Magdalena Środa Wbrew Bogu. Żyd

Istoty „żydostwa” ani historii Żydów nie sposób opowiedzieć, nie odwołując się do historii antysemityzmu. Figura Żyda jest nieodłączna od nienawiści, jaką wywołuje. Słowo „Żyd” jest jak hasło, nie trzeba znać żadnego Żyda, by wiedzieć, kim on jest i co z tego wynika. Historię każdego narodu da się opisać w kontekście wrogów, którzy go otaczali i którzy tym samym przyczyniali się do budowania narodowej tożsamości oraz integracji społecznej, ale historia Żydów pod tym względem nie ma sobie równej. Mimo że w diasporach nie mają granic, ich wrogami są wszyscy. A w każdym razie wśród tak zwanych „wszystkich” zawsze się znajdzie sporo antysemitów. Znajdzie się ich również tam, gdzie nie ma Żydów. Żyd niekoniecznie musi być, czasem się go wyznacza. Czy Żydzi w ogóle mają swoją pozabiblijną historię? Czy wiadomo, jaką są wspólnotą? Arendt pisze, że to, „czy Żydzi są grupą wyznaniową, czy narodem, ludem czy rasą, państwem czy plemieniem, zależy od określonej opinii, jaką nie‑Żydzi — wśród których Żydzi mieszkają — mają o sobie, natomiast nie ma nic wspólnego z żadną źródłową wiedzą na temat Żydów”. Wiadomo, że Żyd nie jest wrogiem według kryterium Schmitta, ale tym bardziej nie jest sojusznikiem. Trudno również powiedzieć, czy jest innym, czy obcym. Żydzi zawsze żyli w różnych etnicznie wspólnotach, nie zawsze izolowani w gettach, zawsze natomiast w krwiobiegu ekonomicznym społeczeństw europejskich. Nie sposób sobie wyobrazić życia jakiegokolwiek miasteczka w Polsce bez Żydów i bez ich pracy; nie sposób też sobie wyobrazić pełnej integracji tej grupy. Zawsze byli inni, nawet wtedy, gdy stawali się swoi, ponieważ byli naznaczani jako obcy. […] Nie sposób tu opowiedzieć całej historii Żydów ani historii antysemityzmu, którego byli ofiarami i który niewątpliwie współkształtował ich tożsamość. Trzeba jednak wyraźnie oddzielić tradycyjną, religijną i związaną ze statusem nienawiść do Żydów jako innych (antyjudaizm), którego najbardziej ekstremalną formą były pogromy, od antysemityzmu nowoczesnego, który ma postać systemową i wyraża stosunek do Żydów jako radykalnie obcych. Ofiarami nienawiści i nietolerancji religijnej byli Żydzi jako członkowie izolowanych społeczności i zawodów; ofiarami antysemityzmu nowoczesnego, który składa się z elementów ekonomicznych, rasowych i politycznych, są Żydzi jako zbiorowość abstrakcyjna. Antidotum na „inność” był chrzest i asymilacja; antidotum na „obcość” nie istniało.

CART5 Źródło: Magdalena Środa, Wbrew Bogu. Żyd, [w:] Obcy, inny, wykluczony, Gdańsk 2020, s. 157–161.