje. Najważniejszym kamiennym teatrem, wzorem dla powstających później budowli, był ateński teatr Dionizosa z IV w. p.n.e. (wcześniejsza drewniana konstrukcja pochodziła z V w. p.n.e.). Znajdował się on na zboczu Akropolu i jego widownia mogła pomieścić nawet kilkanaście tysięcy osób. To na nim swoje sztuki wystawiali najwybitniejsi greccy tragediopisarze.

Początek rozwoju greckiej tragedii dał Pizystrat, który, ustanawiając Wielkie Dionizje, trwale wprowadził do Aten obrzędy ludowe i podniósł je do rangi święta. Wprowadzenie aktora, który zaczyna podejmować dialog z chórem, przypisuje się tradycyjnie Tespisowi z Ikarii (VI w. p.n.e.). Pierwszą tragedię tego typu miał on zaprezentować w roku 534 p.n.e. Choirilosowi z Aten (VI/V w. p.n.e.) przypisuje się wprowadzenie masek teatralnych i urozmaicenie kostiumów, natomiast Frynichowi (IV/V w. p.n.e.) – wprowadzenie ról kobiecych, które jednak były odgrywane wyłącznie przez mężczyzn.

ROT8VAQXJ1KPC

Fotografia z góry ukazuje ruiny teatru Dionizosa w Atenach. Kamienna scena w kształcie półkola znajduje się na samym dole. Za nią rosną drzewa. Wokół niej, na zboczach wzgórza zostały ułożone kamienne bloki, które są pozostałością widowni. W tle widoczna jest współczesna panorama Aten. Biało‑szare budynki miasta znajdują się na tle wysokich pagórków. Fotografia została wykonana w bezchmurny dzień.

Szczyt swojego rozwoju tragedia przeżywała w V w. p.n.e., kiedy tworzyli trzej wielcy tragediopisarze: Ajschylos, Sofokles i Eurypides.

Początki dramatu łączy się zazwyczaj z antyczną Grecją, chociaż badacze historii teatru wskazują na obecność prób dramatycznych także w starożytnym Egipcie. Jednak pierwszy potwierdzony historycznie występ przypada na około 490 r. p.n.e. – widzowie w Atenach ujrzeli wówczas Błagalnice AjschylosaAjschylosAjschylosa. Ponad 150 lat później powstała Poetyka – dzieło, w którym jego autor, ArystotelesArystotelesArystoteles, wyjaśniał genezę dramatu i teatru. Podał tam, że ich źródłem były obrzędy związane z kultem Dionizosa, czyli boga płodności, dzikiej natury i wina. Według mitów bóg ten odkrył właściwości najważniejszego dla Greków napoju. Miał go zalecać podczas swych wędrówek, które odbywał po Europie i Azji, m.in. uciekając przed niechętną mu boginią Herą, która pałała do niego nienawiścią, ponieważ był synem jej męża Zeusa ze śmiertelniczką. Dionizos nie wędrował sam, towarzyszył mu orszak złożony m.in. z satyrówsatyrowiesatyrów i  bachantek tańczących w religijnej ekstazie (ich nazwa wywodzi się od imienia „Bachus”, jakim również określano Dionizosa).

W Atenach kult Dionizosa objawiał się głównie podczas świąt nazywanych Wielkimi i Małymi Dionizjami. Zwłaszcza w trakcie tych pierwszych (organizowanych w marcu lub kwietniu) już w VI w. p.n.e. zaczęto wychwalać boga za pomocą śpiewów i tańców. Wśród pieśni na jego cześć szczególne znaczenie miały dytyrambydytyrambdytyramby, które wykonywał śpiewający i tańczący chór, prowadzony przez koryfeuszakoryfeuszkoryfeusza.

Duże znaczenie miała wprowadzona do tych obrzędów innowacja dokonana przez TespisaTespisTespisa. Zaproponował on, by z chóru wyłonić tzw. odpowiadacza (gr. hypokrites), czyli pierwszego aktora. Dzięki temu podziałowi ról powstał dialog. Podobno także TespisTespisTespis wpadł na pomysł wyposażenia aktora i chóru w maski sceniczne.

RQBQJKXPGUHGP

Ilustracja przedstawia dwie teatralne maski tragiczną i komiczną. Z lewej strony leży maska o twarzy kobiety. Ma bladą cerę, czarne oczy i brwi oraz otwarte, wąskie usta. Ciemne, długie włosy wiją się w lokach, na czubku głowy znajduje się kokarda. Druga maska, leżąca po prawej stonie ma twarz brodatego mężczyzny. Na głowie ma wieniec z liści akantu z drobnymi, żółtymi kwiatuszkami. Czarne brwi uniesione są do góry, usta uśmiechnięte, szeroko rozwarte. Jego twarz jest ogorzała. Maski leżą na kamiennych schodkach, oparte o ścianę.

W IV i III w. p.n.e. stopniowo unowocześniano teatry, wprowadzając wiele udogodnień, jeszcze bardziej urozmaicających spektakle. Z czasem podczas przedstawień zaczęto wykorzystywać wymyślne wynalazki – np. żurawie - pozwalające podnosić aktorów, specjalne podesty czy urządzenia imitujące konkretne dźwięki (np. grzmot).

Powstanie komedii

Powstanie komedii wiąże się z obchodzonym jesienią świętem winobrania zwanym Małymi Dionizjami. Było to widowisko humorystyczno - komiczne, w trakcie którego śpiewano wesołe pieśni. Antyczna komedia pozwalała aktorom na większą swobodę. U Arystofanesa pojawia się parabasis/parabaza, w której przewodnik chóru bezpośrednio zwraca się w imieniu autora do publiczności. Ważnym miejscem w teatrze greckim jest kolista przestrzeń naprzeciwko sceny zwana orchestrą. Na niej tańczono i śpiewano, później tak nazywano miejsce, na którym stał chór. Spektaklom towarzyszyły instrumenty, gdyż muzyka odgrywała bardzo ważną rolę w życiu codziennym i religijnym. Kitara, aulos i lira to najważniejsze instrumenty. W Ptakach Arystofanesa w 223 wersie znajduje się informacja że ktoś gra na aulosie spoza sceny. Cechą charakterystyczną komedii z V wieku jest reguła, że tańcom przewodzi auleta.

Od komosu (gr. kómos – pochód, procesja), pochodzi nazwa gatunku: komodía to dosłownie: „pieśń komosu”. Komedia rozpoczynała się zawsze prologiem, którego zadaniem było przedstawienie widzom założeń sztuki. Po nim następuje parodos, pierwsza, wstępna pieśń chóru. Chór, tradycyjnie przebrany za zwierzęta lub fantastyczne postacie, nadawał ton całej komedii. W komediach Arystofanesa rola chóru maleje na rzecz partii aktorskich. Dalej scenki mówione przeplatają się z partiami śpiewanymi. Zadaniem komedii jest ośmieszenie ludzi czy środowiska lub sytuacji. Komedię kończy pieśń chóru, zwana éksodos - wyjście.

Agon

ReB2S0lu4jn6i1

Zdjęcie przedstawia starożytną mozaikę. W okręgu ukazane jest popiersie młodego mężczyzny w wieńcu na głowie.

O to, by święta Dionizosa były jak najokazalsze, zadbał PizystratPizystratPizystrat, wybitny polityk ateński, który jako tyran (jedynowładca) zarządzał miastem przez ponad 30 lat. Właśnie on, dążąc do zdobycia przychylności mieszkańców Aten, sprowadził do miasta Tespisa. On też rozbudował PartenonPartenonPartenon na AkropoluAkropolAkropolu, wreszcie postarał się, by Wielkie Dionizje stały się okazałym świętem państwowym. W ich trakcie ostatnie trzy dni wypełniały przedstawienia teatralne odgrywane w teatrze Dionizosa u stóp Akropolu.

Rozwój teatru nie wynikał z aktywności samego Pizystrata. Duże znaczenie mieli choregowie. Byli to wyznaczani przez państwo bogaci obywatele Aten, którzy finansowali przedstawienie. Choć wiązało się to z dużym wydatkiem, bo choreg pokrywał koszty wyszkolenia chóru złożonego z co najmniej kilkunastu osób i wykonania kostiumów, nie było przypadków uciekania od tego obowiązku: należał on do powinności obywatelskich i religijnych. Zwycięstwo autora (także występującego w przedstawieniu, głównie jako koryfeusza), nad którym choreg sprawował opiekę, przydawało splendoru także jemu, dlatego ateńscy bogacze chętnie stawali do agonu, czyli konkursu.

Konkurs polegał na prezentacji przedstawień przez trzech autorów wskazanych przez władze miasta. Już sam wybór do tej trójki postrzegano jako znaczące wyróżnienie, ale szczególnym powodem do chwały było zdobycie pierwszego miejsca.

Każdy z twórców poddawał pod osąd publiczności dramat satyrowydramat satyrowydramat satyrowy oraz trzy tragedietragediatragedie – składały się one na tetralogiętetralogiatetralogię, która początkowo tworzyła zamkniętą całość, natomiast od czasów SofoklesaSofoklesSofoklesa mogła odnosić się do różnych mitów. Przedstawienia, poprzedzone obrzędami ku czci Dionizosa, rozpoczynały się po wschodzie słońca. Wiele tysięcy widzów obserwowało grę chóru oraz aktorów – najpierw (za sprawą Tespisa) był to jeden aktor, później Ajschylos wprowadził drugiego, a Sofokles – trzeciego. Po wystawieniu wszystkich sztuk dziesięcioosobowy sąd ogłaszał wynik konkursu, wywołując żywiołową reakcję tłumu, który wcześniej (okrzykami, tupaniem czy oklaskami) oceniał przedstawienia i próbował wpłynąć na werdykt.

R1H9ke1X0Jq1v

Zdjęcie przedstawia wzgórze i stojący na nim zrujnowany budynek Partenonu. Widać pozostałości otaczającej budynek kolumnady oraz poniszczone, kamienne elementy budowli.

Ciekawostka

Najlepiej zachował się teatr w Epidauros na Peloponezie, położony na stromym wzgórzu. Do dziś zachwyca wspaniałą akustyką, która sprawia, że widzowie z najdalszych nawet rzędów z łatwością mogą usłyszeć szepczących aktorów.

RvWSZLJRyw4Uy

Zdjęcie przedstawia teatr. Składa się z widowni w kształcie półkola, która jest umieszczona na stoku naturalnego wzniesienia i orchestry, centralnej części teatru w kształcie koła. W teatrze znajduje się także tzw. proskenion, (odpowiednik dzisiejszej sceny) i znajdujące się za nim zaplecze dla aktorów (skene). W oddali znajdują się drzewa i wzgórza.

Dobremu widokowi służył, oczywiście, amfiteatralny układ siedzeń dla oglądających. W tym celu stosowano również specjalne akcesoria teatralne.

Zapamiętaj!

Dobrą akustykę w amfiteatrze zapewniały:

• rodzaj tuby wbudowanej w maskę, dzięki której głos był wzmacniany;

• rezonatory (w postaci miedzianych półkul) pełniące funkcję swoistych głośników. Rozstawiano je w amfiteatrze, aby wzmacniały słowa aktorów i śpiew chóru. Było to konieczne, gdyż np. w najstarszym amfiteatrze zbudowanym z kamienia, czyli w teatrze w Atenach, na widowni mogło zasiadać ponad 17 000 osób! Dziś w Polsce nie istnieje ani jedna sala teatralna, która pomieściłaby tylu widzów, np. największa widownia w Teatrze Wielkim w Warszawie ma ok. 2000 miejsc.

Części dramatu

Słownik