Arystoteles

Retoryka

Rozdział pierwszy

Retoryka jest dlatego pożyteczna, że z natury to, co sprawiedliwe i prawdziwe, góruje nad tym, co niesprawiedliwie i fałszywe. A przy wadliwym podejmowaniu decyzji te pierwsze [prawda i sprawiedliwość] są pokazane przez te ostatnie [fałsz i niesprawiedliwość], to zaś jest godne potępienia. Poza tym, jeżeli nawet dysponujemy bardzo dokładna wiedzą, to nie jest rzeczą łatwą przekonać niektórych ludzi jedynie na podstawie tej wiedzy, gdyż argumenty oparte wyłącznie na wiedzy wymagają pouczania słuchaczy; to zaś jest niemożliwe, lecz trzeba posługiwać się argumentami opartymi na tym, co jest własnością ogółu […]. Oprócz tego niezbędną jest rzeczą umieć przekonać słuchacza o rzeczach przeciwnych nie po to, byśmy dokonywali jednego i drugiego (nie należy bowiem przekonywać słuchacza do rzeczy niesłusznych), ale robimy to po to, aby nie uchodziło naszej uwagi, jak to się robi, i po to, by kiedy kto inny posłuży się argumentami w sposób nieuczciwy, żebyśmy sami byli w stanie obalić te argumenty.

Żadne inne sztuki nie zajmują się wnioskowaniem prowadzącym do przeciwstawnych konkluzji; czynią to jedynie dialektyka i retoryka, gdyż obie w jednakowym stopniu mają do czynienia z przeciwieństwami. Sprawy, których one dotyczą, nie są ze swej istoty podobne, ale zawsze to, co prawdziwe i lepsze, jest z natury łatwiejsze do uzasadnienia i […] bardziej przekonujące. Oprócz tego byłoby rzeczą dziwną, gdyby rzeczą haniebną było nie móc bronić się ciałem, a nie byłoby hańbą nie móc bronić się słowem, gdyż posługiwanie się słowem jest bardziej właściwie człowiekowi niż używanie ciała.[…]Jest rzeczą jasną, że retoryka nie zajmuje się jakąś wydzieloną dziedziną […]. Jest ona [retoryka] ponadto pożyteczna, skoro celem jej jest wynalezienie w każdym wypadku środków przekonywania, co również można dostrzec i we wszystkich pozostałych sztukach. Główny na przykład cel sztuki medycznej nie polega na tym, żeby jakiegoś człowieka uczynić zdrowym, ale na tym, aby zbliżyć się do tego celu, o ile to jest możliwe, ponieważ możliwe jest także dobre leczenie i takich ludzi, którzy nie mogą wyzdrowieć.

Arystoteles

Retoryka

Rozdział drugi

Tak więc określmy retorykę jako umiejętność wynajdywania możliwych sposobów przekonywania w odniesieniu do każdego przedmiotu. Nie jest to zadaniem jakiejkolwiek innej sztuki, ponieważ każda inna może pouczać i przekonywać tylko co do tego, co należy do jej kompetencji, jak na przykład sztuka medyczna dotyczy tego co zdrowe i niezdrowe […]. Retoryka więc zdolna jest wynaleźć sposoby przekonywania dla każdego danego przedmiotu mowy, dlatego mówimy, że nie posiada ona jakiejś wydzielonej klasy przedmiotów. […]

Co dotyczy sposobów przekonywania za pomocą mowy to wyróżnia się trzy rodzaje. Pierwszy pozostaje w związku z charakterem mówiącego, drugi zasadza się na wytworzeniu jakiegoś nastroju u słuchacza, trzeci natomiast tkwi w samej mowie: polega na tym, że się coś rzeczywiście lub pozornie wykazało. Dowodzenie oparte na moralnym etosie mówcy osiąga się wówczas, gdy mowa wygłoszona jest w taki sposób, że wzbudza zaufanie do osoby mówiącego, ponieważ zwykle bardziej i szybciej wierzymy ludziom dobrym [uczciwym] […] naszym zdaniem charakter mówcy ma – żeby tak rzec – niemal największą siłę przekonywania.

Dowodzenie opiera się na działaniu na słuchaczy, kiedy wytwarza się u nich pewne uczucia; nie wydajemy bowiem takich samych sądów, gdy jesteśmy zadowoleni lub niezadowoleni, gdy miłujemy czy nienawidzimy. Jedynie tych to sposobów przekonywania, powtarzamy: tylko tych dotykają dzisiejsi teoretycy słowa. […] Sama wreszcie mowa przekonuje nas wówczas, gdy orator za pomocą przekonujących argumentów związanych z daną kwestią wykazuje prawdę rzeczywistą lub pozorną.

Ponieważ dowodzenie przeprowadza się właśnie takimi drogami, dlatego może posługiwać się nimi człowiek zorientowany w zasadach wnioskowania, potrafiący poznać charakter, cnoty i namiętności, mianowicie, czym jest każda z namiętności, jaka jest, pod wpływem czego i w jaki sposób powstaje.

Arystoteles

Retoryka

Rozdział trzeci

Trzy są rodzaje retoryki, gdyż tyle jest typów słuchaczy. Mowa składa się z trzech elementów: z samego mówcy, z przedmiotu, o którym on mówi, i z osoby, do której on zwraca się […]. A cel przemówienia związany jest z tym ostatnim, mianowicie ze słuchaczem. Słuchaczem jest zawsze albo pospolity widz, albo ktoś, kto ma wydać osąd, czy to o tym, co się już zdarzyło, czy to o tym, co się zdarzy. Przykładem człowieka osądzającego o tym, co ma być, jest członek zgromadzenia; przykładem dającego osąd o tym, co było, jest sędzia przysięgły; człowiek zwracający jedynie uwagę na talent mówcy jest pospolitym słuchaczem.

W ten naturalny niejako sposób wyróżniamy trzy rodzaje retorycznych mów: doradcze, sądowe, i popisowe [epidejktyczne].

Celem mowy doradczej […] jest nakłonić lub odwieść słuchacza, gdyż tak jak ludzie, którym zdarza się doradzać w prywatnych sprawach, tak i mówcy zabierający głos w rzeczach publicznych, czynią jedno z dwóch [albo nakłaniają, albo zniechęcają].

Celem mowy sądowej […] jest oskarżanie lub obrona, gdyż procesujący się zawsze zmierzają do którejkolwiek z dwóch [albo oskarżają, albo bronią].

Celem mów epideiktycznych […] jest pochwała lub nagana. Co się tyczy czasu, który ma na względzie każdy z wymienionych rodzajów mów, to człowiek doradzający ma na widoku przyszłość […]. Człowiek procesujący się ma na uwadze zdarzenia z przeszłości […]. Dla mówcy popisowego najważniejszym jest czas teraźniejszy, ponieważ każdy stosuje pochwały lub nagany w odniesieniu do czegoś istniejącego w teraźniejszości. […]

Każdy z wymienionych rodzajów owych ma odmienne cele i tak jak są trzy rodzaje mów, tak też istnieją i trzy odmienne ich cele. Dla człowieka wyrażającego radę celem jest korzyść lub szkoda […]. Pozostałe motywy i pojęcia, jak: sprawiedliwe i niesprawiedliwe, piękne czy brzydkie znajdują się w doradzaniu na dalszym planie. Dla procesujących się celem ich przemówień jest sprawiedliwość i niesprawiedliwość, choć wykorzystuje się i inne kategorie ocen. Dla ludzi posługujących się pochwałą lub naganą celem przemówienie jest ukazanie piękna lub brzydoty, choć mają tu również zastosowanie i inne kategorie. […]

Wynika z tego, że w każdym z przedstawionych rodzajów jest rzeczą niezbędną wychodzić od przesłanek, albowiem dowody, prawdopodobieństwo […] i znaki […] są przesłankami retorycznymi.

Nelson Mandela

Niech zapanuje wolność

Wasze Majestaty, Wasze Królewskie Wysokości, dostojni goście, towarzysze i przyjaciele, dzisiaj wszyscy dzięki naszej obecności tutaj i dzięki uroczystościom odbywającym się w innych częściach naszego kraju i świata obdarzamy nowo narodzoną wolność sławą i nadzieją.

Z doświadczenia nadzwyczajnego ludzkiego nieszczęścia, które trwało zbyt długo, musi się narodzić społeczeństwo, z którego cała ludzkość będzie dumna. Nasze codzienne działania jako zwyczajnych Południowych Afrykańczyków muszą stworzyć południowoafrykańską rzeczywistość, która naprawdę wzmocni wiarę ludzkości w sprawiedliwość, pogłębi jej zaufanie do szlachectwa duszy ludzkiej i podtrzyma nasze nadzieje na chlubne życie dla wszystkich.

Wszystko to zawdzięczamy zarówno sobie samym, jak i ludziom z całego świata, którzy są tu dzisiaj tak godnie reprezentowani. Moim rodakom nie waham się powiedzieć, że każdy z nas jest tak blisko związany z ziemią tego pięknego kraju, jak słynne drzewa palisandrowe Pretorii i drzewa mimozy z Niskiego Weldu.

Za każdym razem, gdy ktoś z nas dotyka naszej ziemi, doznajemy poczucia osobistej odnowy. Nastrój narodu zmienia się wraz ze zmianami pór roku.

Ogarnia nas poczucie radości i euforii, gdy trawa zielenieje, a kwiaty otwierają pąki.

Duchowa i fizyczna jedność, którą wszyscy dzielimy z naszą ojczyzną, wyjaśnia dogłębny ból, który wszyscy nosiliśmy w sercach, kiedy patrzyliśmy na nasz kraj rozdzierany straszliwymi walkami, gdy widzieliśmy, że jest lekceważony, delegalizowany i izolowany przez narody świata właśnie dlatego, że stał się uniwersalną bazą dla zgubnej ideologii oraz praktyki rasizmu i przemocy rasowej.

My, naród Południowej Afryki, czujemy teraz, że ludzkość przyjęła nas z powrotem na swoje łono, że my, którzy tak niedawno byliśmy wyklęci, dostąpiliśmy dziś rzadkiego przywileju goszczenia narodów świata na naszej własnej ziemi.

Dziękujemy naszym dystyngowanym gościom międzynarodowym za wzięcie w posiadanie, wraz z narodem naszego kraju, tego, co jest przede wszystkim wspólnym zwycięstwem sprawiedliwości, pokoju i godności ludzkiej. Wierzymy, że pozostaniecie nadal po naszej stronie, gdy będziemy stawiać czoło wyzwaniom budowania pokoju, zamożności i demokracji oraz likwidowania nierówności rasowej i płciowej.

Głęboko doceniamy rolę, którą ogół naszych obywateli i wyborcy polityczni – demokraci, osoby duchowne, kobiety, młodzież, przedsiębiorcy, tradycjonaliści i inni przywódcy – odegrali w osiągnięciu dzisiejszego porozumienia. Nie sposób przecenić roli drugiego zastępcy prezydenta, szanownego pana de Klerka.

Chcielibyśmy również podziękować wszystkim formacjom naszych sił bezpieczeństwa za wybitną rolę, jaką odegrały, ochraniając pierwsze demokratyczne wybory i przejście do demokracji przed głodnymi krwi siłami, które wciąż odmawiają dostrzeżenia światła.

Nadszedł czas gojenia ran.

Nadszedł czas budowania mostów nad przepaściami, które nas dzielą.

Czas budowania właśnie się rozpoczął.

Nareszcie osiągnęliśmy wyzwolenie polityczne.

Zobowiązujemy się do wyzwolenia wszystkich ludzi z więzów nędzy, niedostatku, cierpienia, dyskryminacji płciowej i innej.

Udało się nam postawić ostatnie kroki na drodze do względnego pokoju. Zobowiązujemy się do zbudowania całkowitego, sprawiedliwego i trwałego pokoju.

Odnieśliśmy zwycięstwo, próbując zaszczepić nadzieję w sercach milionów ludzi. Wchodzimy z nimi w przymierze, głosząc, że zbudujemy społeczeństwo, w którym wszyscy Południowi Afrykańczycy, zarówno czarni, jak i biali, będą mogli stąpać z podniesionym czołem, bez lęku w sercach, pewni swego niezbywalnego prawa do ludzkiej godności – zbudujemy tęczowe społeczeństwo żyjące w pokoju ze sobą i ze światem.

Jako świadectwo poświęcenia zadaniu odnowy naszego kraju nowy Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej zajmie się, jako sprawą najpilniejszą, zagadnieniem amnestii dla naszych obywateli, którzy obecnie odbywają kary więzienia.

Dzień dzisiejszy poświęcamy wszystkim bohaterom i bohaterkom tego kraju i reszty świata, którzy poświęcili się w najróżniejszy sposób i podporządkowali swoje życie temu, abyśmy mogli stać się wolni.

Ich sny stały się rzeczywistością. Ich nagrodą jest wolność.

Odczuwamy zarówno pokorę, jak i czujemy, że jest to honor i przywilej, że wy, obywatele Południowej Afryki, obdarzyliście nas, jako pierwszy rząd zjednoczonej, demokratycznej, nierasistowskiej, nieseksistowskiej Południowej Afryki, zadaniem wyprowadzenia naszego kraju z doliny ciemności.

Rozumiemy, że wciąż nie ma łatwej drogi do wolności.

Dobrze wiemy, że nikt z nas, działając sam, nie może odnieść sukcesu.

Dlatego musimy działać razem jako zjednoczony naród, w celu osiągnięcia ugody narodowej, zbudowania własnego narodu, powstania nowego świata. Niech sprawiedliwość nastanie dla wszystkich.

Niech pokój nastanie dla wszystkich.

Niech praca, chleb, woda i sól będą dla wszystkich.

Niech wszyscy zrozumieją, że ciało, umysł i dusza każdego z nas zostały uwolnione po to, abyśmy mogli się spełnić. Niechaj nigdy więcej, przenigdy, ten piękny kraj nie dozna przemocy i życia jako parias tego świata. Słońce nigdy nie zajdzie nad tak wspaniałym ludzkim dokonaniem. Niech żyje wolność. Niech Bóg błogosławi Afrykę. Dziękuję wam.