Przeciwko władzy

Podtrzymywanie ducha wolności zniewolonych Polaków było zadaniem realizowanym nie tylko przez twórców pozytywizmu, takich jak Eliza Orzeszkowa czy Henryk Sienkiewicz, ale także przez artystów innych epok, w tym współczesnych tworzących w trudnych realiach PRLPRLPRL-u.

R1WYQ0t1wOnDz1
Kartka na cukier z 1976 r., która uprawniała jej posiadacza do zakupu ograniczonej ilości cukru
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Lata 70. i 80. minionego wieku to w Polsce czas wzmożonej walki z władzami komunistycznymi, w którą wspólnie zaangażowali się przedstawiciele inteligencji i środowisk robotniczych. W czerwcu 1976 roku, po ogłoszeniu przez rząd Piotra Jaroszewicza drastycznych, bo sięgających 70%, podwyżek na niektóre artykuły żywnościowe, całą Polskę objęła fala strajków i protestów. Władze zareagowały zdecydowanie, tłumiąc wystąpienia i osadzając protestujących w więzieniach.

W cieniu tych wydarzeń historycznych bujnie rozwijała się niezależna kultura studencka. 

Krzysztof Gajda Jacek Kaczmarski. To moja droga

To była kultura obca socjalizmowisocjalizmsocjalizmowi. Teraz się tego nie widzi, ale dla tamtych ludzi to był przełom [...]. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych puszczano nam tylko pieśni kołchozowe. A tutaj coś naprawdę innego, nowego, estetyka innego świata, dostęp do innej kultury. [...] Tłem była potworna szarzyzna PRLPRLPRL-u. Prasa, telewizja, radio – na poziomie troglodytów. Okropny partyjny język, dno myślowe, ciemne, bezmyślne powtarzanie formuł z przemówień komunistycznych.

CART7 Źródło: Krzysztof Gajda, Jacek Kaczmarski. To moja droga, Wrocław 2009, s. 87.
PRL
socjalizm
R1CKyBfPFIgrY
Jacek Halicki, Alegoria komunistycznej cenzury prasowej, collage 1989
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Organizowano kursy, odczyty, koncerty, inicjowano dyskusje dotyczące przyszłości Polski:

Krzysztof Gajda Jacek Kaczmarski. To moja droga

Kluby studenckie, których w drugiej połowie lat siedemdziesiątych działało przeszło trzysta, stały się miejscem spotkań młodych, niepokornych ludzi. Dzięki furtkom zostawionym przez cenzurę koncerty dla ograniczonej liczby widzów, tzw. imprezy zamknięte, odbywały się bez kontroli urzędników sprawujących władzę nad myślami.

CART8 Źródło: Krzysztof Gajda, Jacek Kaczmarski. To moja droga, Wrocław 2009, s. 88.
R1SW5tHGZoRtY
Instalacja artystyczna na zieleńcu wokół placu Solidarności w Gdańsku (2014–2015), fot. B. Kozielski
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.
bard

Wielu działaczy opozycji zaangażowało się w tworzenie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, którego działalność w 1980 roku została na krótko zalegalizowana przez władze komunistyczne, a w 1989 roku doprowadziła do upadku komunizmu w Polsce. W takiej właśnie atmosferze pojawił się na polskiej scenie artystycznej Jacek Kaczmarski - bardbardbard, którego twórczość – pełna metafor, odwołań historycznych i głębokich emocji – stała się ważnym głosem sprzeciwu wobec opresyjnego systemu oraz formą duchowego wsparcia dla społeczeństwa pragnącego wolności.

R1eVNadX3mCpZ
Paweł Plenzner, Jacek Kaczmarski podczas koncertu „Wojna postu z karnawałem”, Gdańsk, 7 listopada 1992 r.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 1
Zapoznaj się z tekstem audiobooka, a następnie wyjaśnij, na czym polegała siła piosenki Mury. Zastanów się, dlaczego w późniejszym czasie Kaczmarski denerwował się, gdy określano go mianem barda „Solidarności”. Odpowiedź uzasadnij.
Zapoznaj się z tekstem audiobooka, a następnie wyjaśnij, na czym polegała siła piosenki Mury. Zastanów się, dlaczego w późniejszym czasie Kaczmarski denerwował się, gdy określano go mianem barda „Solidarności”. Odpowiedź uzasadnij.
R1VY9EsaWcivx
(Uzupełnij).
RrIfkU4NZuT32
Nagranie dźwiękowe dotyczące Jacka Kaczmarskiego.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 1

Oceń prawdziwość zdań.

RpeWFBr4Lojl2
Jacka Kaczmarskiego ze względu na typ uprawianej twórczości można określić mianem dysydenta. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Twórczość Jacka Kaczmarskiego od samego początku była potępiana przez władze komunistyczne. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Tworząc swoje teksty, Jacek Kaczmarski często odwoływał się do dawnych wydarzeń historycznych, aby opisać aktualną sytuację w Polsce. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Kaczmarski, pisząc Mury, inspirował się pieśnią Katalończyka Lluísa Llacha. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Jacek Kaczmarski nawiązywał w swoich tekstach do twórczości rosyjskiego pieśniarza Włodzimierza Wysockiego. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
1
Ćwiczenie 2

Wyjaśnij, dlaczego Jacka Kaczmarskiego zaczęto określać mianem barda „Solidarności”.

RulEp2VD4ZpQR
(Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 3

Przeczytaj tekst Murów Jacka Kaczmarskiego. Określ problematykę tekstu.
Nie cytuj.

R1bcDxqwVcPP3
(Uzupełnij).
Jacek Kaczmarski Mury

On natchniony i młody był,
ich nie policzyłby nikt;
On im dodawał pieśnią sił,
śpiewał, że blisko już świt.
Świec tysiące palili mu,
znad głów podnosił się dym;
Śpiewał, że czas, by runął mur…
Oni śpiewali wraz z nim:

Wyrwij murom zęby krat!
Zerwij kajdany, połam bat!
A mury runą, runą, runą
I pogrzebią stary świat!

Wkrótce na pamięć znali pieśń
i sama melodia bez słów
Niosła ze sobą starą treść,
dreszcze na wskroś serc i głów.
Śpiewali więc, klaskali w rytm,
jak wystrzał poklask ich brzmiał,
I ciążył łańcuch, zwlekał świt…
On wciąż śpiewał i grał:

Wyrwij murom zęby krat!
Zerwij kajdany, połam bat!
A mury runą, runą, runą
I pogrzebią stary świat!

Aż zobaczyli ilu ich,
poczuli siłę i czas,
I z pieśnią, że już blisko świt,
szli ulicami miast;
Zwalali pomniki i rwali bruk
– Ten z nami! Ten przeciw nam!
Kto sam, ten nasz najgorszy wróg!
A śpiewak także był sam.

Patrzył na równy tłumów marsz,
Milczał wsłuchany w kroków huk,
A mury rosły, rosły, rosły,
Łańcuch kołysał się u nóg…

Patrzy na równy tłumów marsz,
Milczy wsłuchany w kroków huk,
A mury rosną, rosną, rosną,
Łańcuch kołysze się u nóg…

CART2 Źródło: Jacek Kaczmarski, Mury, [w:] Krzysztof Gajda, Jacek Kaczmarski w świecie tekstów, Poznań 2013, s. 192.
1
Ćwiczenie 4

Zastanów się i zanotuj, co mogło zadecydować o tym, że Mury stały się niepisanym hymnem „Solidarności”.

R2yyp9xwQICtT
(Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z wypowiedziami dotyczącymi powszechnego sposobu interpretowania Murów Jacka Kaczmarskiego. Odnosząc się do treści utworu, wyjaśnij, na czym polega opisywana nieścisłość.

Zbigniew Łapiński:

Krzysztof Gajda Jacek Kaczmarski. To moja droga

Z tą piosenką to jest generalnie nieszczęście. [...] Pasowała niby do tych czasów, które nastały. Tyle, że nikt nie zadał sobie trudności, żeby posłuchać zwrotek.

CART4 Źródło: Krzysztof Gajda, Jacek Kaczmarski. To moja droga, Wrocław 2009, s. 117.

Ludwika Wujec:

Krzysztof Gajda Jacek Kaczmarski. To moja droga

Złościłam się na interpretację Murów przez ludzi z „Solidarności”. [...] To było takie niezrozumienie piosenki, z tym niezauważeniem dalszych zwrotek [...] W internieinternainternie, przy każdej okazji, jeśli trzeba było zaprotestować przeciwko czemukolwiek, komendantowi, jakiemuś zakazowi, to wszystkie baby śpiewały Mury [...].

CART5 Źródło: Krzysztof Gajda, Jacek Kaczmarski. To moja droga, Wrocław 2009, s. 118.
R1OEBLRp8lps9
(Uzupełnij).
interna
Praca domowa

Zastanów się, czy tekst Murów Jacka Kaczmarskiego zdezaktualizował się, czy może posiada wymowę uniwersalną. Jak rozumie ten utwór młody człowiek w XXI wieku? W wypowiedzi pisemnej zajmij stanowisko wobec postawionego pytania.

RCEWP5QyF5tdk
(Uzupełnij).

Słownik

apologeta
apologeta

(łac. apologéomai – bronię się, usprawiedliwiam się) obrońca jakiejś idei, sprawy albo osoby

drugi obieg
drugi obieg

określenie oznaczające produkcję oraz społeczny obieg niecenzurowanych publikacji, materiałów ikonograficznych i audiowizualnych o charakterze społecznym, politycznym, literackim, historycznym itp., wydawanych w Polsce w latach 1976–1990

dysydent
dysydent

człowiek przeciwstawiający się panującej władzy, represjonowany z tego powodu

estyma
estyma

(fr. estime) poważanie, szacunek

inwigilacja
inwigilacja

(łac. inviligo – czuwam) tajna obserwacja kogoś lub tajny nadzór nad kimś

karnawał „Solidarności”
karnawał „Solidarności”

okres między podpisaniem porozumień sierpniowych w Gdańsku w 1980 r. a wprowadzeniem stanu wojennego 13 grudnia 1981 r.; władze komunistyczne złagodziły wtedy działanie cenzury, a obywatele mogli wyrażać swoje przekonania względnie swobodnie

Komitet Obrony Robotników
Komitet Obrony Robotników

(KOR) polska organizacja opozycyjna działająca od września 1976 do września 1977, sprzeciwiająca się polityce władz PRL

represja
represja

(łac. repressus – naciśnięty) surowy środek stosowany jako forma odwetu lub nacisku

NKWD
NKWD

radziecka służba bezpieczeństwa i główna instytucja policyjna w  Związku Radzieckim w latach 1917–1946; odpowiedzialna za szeroki zakres zadań, od utrzymania porządku publicznego po represje polityczne, w tym za system łagrów i egzekucje

Służba Bezpieczeństwa
Służba Bezpieczeństwa

(SB) aparat powołany do ochrony bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w PRL; zadaniem SB była ochrona ustroju i nadzorowanie dziedzin życia społecznego i gospodarczego uznanych za istotne dla państwa; brała udział w zwalczaniu opozycji, represjach wobec uczestników protestów i strajków, inwigilowaniu duchowieństwa, niezależnych środowisk intelektualnych, mniejszości narodowych itd.; szczególnie aktywna w latach 80. w zwalczaniu „Solidarności”; odpowiedzialna m.in. za przypadki uprowadzeń i mordów skrytobójczych; rozwiązana w 1990 r.

Włodzimierz Wysocki
Włodzimierz Wysocki

(1938–1980) rosyjski pieśniarz, bard, poeta, aktor, kompozytor, sam akompaniował sobie na gitarze, a swoje piosenki śpiewał niskim, ochrypłym głosem; mistrz i źródło inspiracji dla Jacka Kaczmarskiego