R1HN3QJGJZ7K3

Obraz przedstawia zatokę portową. Port zasnuty jest mgłą, przez którą przebijają się promienie wschodzącego słońca. Na pierwszym planie znajdują się dwie łodzie z rybakami, które płyną po jeziorze. W jednej z łodzi postać siedzi, a druga wiosłuje. We mgle zarysowują się maszty przycumowanych statków i dźwigów portowych. Na niebie znajduje się pomarańczowa kula słońca. Jej blask odbija się w wodzie. Na niebie jest pomarańczowa łuna światła.

Modernizm

Słowem „modernizm” początkowo określano nurt w teologii katolickiej, który zrodził się pod koniec XIX w. Moderniści jednak  dążyli do reinterpretacji tradycyjnej doktryny kościoła, a ich koncepcje zostały potępione przez papieża Piusa X. Z czasem słowem tym zaczęto nazywać zjawiska w kulturze zainicjowane na przełomie XIX i XX w. Niekiedy terminem „modernizm” posługiwano się do opisu zjawisk artystycznych lat 90. XIX w., kiedy indziej używano go w odniesieniu do epoki rozpoczętej w latach 90. XIX w., a zakończonej I wojną światową. Współcześnie coraz częściej mianem modernizmu określa się ogół zjawisk kulturalnych między początkiem lat 90. XIX stulecia a latami 60. XX w. Za cechy sztuki modernistycznej uważa się powszechnie: kult nowości, współistnienie artystycznego eksperymentu i tradycji, przenikanie się twórczości wysokiej (elitarnej) i popularnej (masowej), uznanie autonomii artysty za szczególną wartość, a zarazem zaangażowanie kultury w tworzenie nowoczesnego społeczeństwa.

Inne określenia epoki

RVCWg7JLwiQhZ

Obraz przedstawia bal. Na placu wśród drzew, który jest ozdobiony kolorowymi latarniami, są kobiety w strojnych sukniach. Tańczą one z mężczyznami. Przytulają się do nich. Panowie są ubrani w czarne garnitury. Mają białe koszule. Na głowach mają czarne lub jasne kapelusze. Niektóre pary są odwrócone tyłem do widza. Na pierwszym planie na ławce siedzi młoda dziewczyna. Ma upięte włosy koloru blond i grzywkę. W uszach ma kolczyki. Jest ubrana w sukienkę w niebieskie prążki. Dziewczyna opiera rękę na ławce. Spogląda na mężczyznę, który jest odwrócony tyłem do widza. Ma on ciemne włosy. Jest ubrany w czarny garnitur. Siedzi na krześle. Dziewczynie kładzie rękę na ramieniu kobieta znajdująca się za nią w pochylonej pozycji. Jest ubrana w czarną suknię. Na szyi ma wisiorek. Głowę zdobi czarny czepek, spod którego wystają blond włosy. Kobieta jest zamyślona. Patrzy na nią mężczyzna siedzący przy stoliku. Ma na sobie białą koszulę, czarny garnitur i pod szyją zawiązany krawat w tym samym kolorze. Na głowie znajduje się jasny kapelusz z czarną obwolutą. Obok niego siedzi mężczyzna o blond włosach z brodą. Jest ubrany w czarny garnitur i białą koszulę. Pod szyją ma zawiązany czarny krawat. Na głowie ma czarny cylinder. W ustach trzyma fajkę. Siedzi na krześle przy stoliku, na którym stoi karafka i kieliszki. Po lewej stronie na ławce siedzi kobieta. Ma brązowe włosy. Jest ubrana w czarną sukienkę. Ma zmrużone oczy i radosną twarz.

Epokę w historii polskiej literatury i sztuki przypadającą na ostatnie dziesięciolecie XIX w. i dwie pierwsze dekady XX w. zwykło się nazywać Młodą Polską, choć spotykamy także inne jej określenia. Termin neoromantyzm informuje o tym, jak ważne były w tym czasie nawiązania do tradycji romantycznej. Częściej stosowane określenie modernizm wskazuje zaś na nowatorstwo podejmowanych wówczas działań artystycznych (w zakresie estetyki i poetyki). Wśród tych nowatorskich dokonań czołowe miejsce zajmują takie zjawiska, jak symbolizm oraz impresjonizm. Epoka przypadająca na koniec wieku bywa także określana jako fin de siècle (fr. koniec wieku). Ostatnie dekady XIX w. i początek XX w. (do wybuchu I wojny światowej) nazywa się również la belle époque (fr. piękna epoka), ponieważ w Europie był to czas długotrwałego pokoju, postępu cywilizacyjnego i bujnego rozwoju twórczości artystycznej.

Dekadentyzm 

RuldAR8ONCGvX

Obraz przedstawia kobietę, która stoi na środku. Między dwoma budynkami. Jest ubrana w czarny strój. Ma twarz zakrytą czarną woalką. Oczy ma zamknięte. Głowa jest przechylona na prawą stronę. Twarz wyraża smutek. Jej ręce są złożone na piersiach. Za pnączami roślin, po dwóch stronach znajdują się złote monstrancje, które są usytuowane na górze. Poniżej po obu stronach leży zmarły ze złożonymi rękami na łóżku. Na stoliku stoi świeczka. Na wysokości kolan kobiety, po lewej stronie rosną różowe i niebieskie kwiaty. Po prawej stronie znajdują się białe lilie. W oddali jest światło.

Dekadentyzm to pojęcie wywodzące się z języka francuskiego (décadence) i oznaczające 'schyłek', 'chylenie się ku upadkowi'. Był to nurt światopoglądowy i artystyczny, powstały około 1890 roku, wynikający z lęku przed otaczającym światem. Niepokój ten był związany głównie z bardzo szybkim rozwojem cywilizacyjnym, niszczącym - jak uważano, więzi międzyludzkie i zmierzającym
do nieuchronnej katastrofy. Postawy charakterystyczne dla dekadentyzmu to apatia, melancholia i nihilistyczne przeświadczenie o bezsensowności ludzkiej egzystencji.
Są one szczególnie widoczne w zbiorze wierszy Kwiaty zła francuskiego poety Charles’a Baudelaire'a oraz w filozoficznych poglądach Arthura Schopenhauera.

Impresjonizm

Kiedy wiosną 1874 r. w paryskim atelieratelieratelier znanego fotografa Nadara zrzeszenie młodych artystów zorganizowało swoją pierwszą wystawę, nikt z jej uczestników i widzów nie przypuszczał, że staje się świadkiem prawdziwej rewolucji w sztuce. Artyści zrywali z kanonami ówczesnego malarstwa, czego sygnałem były nowy sposób tworzenia rysunku i niespotykana wcześniej kolorystyka.

RiyUm0HEy6LeI1

Obraz przedstawia autoportret mężczyzny. Ma brązowy oczy, duży nos i długą, krzaczastą brodę. Ubrany jest w ciemny płaszcz. Na głowie ma beret.

Jednym z malarzy, którzy zaprezentowali wtedy swoje prace, był Claude Monet (1840–1926). Rozmyte kontury na jego szkicowo zarysowanych pejzażach utrudniały jednoznaczne rozpoznanie, oddanych na płótnie motywów. Zamierzeniem artysty nie było realistyczne odtworzenie rzeczywistości, a utrwalenie wrażenia wywołanego postrzeganiem motywu w danym oświetleniu. Na pierwszej wspólnej wystawie swoje obrazy wystawili także m.in. Camille Pissarro, Auguste Renoir, Edgar Degas i Berthe Morisot. Krytycy i publiczność przyjęli wystawę bardzo chłodno, a w jednej z recenzji sami artyści zostali pogardliwie nazwani „impresjonistami”. Wbrew intencji jej autora nie poczuli się tym jednak urażeni, przeciwnie – określenie to przejęli jako trafnie oddające istotę ich malarstwa.

RHD82ELMUBGCX

Obraz przedstawia dworzec. Artysta przedstawił dwa stojące na nim pociągi z parowymi lokomotywami. Z kominów lokomotyw wydobywa się para. Trzeci pociąg nadjeżdża z daleka. Majaczy się w tle, zasłonięty obłokami pary. Dworzec osłonięty jest od góry spadzistym, szklano‑drewnianym dachem przez które przebija błękitne niebo. Jest on wsparty na szeregu smukłych kolumn. Między torami widać niewyraźne sylwetki trzech mężczyzn. Na peronach, w oddali widać ludzi. Obraz jest rozświetlony, pełen niebieskich pobłysków, wskazujących na pogodny dzień.

R17QD5V1XNGG1

Obraz przedstawia dworzec. Artysta przedstawił dwa stojące na nim pociągi z parowymi lokomotywami. Z kominów lokomotyw wydobywa się para. Między pociągami widoczne są latarnie. Dworzec osłonięty jest od góry spadzistym, szklano‑drewnianym dachem. Tuż za nim widoczny jest budynek dworca. Na peronie, po prawej stronie, w oddali widać stojący tłum ludzi. Obraz ten, w porównaniu z obrazem Dworzec Saint‑Lazare: Przyjazd pociągu utrzymany jest w nieco innej kolorystyce – powietrze i kłęby dymu wydobywające się z lokomotyw są przyszarzałe, niebo zdaje się być pochmurne.

Mimo iż artyści poprzedniej generacji, realiści, porzucili pracownie, aby niektóre ze swoich obrazów malować w naturze, to dopiero impresjoniści dowiedli, że tylko w naturalnym oświetleniu (fr. en plein air, dosł. na świeżym powietrzu) są w stanie oddać istotę przyrody zależną od rządzących nią warunków atmosferycznych. Starali się uchwycić ulotne i migotliwe stany natury, dlatego też ich rewolucyjność polegała nie tylko na podejmowaniu całkowicie nowych tematów, ale także na sposobie ich przedstawiania.

I to właśnie technika budziła początkowo u współczesnych największy sprzeciw. Czyste kolory nanosili drobnymi pociągnięciami pędzla, które dopiero zlewając się ze sobą, z pewnej odległości tworzyły w oku widza cały obraz. Byli jednocześnie zafascynowani japońskimi drzeworytamidrzeworytdrzeworytami. Odkryto je przypadkiem, bowiem początkowo trafiły one do Europy jako… papier, w który zapakowana była przybywająca z Japonii porcelana. Naśladując je, rozjaśnili swoje palety i przejęli specyficzny sposób kadrowania oparty na fragmentarycznym ujęciu otaczającego ich świata i wykorzystaniu kompozycji diagonalnych.

W tym samym stopniu co natura, impresjonistów zajmowały wynalazki wieku pary i elektryczności, dlatego swoje sztalugi rozstawiali tak na normandzkim wybrzeżu, jak i w hali dworca Saint‑Lazare oraz na paryskich ulicach i bulwarach. Interesowały ich także najnowsze zdobycze nauki. Ich studia nad światłem opierały się często na odkryciach w dziedzinie optyki i rozwijającej się wówczas fotografii.

R1JE5Z2788A1N

Obraz przedstawia miejski krajobraz z końca XIX wieku. Artysta ukazał rozległy widok na szeroką ulicę. Bulwar otoczony jest z obu stron budynkami kamienic. Między jezdnią a chodnikami rosną wysokie drzewa. Środkiem ulicy przemieszczają się liczne dorożki. Szerokimi chodnikami spacerują ludzie. Niekiedy przez ulicę przechodzą nieliczni przechodnie.

Secesja

RE4Cm301phhxZ1

Obraz przedstawia plakat teatralny. W centralnej jego części ukazana jest stojąca kobieta. Jest moda. Za prawym uchem ma zatknięty duży, biały kwiat. Ma na sobie elegancką suknię. Jej ramiona otula ogromny szal. Kobieta przytrzymuje go pod szyją lewą ręką. Prawą ręką wspiera się o balustradę. U stóp kobiety, w lewym, dolnym rogu plakatu namalowana jest łodyga obsypana kwiatami. Obramowanie plakatu stworzone zostało typowymi dla secesji motywami kwiatowymi.

Kolejnym charakterystycznym dla europejskiej sztuki przełomu wieków nurtem, który opisywać należałoby raczej w kategoriach jej stylu, aniżeli kierunku, była secesjasecesjasecesja, zwana też z francuska art nouveau.

Styl ten objął wszystkie dziedziny sztuki użytkowej, przenikając również do architektury, rzeźby, a nawet malarstwa. Jego charakterystycznym elementem była płynna, falista, swobodnie wijąca się linia, podkreślająca wysmukłe proporcje przedmiotów. Główną inspiracją i źródłem motywów dla twórców secesyjnych był przede wszystkim świat roślin i zwierząt. Stylizowane motyle, ważki, ryby czy też rośliny o smukłych łodygach i rozłożystych kwiatach, takie jak irysy, maki, słoneczniki, tworzyły wyrafinowane, niesymetryczne kompozycje. Były to bardzo popularne ornamenty, które zdobiły zarówno fasady budynków, jak i dekoracje ścienne, lampy, witraże, meble, ceramikę, biżuterię czy grafikę użytkową.

Mówiąc o sztuce przełomu wieków, nie należy zapominać o twórcach plakatu, którzy podnieśli go w tym okresie do rangi równej malarstwu. Należeli do nich m.in.: czeski grafik Alfons Mucha, autor afiszy do sztuk teatralnych, a także arystokrata Henri de Toulouse‑Lautrec, w którego dziełach można odnaleźć klimat kolonii artystycznej na Montmartrze fin de siècle`u.

Symbolizm

R1ZiG0ai3wwnP1

Obraz przedstawia fragment ogrodu. Znajdują się w nim trzy osoby. Na pierwszym planie stoi mały, nagi chłopiec. Ma jasne, kręcone włosy. W dłoniach trzyma długie i barwne kwiaty. Na szyi ma zawieszony medalik. Nieopodal chłopca stoi młoda kobieta. Lekko się uśmiecha. Ubrana jest w długą, granatową suknię. Na głowie ma duży kapelusz. Na piersi kobiety wisi złoty naszyjnik z okrągłym medalikiem. Medalik jest podobny do tego zawieszonego na szyi chłopca. Kobieta lewą dłonią lekko unosi falbany sukni. Prawą ręką sięga wysoko do jednej z gałęzi jabłoni. Na drugim planie widać postać drugiej kobiety. To wieśniaczka ubrana w ludowy strój. Wokół postaci rosną liczne jabłonie. Są obwieszone owocami. Pod ich ciężarem gałęzie chylą się ku ziemi. Na górnej krawędzi obrazu widnieje nieproporcjonalnie duża ważka.

Jednym z najważniejszych prądów obejmujących zarówno literaturę, jak i sztukę, którego korzenie tkwiły jeszcze w pierwszej połowie tego stulecia, był symbolizmsymbolizmsymbolizm. Jeden z poetów francuskich tego nurtu Stéphane Mallarmé powiedział: Nazwać przedmiot, to zniszczyć trzy czwarte rozkoszy poetyckiej, jaką daje powolne odgadywanie; sugerować – oto ideał. (Cyt. za: M. Podraza‑Kwiatkowska, Symbolizm i symbolika w poezji Młodej Polski, Kraków 1975, s. 17.)

Natomiast niemiecki malarz i prekursor symbolizmu Arnold Böcklin, którego obraz Wyspa umarłych (1886) stał się jednym ze sztandarowych dzieł tego kierunku, dodawał: Jeśli poezja ma wyrażać uczucia, malarstwo musi prowokować. Obraz musi wywoływać myśl w tym, kto go ogląda, i wywrzeć na nim wrażenie, podobnie jak utwór muzyczny.

R1189Pw6kj5AS

Obraz przedstawia krajobraz z niewielką wyspą. Jest ona otoczona skałami i porośnięta cyprysami. Znajdują się na niej grobowce. Do wyspy zbliża się łódź. Są w niej dwie osoby. Ubrany na czarno wioślarz oraz ubrany na biało człowiek. W łodzi znajduje się prawdopodobnie trumna zmarłego z białym posągiem nagrobnym. Horyzont jest zawieszony nisko. Ciemna kolorystyka wody i nieba nadaje obrazowi charakter tajemniczości.

Symbolizm był reakcją przeciwko malarstwu naśladującemu naturę (np. realizmowirealizmrealizmowi czy impresjonizmowiimpresjonizmimpresjonizmowi). Według tej teorii dzieło nie powinno dążyć do odzwierciedlenia rzeczywistości, ale wyrażać treści duchowe. Symboliści zakładali, że choć nie są w stanie dotrzeć do istoty świata, mogą zbliżyć się do jakiejś jego cząstki. Artysta miał zatem sugerować pewne obrazy, idee, uczucia, ale ich kreacja miała odbywać się w wyobraźni samego odbiorcy. Dane dzieło mogło zatem zostać odczytane na tyle sposobów, ilu było oglądających. Właśnie wieloznaczność, operowanie trudnym do zinterpretowania znakiem jest wyróżnikiem tego nurtu, a nie określony styl malowania. Dlatego symbolizm przyjmował bardzo zróżnicowane formy artystyczne – od akademickich po abstrakcyjne.

Do najwybitniejszych przedstawicieli symbolizmu europejskiego należeli we Francji: Gustav Moreau (1826‑1898), w Niemczech wspomniany Arnold Böcklin (1827‑1901), w Austrii Gustav Klimt (1862‑1918), a w Belgii, gdzie znajdowały się jedne z najważniejszych ośrodków tego kierunku, m.in. Fernand Khnopff (1858‑1921).

Ekspresjonizm

R1eXS8blW6583

Obraz przedstawia krzyczącą postać, która stoi na długim moście. Ma nieco zdeformowaną twarz. Rękami zakrywa uszy. Jest ubrana na czarno. Ma bladą twarz. Postać ma otwarte usta jakby gotowe do krzyku. W oddali idą dwie osoby. Są ubrane na czarno. Niebo ma barwy pomarańczy i żółci. Tło tej scenerii wypełnia morze w kolorach czerni i mocnej szarości.

Kolejną reakcją przeciwko impresjonistycznemuimpresjonizmimpresjonistycznemu i naturalistycznemunaturalizmnaturalistycznemu ujmowaniu rzeczywistości był nurt zwany ekspresjonizmemekspresjonizmekspresjonizmem, który narodził się w Niemczech na początku XX w. Głównym przedmiotem jego zainteresowania był świat wewnętrznych przeżyć i wyobrażeń człowieka, często zupełnie irracjonalny. Ekspresja artystycznej wizji przedstawiona poprzez intensywność i dynamikę środków wyrazu w bardzo sugestywny, wręcz agresywny sposób miała na celu wywarcie na odbiorcy silnego wrażenia.

Rnbc7XUB56Wtu

Obraz przedstawia dwie postacie. To kobieta i mężczyzna. Kobieta pochylona jest nad szyją mężczyzny. Jego postać okalają jej długie, ognistorude włosy. Mężczyzna przytulony jest głową do piersi kobiety. Pozostaje w bezruchu. Jego postać zdaje się rozpływać na ciemnym tle obrazu.

Ekspresjoniści otworzyli przed sztuką zupełnie nowe horyzonty, w których stronę podążą potem twórcy awangardowi następnych dziesięcioleci (np. twórcy kina). Jednym z artystów działających wówczas w Berlinie, w którego twórczości odbiły się zarówno tendencje symbolistyczne, jak i ekspresjonistyczne, był Norweg Edvard Munch (1863–1944). Z pierwszym z tych nurtów wiązała go chęć oddania własnych emocji i uniwersalnych stanów ludzkiej duszy, z drugim zaś – wyrażanie ich za pośrednictwem ostrych barw. Mroczna atmosfera berlińskiej bohemycyganeria (bohema)bohemy (należeli do niej m.in. dramaturg August Strindberg, pisarz Stanisław Przybyszewski oraz jego żona Dagny Juel) znalazła odzwierciedlenie w takich dziełach tego malarza, jak Zazdrość (1895) czy Wampir (1893) oraz w najsłynniejszych: Madonnie (1894–1895) i Krzyku (1893).

Katastrofizm

Katastrofizm to typowo dekadencka postawa, wiążąca się z przekonaniem o zbliżającej się, nieuchronnej zagładzie współczesnego świata.
Do najpopularniejszych motywów katastroficznych należały wizje Sądu Ostatecznego czy końca świata. Ich literacki wyraz na przełomie XIX i XX wieku znaleźć można między innymi w utworach realizujących założenia ekspresjonizmu (Hymny Jana Kasprowicza).

Estetyzm

R4NN2MD8JD4VR

Na zdjęciu widoczne są ściany po lewej stronie i naprzeciwko widza. Pośrodku stoi na szarym dywanie drewniana, obita materiałem ława, na której końcu leży gazeta. Ławę otacza metalowa balustrada. Na czarnej ścianie naprzeciwko są namalowane złote pawie. Przy nich stoją złote, wąskie, wysokie półki, na których są ustawione ozdobne wazy. Na ścianie po lewej stronie znajdują się zielone futryny, w których są umieszczone złoto‑czarne parawany, jeden z nich jest ozdobiony złotymi, dużymi pawiami. Natomiast na drugim parawanie jest umieszczona złota kobieta ubrana w kimono. Przy ścianie naprzeciwko stoi antyczny, złoty kredens. Niebieskie fronty są ozdobione złotymi motywami kwiatowymi. Na środku stoi porcelanowy wazon. Powyżej na półce są ustawione bardzo małe naczynia. Obok kredensu po dwóch stronach znajdują się półki, na których stoją wazy. Nad nimi znajduje się złota listwa. Przy suficie w formie sklepienia kolebkowego wiszą białe żyrandole. Oświetlają one pomieszczenie.

Estetyzm to ruch powstały w Wielkiej Brytanii pod koniec XIX wieku, szczególnie mocno rozwijający się także we Francji. Jego głównym założeniem było postrzeganie sztuki jako wartości wyjątkowej, której nadrzędną cechą jest nie użyteczność, ale piękno (stąd termin 'sztuka dla sztuki', fr. l'art pour l'art). Jednym z wielu przykładów odzwierciedlających postawę tego typu jest stworzony przez Thomasa Jeckylla, a następnie Jamesa McNeilla Whistlera The Peacock Room (Pawi pokój), bogato zdobiony złotymi deseniami przypominającymi tytułowe ptaki. Estetyczną podstawę prezentowali też dandysi przejawiający przesadną dbałość o swój wygląd, którzy z samych siebie pragnęli uczynić niemalże dzieło sztuki. Osobą szczególnie charakterystyczną pod tym względem był irlandzki pisarz Oscar Wilde. Natomiast Francuz Robert de Montesquiou stał się inspiracją do powstania postaci diuka Jana des Esseintesa, bohatera powieści Na wspak Jorisa Karla‑Huysmansa.

Słownik