„Świat jest moim wyobrażeniem”

Arthur Schopenhauer (1788–1860) był niemieckim myślicielem doby romantyzmu. Jego pierwsze dzieło Świat jako wola i wyobrażenie (1819) nie przyniosło mu oczekiwanej popularności, gdyż w Berlinie, gdzie wykładał, jego myśl funkcjonowała w cieniu heglizmuheglizm heglizmu, którego wpływ był wówczas niezmiernie silny. Naznaczona pesymizmem filozofia Schopenhauera, mówiąca o cierpieniu i niepokoju, które nieustannie towarzyszą ludzkiemu życiu, wzbudziła ogromne zainteresowanie dopiero pod koniec wieku. Wtedy to bowiem gwałtownie narastały dekadenckiedekadentyzmdekadenckie nastroje, związane z kryzysem wartości i wiary w sens ludzkiego życia. Poglądy niemieckiego filozofa okazały się wówczas niezwykle aktualne.

R3GDGKOK315DG

Czarno‑białe zdjęcie starszego mężczyzny o wysokim czole, przerzedzonych, ale bujnych włosach po bokach głowy i gęstych bokobrodach. Ma poważne, nieco zamyślone spojrzenie i pochyloną głowę, którą opiera na dłoni, co nadaje mu refleksyjny wyraz. Ubrany jest w ciemny surdut oraz białą koszulę z wysokim kołnierzem.

Najważniejszymi źródłami poglądów Schopenhauera były nauka Kanta i filozofia buddyjska. Podobnie jak Kant uważał, że poznajemy jedynie zjawiska, a nie rzeczywistość samą w sobie. Inspirując się myślą Wschodu, uznał je za złudzenia. Człowiek nie może poznać prawdziwego świata, lecz jedynie własne wrażenia na jego temat. Dlatego Schopenhauer wskazywał na konieczność zwrócenia się ku własnemu wnętrzu.

Schopenhauer uważał, że istotą ludzkiej egzystencji jest wola -  nie rozumiana jako wolność wyboru, lecz jako ślepy, nieustanny popęd do życia i zaspokajania pragnień. Ponieważ wola ta nigdy nie może zostać w pełni zaspokojona, człowiek doświadcza ciągłego niedosytu i cierpienia, które są nieodłącznym elementem istnienia. Motyw woli jako wiecznie niezaspokojonych pragnień pojawia się w zakończeniu jednego z erotyków Kazimierza Przerwy‑Tetmajera:

W wierszu Tetmajera lekarstwem na cierpienie jest śmierć, jednak Schopenhauer wskazywał inne drogi ucieczki. Jedną z nich była  etyka oparta na współczuciu – świadomość, że wszyscy ludzie doświadczają cierpienia, miała prowadzić do odwrócenia się od własnych trosk i tym samym przynieść ulgę.

Również sztuka, według Schopenhauera,  mogła przynieść ukojenie, pozwalając człowiekowi uwolnić się od popędów i cierpienia. Dlatego filozof zachęcał do jej tworzenia i kontemplacji. Teoria ta zyskała popularność wśród artystów końca XIX wieku, którzy postrzegali sztukę jako najwyższą wartość. Kazimierz Przerwa‑Tetmajer wyrażał tę ideę, wynosząc artystów ponad przeciętność.

Przekonanie Schopenhauera o wartości trzeciego leku na ból istnienia wynikało z jego fascynacji filozofią Wschodu. Nirwana oznaczała dla niego stan całkowitego wyzbycia się woli życia, osłabiała pragnienia i poczucie rzeczywistości. Ucieczka w niebyt pozwalała na wyzwolenie się spod jarzma życiowych cierpień. Pragnienie niebytu wyraził Kazimierz Przerwa‑Tetmajer w wierszu stylizowanym na modlitwę:

Życie człowieka jawi się jako nieustanna walka, pełna lęku przed nieuchronnym końcem. Pomimo wysiłków, każda chwila przybliża nas do nieuniknionej katastrofy – śmierci, która jest ostatecznym celem tej mozolnej podróży. Poczucie marności ludzkiego istnienia od wieków towarzyszy refleksji filozoficznej i literackiej, ukazując świat jako przestrzeń pełną cierpienia i niepewności. Takie spojrzenie na egzystencję odnajdujemy zarówno w filozoficznych rozważaniach niemieckiego filozofa, jak i w poezji Leopolda Staffa, która w swoich wersach bezlitośnie obnaża iluzje nadziei, podkreślając nieuchronność nicości:

Brak wiary w sens istnienia

Ze wszystkiego, co napisano, to tylko miłuję, co ktoś pisze własną krwią

R1M3CSCQ4SF54

Czarno‑białe zdjęcie przedstawiające mężczyznę w średnim wieku. Ma bujne, zaczesane do góry włosy, gęste wąsy i nosi okrągłe okulary. Jego spojrzenie jest przenikliwe, a głowa lekko przechylona, co nadaje mu zamyślony wyraz. Ubrany jest w elegancki, ciemny płaszcz z charakterystycznym kołnierzem i zapięciem, pod którym widać białą koszulę oraz muszkę lub wiązanie.

Friedrich Nietzsche (1844–1900), podobnie jak Schopenhauer, był Niemcem. Istnieją przesłanki, by sądzić, że Nietzsche miał polskie pochodzenie, o czym sam wielokrotnie pisał. Jednakże biografowie badający genealogię jego rodziny nie są co do tego zgodni.

Nietzsche radykalnie krytykował powszechną moralność, twierdząc, że każdy kieruje się zasadami zgodnymi ze swoimi uczuciami. Moderniści widzieli w nim piewcę indywidualizmu. Piętnował altruizm i miłosierdzie jako „moralność niewolników” właściwą ludziom słabym, przeciwstawiając jej „moralność panów”, opartą na niezależności jednostek wybitnych. Jego koncepcje silnie wpłynęły na literaturę, a w Polsce propagował je Leopold Staff – tłumacz Nietzschego i autor  debiutanckiego tomiku poezji, Sny o potędze, inspirowanych filozofią niemieckiego myśliciela.

Nietzsche nadawał swojej filozofii formę aforyzmów, metafor i obrazów, przez co jego myśli należy odczytywać z tekstów literackich – nie stworzył bowiem spójnego systemu. Jego najważniejsze dzieła to Tako rzecze Zaratustra (1883–1884) i  Poza dobrem i złem (1886). Nietzsche odrzuca w nich pesymizm i fatalizm Schopenhauera. Zamiast biernej rezygnacji wobec nieuchronnej śmierci, wzywa do aktywnego kształtowania własnego życia. Dla niego największym zagrożeniem nie jest śmierć, lecz stagnacja i słabość. Człowiek powinien dążyć do samodoskonalenia i przezwyciężania siebie, zamiast ulegać lękowi i iluzjom. Nadczłowiek Nietzschego nie akceptuje cierpienia jako losu, lecz przekształca je w siłę do tworzenia nowej wartości i potęgi woli:

Nietzsche twierdził, że wartości nie istnieją same w sobie – to człowiek je nadaje. Skoro nie ma obiektywnej wartości, nie może też istnieć uniwersalna moralność. Rozróżniał moralność niewolników, opartą na podporządkowaniu i słabości, oraz moralność panów, sprzyjającą sile i niezależności. Krytykował chrześcijaństwo, które, według niego, chroniło słabych kosztem silnych. Ogłaszając „śmierć Boga”, nawoływał do stworzenia nowego systemu wartości, opartego na wolności i sile jednostki. Nadczłowiek to ideał doskonałości biologicznej i duchowej – dumny, niezależny i kierujący się własną moralnością, działający poza dobrem i złem.

 Najbardziej znanym wierszem wyrażającym te poglądy jest Kowal Leopolda Staffa, utwór przepełniony nadzieją i radością życia. Poeta wyraża w nim pochwałę siły i niezłomności oraz podkreśla znaczenie ogromnego wysiłku włożonego w kształtowanie siebie:

Podobnie jak wcześniej Nietzsche, Staff surowo gani wszelkie przejawy słabości:

Istnieć znaczy zmieniać się

RVH78NLLSJPX5

Czarno‑białe zdjęcie przedstawiające mężczyznę w średnim wieku. Ma przerzedzone włosy, wysokie czoło, wyraźne rysy twarzy, wąsy. Jego spojrzenie jest przenikliwe, a twarz sprawia wrażenie poważnej i zamyślonej. Ubrany jest elegancko – w ciemny garnitur, białą koszulę i krawat lub muszkę. Jego postawa jest swobodna, z jedną ręką opartą na drugiej.

Henri Bergson (1859–1941) to jeden z najpopularniejszych filozofów francuskich przełomu XIX i XX w. Swoje najważniejsze idee przedstawił w książce Ewolucja twórcza (1907). Szybko zyskał rozgłos, a wraz z nim wielkie zaszczyty. W 1928 r. został laureatem literackiej Nagrody Nobla.

Bergson kluczową rolę przypisywał pędowi życiowemu (élan vital) – nieograniczonej sile napędzającej świat i utrzymującej go w ciągłym ruchu. Dobrze obrazuje to utwór Bolesława Leśmiana. Tytułowa łąka to nie tylko fragment rzeczywistości, lecz symbol nieskończonego procesu życia, które nieustannie się odnawia i transformuje.:

Myśl Bergsona, zwana intuicjonizmem lub bergsonizmem, była buntem przeciwko kultowi rozumu, który wcześniej zapoczątkował Jean‑Jacques Rousseau. Filozof krytykował racjonalizm, twierdząc, że umysł nie jest w stanie uchwycić rzeczywistości, co podkreślał w Ewolucji twórczej. Według niego życie można zrozumieć jedynie poprzez intuicję, a nie logiczne analizy.

Bergson twierdził, że rzeczywistość jest nieustannym ruchem i stawaniem się, a wszechświat ciągle się tworzy. Rozum, próbując go zrozumieć, unieruchamia rzeczy, jakby robił statyczne fotografie dynamicznego procesu. Analizując świat przez podział na elementy, fałszuje jego prawdziwą naturę, która może być uchwycona jedynie przez intuicję.

Bergson uważał, że pęd życiowy (élan vital) to siła napędzająca rozwój i ewolucję we wszechświecie. Wszystko jest jego częścią i podlega nieustannym zmianom. Pęd ten napotyka opór biernej materii, co zmusza go do poszukiwania nowych dróg rozwoju. Jego ostatecznym celem jest przekroczenie świata materii i oderwanie się od niego.

Bergson uważał swoją filozofię za antidotum na pesymizm związany ze śmiercią i cierpieniem. Dostrzegał istotną rolę religii, ale nie jako społecznego wytworu, lecz indywidualnej duchowości opartej na osobistym doświadczeniu transcendencji. Jednocześnie krytykował racjonalne dowody na istnienie Boga, twierdząc, że prawdziwa wiara rodzi się jedynie poprzez mistyczne doświadczenie.

Słownik