R1BEZXXDP7JPH1

Zdjęcie przedstawia młodego mężczyznę. Mężczyzna ma krótkie, gładkie włosy. Ma owalną twarz. Ma krótko przyciętą brodę i wąsy. Ubrany jest w surdut, koszulę. Pod szyją ma fular.

Stanisław Wyspiański, jako absolwent Szkoły Sztuk Pięknych w KrakowieSzkoła Sztuk Pięknych Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, student Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz paryskiej Académie Colarossi, był człowiekiem wszechstronnie wykształconym i wpisywał się w obraz polskiej inteligencji przełomu wieków. Tak samo jak kilku innych przedstawicieli młodopolskiego środowiska artystycznego (cyganerii/bohemy), m.in. Włodzimierz Tetmajer (1861–1923) i Lucjan Rydel (1883–1936), ożenił się z chłopką. W 1900 roku żoną malarza została Teodora Pytko pochodząca z podtarnowskiej wsi Konary. Dzięki temu autor Wesela znał dobrze zarówno realia życia w mieście, jak i na wsi. W dramacie trafnie wskazał i nazwał negatywne cechy Polaków, obnażył narodowe wady, a reprezentantów poszczególnych warstw społecznych ukazał sprawiedliwie bez idealizowania.

Konfrontacja środowisk

R1AqukRTwVUKP

Obraz przedstawia młodego, siedzącego mężczyznę. Ma on szczupłą twarz, wydatny nos, niewielkie wąsy. Na nosie ma binokle. Jego ciemne, krótkie włosy są zaczesane na prawo. Mężczyzna trzyma w lewej dłoni książkę. Ubrany jest w koszulę i garnitur, pod szyją ma zawiązany krawat. Za mężczyzną, w tle po prawej stronie znajduje się postać stojącej, młodej kobiety. Z kwiatami we włosach i ukwieconej sukni.

Uroczystość weselna przedstawiona w dramacie Stanisława Wyspiańskiego jest okazją do spotkania reprezentantów wielu środowisk w jednym miejscu. Mieszkańcy miasta i wsi, przedstawiciele różnych zawodów, mają możliwość rozmowy, dyskusji, a także konfrontacji z własnymi wyobrażeniami o innych grupach społecznych. Jak pisze Artur Hutnikiewicz:

Postawy wobec chłopów

Wśród przedstawicieli inteligencji w Weselu można zaobserwować różne postawy wobec chłopów: od uwielbienia do pogardy. Zachwyt życiem wsi bywa często powierzchowny i ma wszelkie cechy młodopolskiej ludomanii. Tak jest w przypadku Pana Młodego, który na wsi poszukuje tematów i inspiracji, podziwia chłopskie zwyczaje, ale ich nie rozumie.

R95V1TRXA2RQO

Na obrazie przedstawiony jest barwny orszak weselny w wiejskim otoczeniu. Na pierwszym planie widoczni są dwaj mężczyźni jadący konno ubrani w odświętne stroje ludowe – jeden na białym, drugi na brązowym koniu. Mężczyźni mają na głowach tradycyjne czapki z piórami i wyglądają na uczestników lub przewodników uroczystości. Obok nich, po lewej stronie, stoją dwie kobiety w ludowych strojach, przyglądające się scenie sprzed drewnianej, krytej strzechą chaty. W tle, po prawej stronie obrazu, widać dużą grupę ludzi ubranych w białe i czerwono‑brązowe stroje ludowe – to uczestnicy orszaku weselnego, którzy idą pieszo w kierunku widza. Tło stanowi wieś z tradycyjną zabudową i zielonymi drzewami, a cała scena odbywa się w pogodny dzień.

Inaczej w przypadku Gospodarza, w którego chacie odbywa się tytułowa uroczystość. Bohater, choć pochodzi z inteligencji, od dekady mieszka na wsi z własnego wyboru. Zna środowisko chłopskie od wewnątrz, traktowany jest przez sąsiadów jako „swój”. Obserwuje życie ludu na co dzień, dlatego jego szacunek dla ich zwyczajów nie wynika z literackiej mody, lecz z osobistych doświadczeń. W rozmowie z Poetą Gospodarz przeciwstawia witalność chłopów dekadencjidekadentyzm dekadencji panującej wśród osób wykształconych:

Choć Gospodarz w porównaniu z Panem Młodym wykazuje mniejszą skłonność do marzycielstwa, jego postawa jest silnie naznaczona romantyczną mitologią. Bohater wierzy w cudowne odrodzenie narodu, które ma się dokonać dzięki rolniczemu ludowi i jego sile witalnej. Przymyka oczy na prostackie zachowania chłopów: pijackie awantury wszczynane przez Czepca, kłótnie o pieniądze czy prymitywne zaloty parobków. Idealizacja zaburza trzeźwy osąd Gospodarza – finałowa scena chocholego tańca kompromituje między innymi także jego wiarę w zdrową siłę chłopstwa.

Wyspiański wyśmiewa w Weselu szlacheckie mity dotyczące chłopów. Poeta kompromituje i odrzuca sielankową wizję wsi rodem z tekstów Jana Kochanowskiego:

Wizja wsi jako przestrzeni arkadyjskiej nie ma bowiem pokrycia w rzeczywistości, a problemy natury ekonomicznej i politycznej dotykają w takim samym stopniu wszystkie warstwy społeczne. Obalony zostaje również mit chłopa – Piasta, pracowitego i mądrego człowieka z ludu, patrioty zainteresowanego sprawami narodu. W dramacie chłopi nie przejawiają szczególnego zainteresowania wyzwoleniem ojczyzny, a ich patriotyczne zrywy ograniczają się tylko do pokazowego sięgnięcia po kosy i oczekiwania na przywództwo szlachty. Nadzieja pokładana w walecznych kosynierach, którzy w czasach powstania kościuszkowskiego ramię w ramię ze szlachtą bili się pod Racławicami, okazuje się złudna:

...wiecie choć, gdzie Chiny leżą?

Przedstawiciele prostego ludu nie troszczą się jednak tylko o przyziemne potrzeby – już w pierwszej scenie dramatu Czepiec wypytuje Dziennikarza o sytuację polityczną na świecie. Również wśród inteligentów można wyróżnić postaci wyłamujące się ze stereotypów – w tym pochodzącego z miasta Gospodarza, który ożenił się z chłopką i zdecydował się zamieszkać na wsi. 

Z przychylnością dla wiejskiego ludu okazywaną przez Pana Młodego i Gospodarza kontrastuje lekceważenie wyrażane przez innych przedstawicieli inteligencji. Według Dziennikarza chłopi powinni zajmować się tylko swoją pracą i prostymi przyjemnościami, zaś potrzeby intelektualne rezerwuje wyłącznie dla mieszkańców miast. Uważa, że nie są oni w stanie zrozumieć problemów „wielkiego świata”, dlatego nie powinni się nimi interesować. Już w pierwszej scenie dramatu w trakcie rozmowy z Czepcem wyraża swoje przekonania:

Pod osłoną wzajemnej uprzejmości dyktowanej przez okoliczność zaślubin młodej pary, w rozmowach odzywają się wzajemne urazy i uprzedzenia. Wyspiański pokazał mentalną przepaść dzielącą poszczególne środowiska, zestawiając ze sobą ich reprezentów w kolejnych scenach dramatu. Kontrast staje się widoczny w bezpośredniej rozmowie dwóch osób pochodzących z różnych grup społecznych. Autor nie wyróżnia żadnej ze stron. Postaci wyrażają swoje opinie, zapatrywania, a także nadzieje związane z przyszłymi losami Polski. W ich dyskusji nie ma zwycięzców i przegranych – nikt nie może przekonać nikogo do swoich racji, nie potrafi też przyjąć innej perspektywy niż własna.

Rozmowom przedstawicieli inteligenckich środowisk miejskich z chłopami towarzyszy sztuczna uprzejmość. Goście z miasta przejawiają skłonność do kokieterii i pustych frazesów. Dziennikarz zwraca się do Czepca słowami mój miły gospodarzu, by za chwilę traktować go z wyższością. Pod pozorną grzecznością Radczyni kryje się ignorancja, niechęć i nieznajomość wiejskich zwyczajów. Kiedy Klimina wita się z nią, mówiąc: Pochwalony, dobry wieczór państwu, otrzymuje odpowiedź Pochwalony – gospodyni…. Dla żadnej z nich nie są to naturalne pozdrowienia. Z powątpiewaniem wyraża się o małżeństwie Pana Młodego z prostą dziewczyną. Podobne resentymentyresentymentresentymenty nie są jednak charakterystyczne tylko dla relacji inteligencji z chłopstwem. Celnie podsumowuje je Żyd w rozmowie z Panem Młodym:

Język miasta i wsi

Język bohaterów Wesela jest silnie zindywidualizowany, zależny od statusu społecznego, wieku, zawodu czy funkcji, jaką pełnią. Służy charakterystyce postaci, umożliwiając pokazanie uczuć, myśli, nastrojów. W trakcie dramatu ulega on modyfikacji w zależności od tego, kto, z kim i o czym rozmawia oraz ze względu na emocje postaci i rozwój sytuacji. Rachela używa silnie zmetaforyzowanego języka, zaś goście z Krakowa – inteligenci, wykorzystują typową dla swojego środowiska leksykę, posługując się językiem literackim i potocznym. Na przykład Radczyni pojawia się w niewielu scenach, ale w zależności od rozmówcy, używa innych odmian języka. W dialogach z panienkami z miasta stosuje zdrobnienia i słownictwo wyrażające pobłażliwość. Choć w rozmowie z Dziennikarzem posługuje się nienaganną polszczyzną, w dialogu z Kliminą, chcąc przełamać dystans społeczny, stosuje formy gwarowe, co przynosi efekt komiczny. Stałą cechę jej języka stanowią wypowiedzenia mające kształt przysłowia: nie pleć, spocznij, cicho siedź (I.14.29).
Gospodarz, który jest jedną z najważniejszych postaci dramatu, rozmawia z wieloma osobami. W języku tej postaci widoczne są elementy staropolszczyzny (powiedzonka nawiązujące do tradycji szlacheckiej), polszczyzny potocznej i gwary oraz nawiązania do utworów Włodzimierza Tetmajera. Z kolei w mowie Pana Młodego pojawiają się elementy stylu artystycznego (odniesienia do poezji L. Rydla), potocznego i nieliczne formy gwarowe, wynikające z chęci asymilacji ze środowiskiem, z którego pochodzi świeżo poślubiona żona. Cechą jego wypowiedzi jest gadulstwo, mające wpływ na długość wywodów, nagromadzenie powtórzeń, paralelizmów i wyliczeń.

Słownik