R1XUt921dMKgs
Obraz przedstawia port rzeczny o zmierzchu. Na lewym brzegu obrazu płonie ognisko. Obok niego stoi mężczyzna grający na akordeonie. Bliżej brzegu rzeki ukazane są sylwetki zgromadzonych mężczyzn. Są to modlący się Żydzi. Postaci stoją pojedynczo lub parami, zwrócone są ku rzece. Mężczyźni trzymają w lewych dłoniach modlitewniki. Na piasku stoją dwie małe drewniane łodzie. Tafla wody w rzece jest oświetlona przez zachodzące słońce. W wodzie zakotwiczone są większe łodzie i tratwa. Mężczyzna stojący na tratwie przygląda się modlącym się Żydom. Na drugim planie, po lewej stronie, stoi dom. W oknie ukazany jest blask lampy naftowej. Za domem rosną ulistnione drzewa. Po prawej stronie znajduje się most kolejowy. Jedzie na nim pociąg. Z komina pojazdu unoszą się gęste kłęby pary.

Literatura pozytywizmu a kwestia żydowska

Aleksander Gierymski, Święto Trąbek I, 1884
Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.

Asymilacja Żydów była jednym z głównych haseł programu pozytywistycznego. Pozytywiści postulowali konieczność równouprawnienia mniejszości żydowskiej i włączenia jej w obręb polskiej społeczności. Sprawa nie była jednak wcale prosta zarówno dla Żydów, jak i dla Polaków. Obydwie grupy, które od stuleci żyły obok siebie, prawie nic o sobie nawzajem nie wiedziały. Całkowita odmienność obyczaju, ubioru, języka i religii sprawiała, że zamykały się na siebie, nie próbując się poznać. Z takiej niewiedzy i niezrozumienia rodziły się wzajemne uprzedzenia, przesądy i stereotypy. 

Andrzej Żbikowski Żydzi

Stopniowe zaostrzanie się stosunków polsko‑żydowskich [w latach 80. XIX w., przyp. red.] zbiega się z zakończeniem procesu emancypacji ludności żydowskiej. Jego przebieg był różny w poszczególnych zaborach, zależnie od zaawansowania procesów asymilacyjnych, koniunktury gospodarczej, stosunku władz do kwestii polskiej. [...] Pod koniec XIX w. [...] w Królestwie Polskim liczba ludności żydowskiej wzrosła od początku stulecia ośmiokrotnie, było jej już prawie półtora miliona.

CART4 Źródło: Andrzej Żbikowski, Żydzi, Wrocław 1997, s. 99.

Czy pozytywistyczny program emancypacji i asymilacji Żydów skończył się niepowodzeniem?  Czy może, w dłuższej perspektywie czasowej, okazał się ważnym głosem w dyskusji o miejscu Żydów w kulturze Polski i Europy?

Literatura miała w tym obszarze do spełnienia wielkie zadanie: oprócz podania gotowej recepty na rozwiązanie problemu musiała przybliżyć polskiej społeczności hermetyczną dotychczas kulturę żydowską i podjąć walkę ze stereotypami.

Twoje cele

  • Przeanalizujesz, w jaki sposób kwestia żydowska odzwierciedlała się w literaturze i jak za pomocą literatury walczono ze stereotypami.

  • Omówisz różne postacie zasymilowanych Żydów na przykładzie  tekstów literackich z epoki.

  • Wykażesz związek hasła asymilacji Żydów z programowymi założeniami pozytywistycznymi.

  • Przeanalizujesz teksty publicystyczne, literackie powstałe w okresie pozytywizmu i współcześnie, związane z kwestią żydowską.

  • Na podstawie tekstów literackich i obrazu Aleksandra Gierymskiego wyjaśnisz, czym jest realizm

  • Wskażesz związek pomiędzy historią i filozofią epoki pozytywizmu a tematami podejmowanymi przez publicystów i pisarzy.

Polszczyzna w czasie zaborów
Dowiedz się