Dowiedz się
Czym jest dialektyzacja?
Obok języka ogólnego, którym posługują się wszyscy Polacy, istnieją również jego terytorialne odmiany, zwane dialektami. Dialekt to mowa właściwa mieszkańcom większych regionów, które odpowiadają historycznym dzielnicom Polski. Są to: Śląsk, Małopolska, Mazowsze, Wielkopolska. Język mniejszych jednostek terytorialnych (w tym niekiedy miast) może odznaczać się zarówno cechami dialektu, jak i oryginalnymi, swoistymi właściwościami. Nazywamy go wówczas gwarągwarą (np. język górali podhalańskich w Małopolsce czy Kurpiów na Mazowszu).
Stylizacja gwarowa, zwana też dialektyzacją, to zjawisko w literaturze stosowane już od dawna, polega na włączaniu do języka wypowiedzi elementów gwarowych: cech fonetycznych, fleksyjnych, słownictwa. W ten sposób styl wypowiedzi naśladuje mowę mieszkańców określonego regionu. Wykorzystuje się go po to, aby scharakteryzować bohaterów – podkreślić ich wiejskie pochodzenie. Bardzo często przypisuje się im wówczas nie tyle cechy charakterystyczne dla konkretnego regionu Polski, ile właściwości, głównie fonetyczne, które w świadomości użytkowników polszczyzny łączone są właśnie z mową mieszkańców wsi. Taką cechą jest pochylanie samogłosek (wymowa 'i' zamiast 'e', 'o' – zamiast 'a', 'u' – zamiast 'o', np. chcioł zamiast chciał, bida zamiast bieda, studoła zamiast stodoła), mazurzenie (wymowa 'z', 's', 'dz', 'c' zamiast 'ż', 'sz', 'dż', 'cz', np. syja zamiast szyja, zaba zamiast żaba, dzdzownica zamiast dżdżownica, coło zamiast czoło) , labializacja (wymowa 'ł' na początku wyrazu przed samogłoską 'o', np. łokno zamiast okno, łoko zamiast oko), prejotacja (wymowa 'j' przez samogłoską, np. janioł zamiast anioł). Jedną z najczęstszych cech fleksyjnych wykorzystywanych w stylizacji jest posługiwanie się końcówką –ów w dopełniaczu liczby mnogiej takich wyrazów, jak mysz, kapelusz, zupa, czyli stosowanie form myszów, kapeluszów, zupów itp. Z kolei typowe leksykalne gwaryzmy, dialektyzmy i regionalizmy to ajuści, akuratnie, dlaboga, na pole (‘na dwór’), ichni, flaszka, sznytka, pyrka. Dzięki nim opisywane wydarzenia, przedmioty i zjawiska zyskują koloryt lokalny. Zanik nosowości najczęściej występuje w Małopolsce, polega na wymowie samogłosek nosowych jako odpowiadających im samogłosek ustnych np. zamiast ę, ą – e, o, chodzą, siedzą – chodzo, siedzo.
O stylizacji gwarowej w „Chłopach” ReymontaGwara staje się wtedy [w epoce naturalizmu] dodatkowym elementem realistycznego opisu, zaczyna być również używana do uwznioślania tekstu, do nadania językowi kolorytu dostojności i powagi. Od tego czasu więc jej funkcja w dziele literackim jest dwojaka: użyte formy gwarowe stanowią element wiernego opisu, służą do przedstawienia swoistej, odrębnej rzeczywistości wsi, charakteryzują bohaterów, ale także wywołują określony stosunek emocjonalny w czytelniku: pozytywny lub nie. Naczelną zasadą, którą musi się kierować artysta przy stylizacji jest zrozumiałość tekstu. Totalne użycie dialektu utrudnia percepcję dzieła i oceniane jest przez czytelników z reguły negatywnie. Ograniczenie się do gwary i wykluczenie języka literackiego zarówno z opisu odautorskiego, jak i z dialogów doprowadziłoby do pewnego zubożenia środków wyrazu, a więc w rezultacie odbiłoby się niekorzystnie na artystycznych walorach utworu. Dotychczasowe badania nad stylizacją językową w literaturze pięknej pozwalają stwierdzić, że domeną najchętniej wykorzystywaną przez pisarzy jest słownictwo ludowe. Opisując życie wsi autor musi używać wyrazów językowi literackiemu nie znanych — leksyka jest tą dziedziną, gdzie przenikanie się gwary i języka literackiego lub dwóch odmiennych języków dokonuje się najłatwiej. Użycie dialektyzmów słownikowych może w pewnym sensie wzbogacić także synonimikę języka utworu, czyni go barwniejszym.
Źródło: Maria Kamińska, O stylizacji gwarowej w „Chłopach” Reymonta, „Prace Polonistyczne Studies in Polish Literature” 1968, nr 24, s. 92.
O stylizacji gwarowej w „Chłopach” ReymontaDyskusja nad problemem stylizacji gwarowej w Chłopach W. Reymonta ma już długą historię. Rozpoczął ją w 1911 r. K. Nitsch pisząc w Mowie ludu polskiego, że jakkolwiek ogólny ton mowy chłopskiej podchwycony jest tam na ogół dobrze, miejscami nawet doskonale, to w szczegółach niejedno zarzucić jej można. Późniejsze prace o języku Chłopów potwierdziły zdanie Nitscha ujawniając przy tym błędne użycie w niewłaściwej funkcji wprowadzonych form dialektycznych. Przez krytykę błędów językoznawcy nie umniejszali literacko‑artystycznych walorów powieści, stwierdzali jednak fakt, że Reymont znał dialekt łowicki niedokładnie i powierzchownie. To stanowisko językoznawców wywołało wśród niektórych badaczy twórczości Reymonta chęć obrony autora.
Źródło: Maria Kamińska, O stylizacji gwarowej w „Chłopach” Reymonta, „Prace Polonistyczne. Studies in Polish Literature” 1968, nr 24, s. 93–94.
Dialektyzmy
Dialektyzmy, inaczej gwaryzmy, to słowa i wyrażenia charakterystyczne dla użytkowników jakiejś gwary. Często związane są one z elementami rzeczywistości wiejskiej. Dialektyzmy niektórych gwar zostały wchłonięte przez polszczyznę ogólną i dzisiaj nie postrzegamy ich już jako gwarowych. Dotyczy to w szczególności słów związanych z naturalnymi warunkami przyrodniczo‑geograficznymi życia (np. kierpce, oscypek).
W Chłopach Władysław Reymont stosuje dialektyzmy, zdarza się jednak, że mylone są one z archaizmamiarchaizmami.
O stylizacji gwarowej w „Chłopach” ReymontaAutor próbuje imitować gwarę ale nie odchodzi od polszczyzny literackiej — Chłopi pisani są młodopolskim językiem wykształconym, literackim, w którym elementy dialektyczne spełniają jedynie rolę dekoracyjną. Ściśle gramatyczne dialektyzmy, z zakresu fonetyki i fleksji są mało zróżnicowane i nie stanowią harmonijnej całości. Dla współczesnego czytelnika sposób stylizacji Reymonta ma już dziś posmak nieco archiwalny, nie oddziaływa na nas czar jego języka tak, jak na poprzednie pokolenia. Niewątpliwie stworzył on jednak określoną tradycję, którą następcy kontynuują, wzbogacają nowymi środkami.
Źródło: Maria Kamińska, O stylizacji gwarowej w „Chłopach” Reymonta, „Prace Polonistyczne. Studies in Polish Literature”, nr 24, s. 101–102.
O stylizacji gwarowej w „Chłopach” Reymonta(...) formy gwarowe sąsiadują w powieści z literackimi, które przeważają — choć nie są wyłączne — w opisach odautorskich; monologi wewnętrzne bohaterów są w znacznej mierze nasycone dialektyzmami, ale i tu, i w dialogach, stwierdzamy współistnienie form literackich i gwarowych. (...) warstwa dialektyzmów fonetycznych i fleksyjnych w powieści jest niebogata. Autor — jak się wydaje — nie przywiązywał do ich funkcji zasadniczej wagi. Powodował się zapewne nie tylko troską o komunikatywność dzieła, ale także o wrażenie, jakie stylizacja wywrze na czytelniku. W świadomości mieszkańca miasta nieomal synonimem wymowy gwarowej jest mazurzenie. Obawa przed ośmieszeniem bohaterów w oczach czytelnika spowodowała zapewne, że prawie bezwyjątkowo pominął Reymont tę, tak powszechną w gwarach polskich, właściwość. Uczynił to z obawy przed niepożądanym efektem humorystycznym.
Źródło: Maria Kamińska, O stylizacji gwarowej w „Chłopach” Reymonta, „Prace Polonistyczne. Studies in Polish Literature” 1968, nr 24, s. 98.
Słownik
(gr. archaíos - dawny; od archē - początek) – każdy element języka uznawany za przestarzały lub taki, który wyszedł z użycia
terytorialna odmiana języka narodowego; mowa środowiska zawodowego lub miejskiego
dialekt kulturalny, język literacki, język standardowy. Ogólna odmiana języka narodowego. W przeciwieństwie do dialektów i gwar ludowych ma szeroki zasięg (ogólnopaństwowy, ogólnonarodowy). Jest upowszechniany przez szkołę, administrację państwową, środki społecznej komunikacji, literaturę. Jest znany ogółowi wykształconych przedstawicieli narodu i służy im do komunikacji we wszystkich dziedzinach. Posiada skodyfikowane normy dotyczące poprawności językowej. Podstawowe odmiany języka ogólnego to odmiana ustna i pisana. Te z kolei mogą występować w stylach funkcjonalnych, np. ustna w potocznym i oficjalnym, a pisana w literackim, naukowym, urzędowym