Ćwiczenia
Teksty do ćwiczeń
Safona (VII/VI w. p.n.e.) – poetka grecka pochodząca z wyspy Lesbos, autorka wierszy poświęconych miłości, przemijaniu, znaczeniu poezji.
[Tym się konnica zdaje najpiękniejsza]Tym się konnica zdaje najpiękniejsza
na czarnej ziemi, tamtym znów piechota,
innym okręty. Ja to nazwę pięknym,
co zachwyt budzi.Wszyscy tę prawdę pojmą. I HelenaHelena,
chociaż ze wszystkich kobiet najpiękniejsza
dla niej rzuciła małżonka, wśród ludzi
najzacniejszego,tego co Troję przywiódł do upadku.
Na córkę i rodziców nie zważała,
lecz dała się prowadzić swej miłości
w daleką drogę.Kobiety łatwo ogarnia uczucie,
gdy myślą o tym co w nich zachwyt budzi.
I mnie dziś czułość piękną Anaktorię
wspominać każe,której chód lekki ujrzeć bym pragnęła
I twarz tak jasną, piękniejszą niż wszystkie
rydwany LidiiLidii, niż jej świetne wojska
wspaniale zbrojne.Wiem, że nie można zakosztować w życiu
wszelkiego dobra. Trzeba raczej wybrać
rzecz upragnioną niż tę, którą łatwiej
przyjdzie zapomnieć.Źródło: Safona, [Tym się konnica zdaje najpiękniejsza], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. J. Brzostowska, Wrocław 1984, s. 37–38.
Anakreont (ok. 570–485) – pochodzący z wyspy Teos grecki poeta, autor utworów o tematyce biesiadnj i refleksyjnej
[Eros spojrzał na mą brodę]ErosEros spojrzał na mą brodę
Przetykaną srebrnymi nitkami,
Owiał mnie skrzydeł złocistym powiewem
I – w dal uleciał...Źródło: Anakreont, [Eros spojrzał na mą brodę], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. J. Danielewicz, Wrocław 1984, s. 101.
[Głazem niegdyś córka Tantala]Głazem niegdyś córka Tantalacórka Tantala
Na frygijskich stanęła pagórkach,
Córka PandionaCórka Pandiona – jaskółką
Śmignęła wysoko w powietrze.Ja zaś chciałbym być zwierciadłem,
Byś patrzyła we mnie stale;
Chciałbym zostać twoją suknią,
Abyś zawsze mnie nosiła;Pragnę stać się wodą, abym
Mógł obmywać twoje ciało;
Chcę, dziewczyno, być olejkiem,
Którym się namaścić możesz,I przepaską na twych piersiach,
Zdobną perłą na twej szyi,
I sandałkiem u twej stopy –
Po mnie tylko stąpaj, miła!Źródło: [Głazem niegdyś córka Tantala], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. J. Danielewicz, Wrocław 1984, s. 118–119.
Symonides (ok. 556–468) – pochodzący z wyspy Kos (Keos) grecki poeta, twórca epigramatów i pieśni
[Bo – bez rozkoszy – jakież życie]Bo – bez rozkoszy – jakież życie,
Jakaż władza nęcić nas może?
Bez niej – nawet bogów wieczny
Żywot zazdrości niegodzien.Źródło: Symonides, [Bo – bez rozkoszy – jakież życie], [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. J. Danielewicz, Wrocław 1984, s. 133.
Bakchylides (ok. 516–450) – pochodzący z wyspy Kos (Keos) grecki poeta, twórca dytyrambów i epinikiów
Na cześć chłopca Argejosa z Keos z okazji zwycięstwa w boksie na igrzyskach istmijskichO FamoFamo, sławy szafarko,
Na świętą [pomknij] Keos,
Wieść radosną nieś, że w walce
Toczonej na pięści zuchwałe
Argejos odniósł zwycięstwoI dawne wyczyny przypomniał,
Jakich na sławnym przesmyku istmijskim
Dokonaliśmy – z EuksantiosowejEuksantiosowej
Przeświętej wyspy przybysze,
Wieńców zdobywcy siedemdziesięciusiedemdziesięciu.Przyzywa Muza pośród nas zrodzona
Słodką melodię aulosówaulosów,
Hymnem triumfalnym miłego
Czcząc syna Panteidesasyna Panteidesa.Źródło: Bakchylides, Na cześć chłopca Argejosa z Keos z okazji zwycięstwa w boksie na igrzyskach istmijskich, [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. J. Danielewicz, Wrocław 1984, s. 136–137.
Pindar (ur. ok. 522 – zm. ok. 443) – grecki poeta tworzący pieśni chóralne, znany głównie z utworów sławiących zwycięzców zawodów olimpijskich
Dytyramb dla AteńczykówTutaj, na chór ten wejrzyjcie z Olimpu,
Sławną łaskę ześlijcie, bogowie,
Którzy wstępujeciewstępujecie do tłumnie odwiedzanego,
Wonnego kadzidłem serca miasta
W świętych Atenach
I na sławną agorę, pełną dzieł wspaniałych.
Przyjmijcie wieńce uwite z fiołków
I pieśni jak kwiaty zerwane o wiośnie.
Patrzcie, jak w blasku mych pieśni
Idę znów od Dzeusa do bluszczem darzącego bogabluszczem darzącego boga,
Zwanego przez nas – ludzi – Bromisoem i EriboasemBromisoem i Eriboasem,
Sławiąc pieśnią ojców najwyższych
I kobiet kadmejskich potomstwopotomstwo.
Co jasne przede mną – wieszczem – się nie skrywa,
Gdy otwiera się komnata Horotwiera się komnata Hor odzianych w purpurę
I prowadzą wonną wiosnę zioła pełne nektaru,
Wtedy na nieśmiertelną ziemię
Spada deszcz rozkosznych fiołków, róże oplatają włosy,
Przy wtórze aulosówaulosów płyną dźwięki pieśni,
Chóry kroczą ku SemeleSemele wieńczonej diademem.Źródło: Pindar, Dytyramb dla Ateńczyków, [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. A. Szastyńska-Siemion, Wrocław 1984, s. 189–190.
Głazem niegdyś córka Tantala..., 2. wiersz Bakchylidesa Na cześć chłopca Argejosa z Keos z okazji zwycięstwa w boksie na igrzyskach istmijskich, 3. Dytyramb dla Ateńczyków Pindara, 4. erotyk Safony zaczynający się słowamiTym się konnica zdaje najpiękniejsza...
Patrzcie, jak w blasku mych pieśni, 2.Sławną łaskę ześlijcie, bogowie, 3.Przyjmijcie wieńce uwite z fiołków, 4.Idę znów od Dzeusa do bluszczem darzącego boga, 5.Chóry kroczą ku Semele wieńczonej diademem
W tekście liczącym co najmniej 50 słów scharakteryzuj podmiot liryczny i adresata lirycznego wiersza zaczynającego się od słów Głazem niegdyś córka Tantala...
Udowodnij, że utwór Anakreonta [Eros spojrzał na mą brodę...] to anakreontyk.
Określ przynależność gatunkową wiersza Bakchylidesa Na cześć chłopca Argejosa z Keos... Uzasadnij swój wybór.
Symonides z Kos tworzył głównie epigramaty i pieśni. Wskaż cechy gatunkowe utworu Bo – bez rozkoszy – jakież życie.... Odpowiedź uzasadnij.
Który spośród wymienionych utworów: Safony [Tym się konnica zdaje najpiękniejsza...], Anakreonta [Eros spojrzał na mą brodę...], Symonidesa [Bo – bez rozkoszy – jakież życie...] i Pindara Dytyramb dla Ateńczyków – ma cechy hymnu? Odpowiedź uzasadnij w krótkim tekście, koniecznie przywołując odpowiednie fragmenty wiersza.
Tyrtajos (Tyrteusz)
Żył w VII w. p.n.e. Prawdopodobnie był Ateńczykiem, ale jego literackie dokonania kojarzone są ze Spartą. Według legendy został wysłany do ówczesnych sprzymierzeńców Aten, aby zagrzewać ich do wojny z Meseńczykami.
Ułożył ok. 150 pieśni (elegii), ale pozostało po nim niecałe 150 wersów.
heroiczna postawa polegająca na walce za ojczyznę, a nawet oddaniu za nią życia; nazwa pochodzi od imienia Tyrtajosa; motywy tyrtejskie występują w literaturze wszystkich epok (w Polsce zwłaszcza w romantyzmie i twórczości związanej z II wojną światową); zadaniem twórcy jest zagrzewanie do boju w imię zagrożonego kraju
Dzieci od najwcześniejszych lat trenowały biegi, zapasy, rzut dyskiem i oszczepem – dziewczynki też! […]
Każdego noworodka badała rada starszych. Jeśli dziecko wyglądało na zdrowe i silne, rada decydowała: będzie żyć! Jeżeli jednak niemowlak był kaleki lub słaby, porzucano go w górach i pozostawiano własnemu losowi.
Dziecko nie należało do rodziców – było własnością Sparty. W wieku siedmiu lat musiało wstąpić do
szczepu
. Najbardziej brutalny dzieciak zostawał przywódcą takiego szczepu i rozkazywał innym. Dorośli często skłócali podopiecznych, żeby sprawdzić, który jest najsilniejszy i najbardziej agresywny. […]Spartańskie dzieci chowano o chłodzie i głodzie. Zachęcano je do kradzieży jedzenia – ta umiejętność przydawała się później podczas wojny. Jeśli je przyłapano, dostawały baty. Nie karano ich jednak za samą kradzież, ale za to, że dały się złapać. Bicie uważano za dobry sposób na hartowanie ducha. Jeżeli delikwent takiej kuracji nie wytrzymał, miał po prostu pecha.
(Terry Deary, Ci rewelacyjni Grecy, tłum. Jarosław Kilian, Warszawa 1999, s. 38‑40).
Choć w kulturze spartańskiej osoby z niepełnosprawnościami traktowano jako nieprzydatne, to największy poeta związany z tym państwem (czyli Tyrtajos) był kulawy.
[Rzecz to piękna…]Rzecz to piękna zaprawdę, gdy krocząc w pierwszym szeregu,
Ginie człowiek odważny, walcząc w obronie ojczyzny;
Kiedy atoli swe miasto i ziemię żyzną porzuca,
Wnet żebrakiem się staje – los to najgorszy ze wszystkich –
Jako że z miłą swą matką i z ojcem staruszkiem się błąka,
Dzieci maleńkie przy sobie mając i prawą małżonkę.
Wówczas wrogość go wita wśród ludzi, do których przybędzie
Przed niedostatkiem uchodząc, biedą nieszczęsną trapiony,
Hańbą rodzinę okrywa, zeszpeca wygląd swój świetny,
Wszelka niesława a także zło tuż za nim podąża.
Skoro więc błędny wygnaniec żadnego nie budzi współczucia,
Żadną czcią się nie cieszy, przyszłość też rodu niweczy,
Walczmy mężnie w obronie tej naszej ziemi i dzieci,
Choćbyśmy zginąć musieli, życia swojego nie szczędźmy.
Nuże, młodzieńcy, walczcie, a jeden przy drugim niech wytrwa,
Myśli o szpetnej ucieczce nie dopuszczajcie, ni strachu,
Ale sercom w swych piersiach przydajcie wielkości i męstwa,
Lęk przed życia utratą, z wrogiem się starłszy, odrzućcie,
Tych zaś, którym już wiek poruszania się lekkość odebrał,
Nie zostawiajcie uchodząc z bitwy, starców czcigodnych.
Szpetna wszakże to rzecz, gdy w pierwszym szeregu walczących,
Tam, gdzie miejsce jest młodych, legnie starszy już człowiek,
Białe włosy na głowie mający i brodę srebrzystą,
Który ducha mężnego tchnienie wydaje ostatnie
W pył, a w miłych swych dłoniach skrwawiony srom ukrywa
– Rzecz to szpetna dla oczu, tego nie godzi się widzieć –
Ciało zaś z szat ma odarte; młodemu zaś wszystko przystoi,
Póki uroczej młodości kwiat go świetny ozdabia;
Żyjąc, podziw on wzbudza wśród mężczyzn, dla niewiast uroczym
Zda się, a pięknym, gdy zginie walcząc w pierwszym szeregu.
Zatem niech każdy wytrwa w rozkroku stając, a obie
Nogi niech oprze o ziemię mocno, i zęby zaciśnie.Źródło: Tyrtajos, Rzecz to piękna…, [w:] tegoż, Liryka starożytnej Grecji, oprac. Jerzy Danielewicz, tłum. Włodzimierz Appel, Wrocław 1984, s. 286–297.
Nazwij główną ideę utworu Tyrtajosa. Zacytuj odpowiedni fragment.
Podziel utwór na części. Uzasadnij ten podział.
Określ, jaki charakter ma wojna, o której jest mowa utworze.
Określ adresata, do którego zwraca się podmiot liryczny.
Wymień argumenty, których używa podmiot liryczny, by zawstydzić tchórzy.
Przyjrzyj się ilustracji przedstawiającej spartańskiego hoplitę, czyli ciężkozbrojnego piechura. Wyjaśnij, jaki typ wojownika zaprezentował Tyrtajos w swoim wierszu. W odpowiedzi zastosuj cytat z wiersza.
Na podstawie wiersza Tyrtajosa wyjaśnij, czy poeta zaprezentował spartańskiego hoplitę, czyli ciężkozbrojnego piechura.
Bagnet na brońKiedy przyjdą podpalić dom,
ten, w którym mieszkasz – Polskę,
kiedy rzucą przed siebie grom
kiedy runą żelaznym wojskiemi pod drzwiami staną, i nocą
kolbami w drzwi załomocą –
ty, ze snu podnosząc skroń,
stań u drzwi.
Bagnet na broń!
Trzeba krwi!Są w ojczyźnie rachunki krzywd,
obca dłoń ich też nie przekreśli,
ale krwi nie odmówi nikt:
wysączymy ją z piersi i z pieśni.Cóż, że nieraz smakował gorzko
na tej ziemi więzienny chleb?
Za tę dłoń podniesioną nad Polską –
kula w łeb!Ogniomistrzu i serc, i słów,
poeto, nie w pieśni troska.
Dzisiaj wiersz – to strzelecki rów,
okrzyk i rozkaz:
Bagnet na broń!
Bagnet na broń!A gdyby umierać przyszło,
przypomnimy, co rzekł Cambronne
i powiemy to samo nad Wisłą.Źródło: Władysław Broniewski, Bagnet na broń, [w:] Władysław Broniewski, Wiersze i poematy, Łódź 1962, s. 181–182.
Sformułuj argumenty potwierdzające, że wiersz Bagnet na broń Władysława Broniewskiego realizuje zasady tyrteizmu.
Dokonaj interpretacji jednego z dwóch zamieszczonych w zadaniu utworów. Uwzględnij przynależność gatunkową wybranego przez ciebie dzieła.
Pean na cześć Apollona Pytyjskiego z AsinePokój przynosi bogactwo
Czyniąc wielkim człowieka,
Rodzi pieśni upojnych kwiaty.
W czas pokoju na strojnych ołtarzach
W jasnym ogniu bogom złożone
Udźce wołów i owiec płoną wełnistych,
A w młodzieńcach się budzi tęsknota
Do ćwiczeń, aulosuaulosu, pochodów.
Wtedy w tarczy uchwytach przykutych żelazem
Pająki brunatne swoje sieci snują,
A rdza niszczy ostrza włóczni.
[...]
Milkną trąb spiżowych głosy
I sen jak miód słodki
Nie ulatuje spod powiek,
Sen, co rankiem serce rozpala,
Gną się ulice od biesiad uroczych,
Brzmią hymny do chłopców płomienne.Źródło: Bakchylides, Pean na cześć Apollona Pytyjskiego z Asine, [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. J. Danielewicz, Wrocław 1984, s. 165.
Asine – miasto w Argolidzie, krainie greckiej; miejsce kultu Apollona Pytyjskiego; tytuł „Pytyjski” łączy się z Delfami, jednym z najważniejszych ośrodków kultu Apollona, gdzie znajdowała się wyrocznia, w której bóg przemawiał do czcicieli za pośrednictwem wieszczki Pytii
Hymn XVIII do HermesaKylleńskiego HermesaKylleńskiego Hermesa opiewam, zabójcę Argosa,
Pana Arkadii w trzody bogatej a także Kylleny,
Bogów zręcznego posłańca, którego Maja powiła,
Córka czcigodna Atlasa, po nocy z Zeusem spędzonej.
Ona się z dala od bogów szczęśliwych zwykle trzymała,
W grocie mieszkając cienistej; tam z nimfą o pięknych warkoczach
Nocą głęboką w miłosnych uściskach się łączył Kronida,
Kiedy już Herę białoramienną sen słodki ogarnął;
Nie spostrzegli ich związku bogowie ni ludzie śmiertelni.
Zatem i ciebie pozdrawiam, potomku Zeusa i Mai;
Ciebie najpierw wspomniawszy, do hymnu przejdę innego.
Żegnaj, Hermesie, posłańcze, radości dawco i szczęścia.Źródło: Hymn XVIII do Hermesa, [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. W. Appel, Wrocław 1984, s. 359.
Więcej materiałów o poezji i poetach starożytnych znajdziesz na stronie https://zpe.gov.pl/
Tematy lekcji:
Grecka lira. Safona, Trytajos, Symonides i Anakreont.
Decorum w wybranych tekstach literatury starożytnej.
Liryka starożytna - pieśń.
Wpływ rytmu i melodii wiersza na jego znaczenie.