Obraz przedstawia sędziwego króla Dawida. Ma siwą brodę i włosy, które są pofalowane i średniej długości. Na twarzy ma zmarszczki. Na głowie znajduje się złota korona. Jest ubrany w czerwoną szatę ozdobioną złotymi motywami i zakończoną zieloną lamówką. Ma białe, aksamitne spodnie. Siedzi na tronie w kształcie lwa zwróconym w kierunku przeciwnym do Dawida i aniołów. Król gra na harfie. Otaczają go młodzi aniołowie. Mają ciemne krótkie włosy. Są ubrani w szaty, czytają karty z nutami i słuchają muzyki króla z podziwem. Po prawej stronie króla, na stoliku przykrytym czerwonym obrusem ze złotymi motywami, leży otwarta księga ze zgiętymi kartkami. Znajdują się na nich nuty. Wszystkie postacie są umieszczone na ciemnym tle.
Król Dawid grający na harfie w otoczeniu aniołów
Źródło: Hendrick Jansz ter Brugghen, 1628, Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.
O wpływie biblijnych psalmów na kulturę europejską decydowała m.in. duża liczba ich tłumaczeń z hebrajskiego. Translacjom na łacinę zaczęły – od średniowiecza – towarzyszyć przekłady na języki narodowe, w tym – na polszczyznę. Do tej pory dokonano niemal 60 tłumaczeń na język polski. Można dostrzec, że początkowo dążono do tego, by przekładyprzekład (tłumaczenie)przekłady były jak najbliższe oryginałowi pod względem treści oraz formy. W renesansie natomiast zaczęła dominować metoda parafrazyparafrazaparafrazy. Zamiast wersetów stosowano wersy, uznając psalmy za utwory poetyckie. Towarzyszyła temu skłonność do uwspółcześniania treści psalmów. Służyło to m.in. polemikom wyznaniowym – katolicy, luteranie, kalwini czy arianie wprowadzali do biblijnych utworów aluzje do okoliczności własnego życia.
RiJtHZuQST85H1
Rysunek przedstawia młodego mężczyznę w kontuszu. Mężczyzna siedzi, gra na lutni. Pod ilustracją widnieje napis Wespazyan z Kochowa Kochowski.
August Wittmann, Wespazjan Kochowski
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Tę tradycję częściowo kontynuował Wespazjan Kochowski (1633–1700), jeden z polskich pisarzy późnego baroku. Ostatnim dziełem poety jest liczący 36 utworów zbiór Trybut należyty wdzięczności wszystkiego dobrego dawcy Panu i Bogu albo Psalmodia polska (1695). Mimo że każdy tekst został opatrzony w tytule słowem „psalm”, żaden z nich nie jest ani tłumaczeniem, ani parafrazą. Kochowski zastosował w nich stylizację na język biblijny i zaproponował czytelnikom wariację na temat zaczerpnięty z danego psalmu. Główną ideą Trybutu było udowodnienie w poetyckiej formie, że tzw. odsiecz wiedeńskaodsiecz wiedeńskaodsiecz wiedeńska, w której poeta brał bezpośredni udział, to zwycięstwo Boga chrześcijańskiego nad innowiercami. W ten sposób wygrana pod Wiedniem stała się kolejnym przykładem odwiecznej walki Dobra ze Złem, przy czym w tej konkretnej sytuacji Bóg posłużył się narodem wybranym, czyli Polakami, dowodzonymi przez nowego króla Dawida, czyli Jana III Sobieskiego. Taka koncepcja historiozoficznahistoriozofiahistoriozoficzna została przez Kochowskiego przedstawiona za pomocą gatunku psalmu. Polski poeta nawiązał do tradycji poprzez zastosowanie wersetów, ale i uwspółcześnił treść psalmów „wpisaniem” do niej historii własnej osoby. Zestawienie starotestamentowego Psalmu 12 z Psalmem XXXIII Kochowskiego obrazuje sposób, w jaki powstały psalmy polskie.
odsiecz wiedeńska
zwycięska bitwa 12 września 1683 r., w której wojska dowodzone przez Jana III Sobieskiego pokonały armię turecką oblegającą stolicę państwa rządzonego przez cesarza Leopolda I
Psalm 12 (13)
Na koniec, psalm Dawidowy.
1 Dokądże, Panie, zapominasz mię do końca? Dokąd odwracasz oblicze swe ode mnie?
2 Dokąd będę rozbierał rady w duszy mojej, frasunek w sercu moim przez dzień?
3 Pokiż będzie się podnosił nieprzyjaciel mój nade mną?
4 Wejźrzy, a wysłuchaj mię, Panie, Boże mój! Oświeć oczy moje, bym kiedy nie zasnął w śmierci,
5 by kiedy nie rzekł nieprzyjaciel mój: Przemogłem go. Którzy mię trapią, będą radzi, jeśli się zachwieję.
6 Ale ja ufam w miłosierdziu twoim. Rozraduje się serce moje w zbawieniu twoim, będę śpiewał Panu, który mi dobra dał i będę grał imieniowi Pana Najwyższego.
CART4 Źródło: Psalm 12 (13), [w:] Biblia w przekładzie księdza Jakuba Wujka z 1599 roku, transkrypcja typu „B” oryginalnego tekstu z XVI w., oprac. ks. Janusz Frankowski, Warszawa 1999.
Barokowy twórca rozbudował biblijny tekst, wprowadzając do niego nowe motywy, nieznane w hebrajskiej pieśni modlitewnej:
Wespazjan KochowskiPsalm XXXIII Usque quo Domine oblivisceris me in finem. PS 12 Dzięka za dolegliwości ojcowskiego nawiedzenia
1 Dokądże, Panie, zapomnisz mnię na końcu; i czemu odwracasz oblicze Twoje ode mnie już już ginącego?
2 Ratunek Twój, kiedy najpotrzebniejszy, odszedł mię: a moc ukrzepiająca Twoja tak się ze mną obchodzi, jak gdy w ciężkim głodzie matka dziecko porzucijak gdy w ciężkim głodzie matka dziecko porzucijak gdy w ciężkim głodzie matka dziecko porzuci.
3 Acz ci ja, choć tak opuszczony, uważam w duszy mojej sądy Twe sprawiedliwe: i na nikogo, tylko na porywczy pochoppochoppochop mój do złego, narzekam.
4 Czegom sam chciał, to mam: a jakom robił, taka mię też kara za grzechy potyka.
5 Bo gdy rozmyślam przeszłe dni młodości mojej: przypominam, że tam włosów piekszeniepiekszeniepiekszenie nie mogło być bez obrazy Bożej i wzgorszenia bliźniego.
6 Za to teraz zrosły się w kupę, jako strąki bobrubobrubobru rozkwitłego: a nierozplecione kędziory uczyniły ze mnie NazarejczykaNazarejczykaNazarejczyka.
7 I stąd mniemam czasem, żem zasiągnął od Samsona strojzasiągnął od Samsona strojuzasiągnął od Samsona stroju, albo żem tym znakiem na sędźstwosędźstwosędźstwo ludu Bożego jest naznaczony.
8 Jakoż widzę, że chociem od tego proroka laty daleki: do własności jednak włosów jego i moje wielką mają relacyjąrelacyjąrelacyją.
9 Bo jako w tamtych skryta moc tajeła się, ludzką niezmożona: tak i w moich uznawam niewypowiedzianej choroby ostrość, której żadne nie pomoże lekarstwo.
10 I tak nie tylko podniósł róg nieprzyjaciel na głowie mojej: ale też i wewnątrz różnymi dolegliwościami ścisnął mi serce.
11 Rzadka choroba, żeby mi nią nie dokuczył: i szczęśliwa część ciała, która by wolna była od uprzykrzonej afekcyjejafekcyjejafekcyjej.
12 Tymi paroksyzmami pomięszana głowa nie dosyć czyni funkcyjej swojej: a co godzina alteracyjąalteracyjąalteracyją pomieszany rozum prawie odchodzi od siebie.
13 Wierzę, jeżeli czymem zgrzeszył, to mi się w karę grzechu obraca; o, jakoż słusznie z kołtanemkołtanemkołtanem rzekę: sprawiedliwyś, Panie, gdy sądzisz, a dobrotliwy, gdy karzesz.
14Jużże tedy sieczJużże tedy sieczJużże tedy siecz, pal i według upodobania Twego dotykaj, o, Najwyższy: jeno ukarawszy docześnie, racz przepuścić na wieki!
15 Oświeć oczy moje, abym kiedy nie zasnął w śmierci i żeby nie rzekł trapiący mię nieprzyjaciel: przemogłem!
16 A ja i w najostrzejszych boleściach śpiewać Ci i wielbić Imię Twe Święte będę: ufając, że w tym nawiedzeniu ręki Twej, choć się zachwieję, podźwigniesz upadłego.
17 I tak rozraduje się duch mój w Zbawicielu moim: a ja wyznawać będę Panu, że który mię nawiedził bólem, ten mi dodał i cierpliwości.
18 Chwałą Ojcu i Synowi, i Duchowi Ś. etc.
CART5 Źródło: Wespazjan Kochowski, Psalm XXXIII Usque quo Domine oblivisceris me in finem. PS 12 Dzięka za dolegliwości ojcowskiego nawiedzenia, [w:] tegoż, Utwory poetyckie. Wybór, oprac. M. Eustachiewicz, Wrocław 1991, s. 448–449.
jak gdy w ciężkim głodzie matka dziecko porzuci
aluzja do Księgi Izajasza (49, 15), w której jest mowa o opiece Boga nad dzieckiem, nawet gdy zostanie ono porzucone przez matkę
piekszenie
upiększanie, fryzowanie
bobru
bobu
pochop
skłonność
Nazarejczyka
człowieka, który został wybrany przez Boga na wzór proroków
zasiągnął od Samsona stroju
upodobnił się do Samsona, biblijnego siłacza, którego potężną moc fizyczną symbolizowały włosy
sędźstwo
sędziowie władali Żydami zanim w Izraelu powstała monarchia
relacyją
podobieństwo
afekcyjej
chorobliwe podrażnienie
alteracyją
zmartwieniem
kołtanem
kołtun (łac. plica) – to zbity w pęk, sklejony łojem pęk włosów na głowie, który powstawał przez brak higieny
Jużże tedy siecz
urywek z modlitwy za konających
Dla Kochowskiego psalmy były źródłem inspiracji, z którego chętnie korzystał, twórczo je przekształcając, odwołując się przy tym do własnego życia.
R1XBNUUV7TNPD
Ćwiczenie 1
Zaznacz poprawne uzupełnienia zdań. Wespazjan Kochowski, stylizując / parafrazując swoje utwory na wzór psalmów, użył wersetów / wersów. W zbiorze zatytułowanym Psalmodia polska/ Psałterz Dawidów odniósł się do zwycięstwa Jana III Sobieskiego pod Wiedniem / pod Grunwaldem – był świadkiem tej bitwy. W Psalmie XXXIII wykazał, że jest podobny do biblijnego proroka / władcy, a dowód wybrania przez Boga postrzegał w nękającej go chorobie / biedzie.
Zaznacz poprawne uzupełnienia zdań. Wespazjan Kochowski, stylizując / parafrazując swoje utwory na wzór psalmów, użył wersetów / wersów. W zbiorze zatytułowanym Psalmodia polska/ Psałterz Dawidów odniósł się do zwycięstwa Jana III Sobieskiego pod Wiedniem / pod Grunwaldem – był świadkiem tej bitwy. W Psalmie XXXIII wykazał, że jest podobny do biblijnego proroka / władcy, a dowód wybrania przez Boga postrzegał w nękającej go chorobie / biedzie.
Psalmy literackie
Odejście od dosłownego tłumaczenia psalmów mogło polegać na wprowadzaniu zmian w treści lub formie. Jednak tym, co łączyło nawiązania do Psałterza tworzone aż do końca XIX w. było postrzeganie tej księgi biblijnej jako zbioru modlitw. W XX w. wprawdzie wciąż powstawały tłumaczenia, ale zaczęła dominować inna postawa wobec biblijnego wzorca. Psalm traktowano od tej pory jako dzieło literackie, które może realizować pierwotne założenia gatunkowe, ale nie musi. O ile teksty powstające w trakcie drugiej wojny światowej wyraźnie łączyły się jeszcze z kontekstem biblijnym, o tyle już po wojnie psalmy pisali twórcy, którzy nie tylko nie eksponowali swojej przynależności do chrześcijaństwa, ale jednoznacznie podkreślali swój agnostycyzmagnostycyzmagnostycyzm lub ateizmateizmateizm. W ten sposób tą samą nazwą zaczęto określać dzieła o charakterze modlitewnym, ale także psalmy „świeckie”. Tym, co pozwala zakwalifikować je do tej samej kategorii genologicznejgenologicznejgenologicznej jest ich refleksyjność. Charakteryzują się nią wiersze m.in. Wisławy Szymborskiej (1923–2012), Czesława Miłosza (1911–2004) czy Tadeusza Nowaka (1930–1991).
genologicznej
gatunkowej
Psalm 1,1‑6
Psalm 1,1‑6
R1N76Y41zeEP31
Na ilustracji znajduje się strona z Psałterza floriańskiego z zielonymi i fioletowymi listkami na górze. Na zielonym liściu ze złotymi pąkami siedzi nagi Eros. W ręku trzyma łuk ze strzałą. Po lewej stronie karty znajdują się motywy roślinne z kolorowymi listkami. Na gałęzi wije się granatowy wąż. Znajduje się przed nim zielony ptak z otwartym dziobem. Poniżej, na fioletowym liściu, siedzi postać w granatowej szacie i z aureolą nad głową. Na fioletowym liściu niżej siedzi naga postać odwrócona tyłem do widza. W lewym dolnym rogu na czerwonym liściu znajduje się zielony ptak. Pod fioletową gałązką siedzi skulona naga postać. Na dole listka jest szary jeleń. W pobliżu zrywa czerwony owoc nagi mężczyzna, a druga postać męska trzyma w ręku granatową lunetę, przez którą obserwuje coś. Do jednej trzeciej, po prawej stronie jest umieszczony motyw ozdobny. Inicjał litery „b” jest wyróżniony większą czcionką. Litera jest ozdobiona fioletowym motywem roślinnym. Dwa brzuszki są połączone dwoma liśćmi w kolorze czerwonym i niebieskim z dwoma pąkami czerwonym oraz złotym. W dolnym brzuszku siedzi mężczyzna z brodą. Jest ubrany w fioletową szatę. Na ramionach ma zielony płaszcz. Ręce trzyma z przodu. Inicjał znajduje się na granatowym tle. Otoczony jest złotą ramką. Z prawej strony znajduje się złoty motyw ozdobny. Tekst zapisany złotą czcionką umieszczony jest w dwóch kolumnach. Każdy akapit wyróżniony jest mniejszym inicjałem z ozdobą.
Psałterz floriański
Źródło: a. nn., Biblioteka Narodowa w Warszawie, domena publiczna.
Szczęśliwy, kto nie chodził za radą bezbożnych, na drodze grzeszników nie postał, w gromadzie naśmiewców nie siedział.
Ale w prawie Pańskim ma upodobanie i naukę Pańską bada w dzień i w nocy.
I będzie jak drzewo zasadzone u strumieni wód, które wydaje owoc, kiedy jest jego czas, i którego liść nie usycha. A cokolwiek zacznie, powiedzie się.
Nie tak bezbożni, nie tak. Ale są jak plewy, które wiatr wymiata.
Przeto nie ostoją się bezbożni na sądzie ani grzesznicy w zgromadzeniu sprawiedliwych.
Albowiem poznaje Pan drogę sprawiedliwych, a droga bezbożnych zaginie.
Tekst powyższego psalmu podzielono na sześć odcinków. Jak nazywa się pojedynczy odcinek tekstu? Tu uzupełnij.
Tekst powyższego psalmu podzielono na sześć odcinków. Jak nazywa się pojedynczy odcinek tekstu? Tu uzupełnij.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
werset
Definicja: werset
wyodrębniony graficznie odcinek tekstu, obejmujący zazwyczaj kilka zestawionych podrzędnie lub współrzędnie zdań, składających się z reguły na dwudzielną (rzadziej trójdzielną lub inną) całość znaczeniową i rytmiczno‑intonacyjną. Podział na wersety występuje w prozie biblijnej, w utworach na nią stylizowanych, a także w Koranie. Budowa wersetów biblijnych jest zróżnicowana i odbija gatunkową oraz stylową wielorakość tekstów wchodzących w skład Pisma Świętego
CART7 Źródło: Teresa Kostkiewiczowa, Michał Głowiński, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich, Wrocław 1988, s. 561: werset.
Ćwiczenie 3
RjaQMS4Zrm1sk1
Werset może składać się z... Wybierz prawidłowe odpowiedzi: 1. jednej linijki., 2. dwóch linijek., 3. trzech linijek., 4. więcej niż trzech linijek.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 4
R1AuWhNV6aDaA1
Werset pod względem treściowym... Wybierz prawidłową odpowiedź: 1. jest niepodzielny., 2. można podzielić na dwie części., 3. można podzielić na cztery części.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Trzy przekłady Psalmu 8
RvoBLPHrj5wdm
Roman Brandstaetter, Przekłady biblijne z języka hebrajskiego. Psałterz 1. Przodownikowi chóru, na nutę pieśni „Tłocznia wina”. Psalm Dawida.
2. O Panie, Panie nasz,
jak niepojęte jest imię Twoje po wszystkiej ziemi!
wspaniałość swoją wyniosłeś nad niebiosa,
3. a przez usta dzieci i niemowląt
utwierdziłeś swoją chwałę
przed Twoimi wrogami,
aby uśmierzyć ludzi
przeciwnych i mściwych.
4. W obliczu Twoich niebiosów, które oglądam,
dzieła Twoich palców,
w obliczu księżyca i gwiazd, które stworzyłeś,
5. czym jest śmiertelnik, że o nim pamiętasz,
a syn człowieczy, że go masz w opiece?
6. Uczyniłeś go mało co mniejszym od Boga,
i uwieńczyłeś go blaskiem i dostojeństwem,
7. i postawiłeś go nad dziełami Twoich rąk,
i wszystko poddałeś pod jego nogi:
8. owce i wszelakie bydło, i dzikie zwierzęta,
9. ptactwo niebieskie i ryby morskie,
i wszystkie, co wędruje ścieżkami morskimi.
10. O Panie, Panie nasz,
jak niepojęte jest imię Twoje po wszystkiej ziemi.
Źródło: Psalm 8, [w:] Roman Brandstaetter, Przekłady biblijne z języka hebrajskiego. Psałterz, Warszawa 1983, s. 30., Biblia Tysiąclecia (przekład współczesny) (1) Kierownikowi chóru. Na wzór z Gat. Dawidowy.
(2) O Panie, nasz Boże,
jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi!
Tyś swój majestat wyniósł nad niebiosa.
(3) Sprawiłeś, że [nawet] usta dzieci i niemowląt oddają Ci chwałę
na przekór Twym przeciwnikom,
aby poskromić nieprzyjaciela i wroga.
(4) Gdy patrzę na Twe niebo, dzieło Twych palców,
księżyc i gwiazdy, któreś Ty utwierdził:
(5) czym jest człowiek, że o nim pamiętasz,
i czym - syn człowieczy, że się nim zajmujesz?
(6) Uczyniłeś go niewiele mniejszym od istot niebieskich,
chwałą i czcią go uwieńczyłeś.
(7) Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich;
złożyłeś wszystko pod jego stopy:
(8) owce i bydło wszelakie,
a nadto i polne stada,
(9) ptactwo powietrzne oraz ryby morskie,
wszystko, co szlaki mórz przemierza.
(10) O Panie, nasz Panie,
jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi!
Roman Brandstaetter, Przekłady biblijne z języka hebrajskiego. Psałterz 1. Przodownikowi chóru, na nutę pieśni „Tłocznia wina”. Psalm Dawida.
2. O Panie, Panie nasz,
jak niepojęte jest imię Twoje po wszystkiej ziemi!
wspaniałość swoją wyniosłeś nad niebiosa,
3. a przez usta dzieci i niemowląt
utwierdziłeś swoją chwałę
przed Twoimi wrogami,
aby uśmierzyć ludzi
przeciwnych i mściwych.
4. W obliczu Twoich niebiosów, które oglądam,
dzieła Twoich palców,
w obliczu księżyca i gwiazd, które stworzyłeś,
5. czym jest śmiertelnik, że o nim pamiętasz,
a syn człowieczy, że go masz w opiece?
6. Uczyniłeś go mało co mniejszym od Boga,
i uwieńczyłeś go blaskiem i dostojeństwem,
7. i postawiłeś go nad dziełami Twoich rąk,
i wszystko poddałeś pod jego nogi:
8. owce i wszelakie bydło, i dzikie zwierzęta,
9. ptactwo niebieskie i ryby morskie,
i wszystkie, co wędruje ścieżkami morskimi.
10. O Panie, Panie nasz,
jak niepojęte jest imię Twoje po wszystkiej ziemi.
Źródło: Psalm 8, [w:] Roman Brandstaetter, Przekłady biblijne z języka hebrajskiego. Psałterz, Warszawa 1983, s. 30., Biblia Tysiąclecia (przekład współczesny) (1) Kierownikowi chóru. Na wzór z Gat. Dawidowy.
(2) O Panie, nasz Boże,
jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi!
Tyś swój majestat wyniósł nad niebiosa.
(3) Sprawiłeś, że [nawet] usta dzieci i niemowląt oddają Ci chwałę
na przekór Twym przeciwnikom,
aby poskromić nieprzyjaciela i wroga.
(4) Gdy patrzę na Twe niebo, dzieło Twych palców,
księżyc i gwiazdy, któreś Ty utwierdził:
(5) czym jest człowiek, że o nim pamiętasz,
i czym - syn człowieczy, że się nim zajmujesz?
(6) Uczyniłeś go niewiele mniejszym od istot niebieskich,
chwałą i czcią go uwieńczyłeś.
(7) Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich;
złożyłeś wszystko pod jego stopy:
(8) owce i bydło wszelakie,
a nadto i polne stada,
(9) ptactwo powietrzne oraz ryby morskie,
wszystko, co szlaki mórz przemierza.
(10) O Panie, nasz Panie,
jak przedziwne Twe imię po wszystkiej ziemi!
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
RKcA0iNUVcHlZ
Biblia warszawska (współczesny przekład protestancki) (1) Przewodnikowi chóru. Na nutę: „Tłoczący wino”. Psalm Dawidowy.
(2) Panie, władco nasz, jak wspaniałe jest imię twoje na całej ziemi! Ty, któryś
wyniósł majestat swój na niebiosa.
(3) Z ust dzieci i niemowląt ugruntowałeś moc na przekór
nieprzyjaciołom swoim,
Aby poskromić wroga i mściciela.
(4) Gdy oglądam niebo twoje, dzieło palców twoich, Księżyc i gwiazdy, które Ty ustanowiłeś:
(5) Czymże jest człowiek, że o nim pamiętasz, Lub syn człowieczy, że go nawiedzasz?
(6) Uczyniłeś go niewiele mniejszym od Boga, Chwałą i dostojeństwem uwieńczyłeś go.
(7) Dałeś mu panowanie nad dziełami rąk swoich, Wszystko złożyłeś pod stopy jego:
(8) Owce i wszelkie bydło, Nadto zwierzęta polne,
(9) Ptactwo niebieskie i ryby morskie, Cokolwiek ciągnie szlakami mórz.
(10) Panie, Władco nasz, jak wspaniałe jest imię twoje na całej ziemi!
Biblia warszawska (współczesny przekład protestancki) (1) Przewodnikowi chóru. Na nutę: „Tłoczący wino”. Psalm Dawidowy.
(2) Panie, władco nasz, jak wspaniałe jest imię twoje na całej ziemi! Ty, któryś
wyniósł majestat swój na niebiosa.
(3) Z ust dzieci i niemowląt ugruntowałeś moc na przekór
nieprzyjaciołom swoim,
Aby poskromić wroga i mściciela.
(4) Gdy oglądam niebo twoje, dzieło palców twoich, Księżyc i gwiazdy, które Ty ustanowiłeś:
(5) Czymże jest człowiek, że o nim pamiętasz, Lub syn człowieczy, że go nawiedzasz?
(6) Uczyniłeś go niewiele mniejszym od Boga, Chwałą i dostojeństwem uwieńczyłeś go.
(7) Dałeś mu panowanie nad dziełami rąk swoich, Wszystko złożyłeś pod stopy jego:
(8) Owce i wszelkie bydło, Nadto zwierzęta polne,
(9) Ptactwo niebieskie i ryby morskie, Cokolwiek ciągnie szlakami mórz.
(10) Panie, Władco nasz, jak wspaniałe jest imię twoje na całej ziemi!
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego
Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego ukazał się w 1579 roku w Krakowie. Prace nad nim trwały kilkanaście lat. Poeta korzystał z różnych przekładów łacińskich. Za życia twórcy uznawano, że jest to jego najważniejsze dzieło. Do dziś traktowane jest jako najwybitniejszy staropolski przekład psalmów. Rok po edycji Psałterza Dawidów jeden z najsłynniejszych ówczesnych kompozytorów polskich – Mikołaj Gomółka – skomponował do niego muzykę.
RRRHjwkeIgGdd
Na ilustracji znajduje się strona tytułowa Psałterza Dawidów. Dużą czcionką został zapisany tytuł Psałterz Dawidów. Mniejszymi literami, kto przełożył tekst, czyli Jan Kochanowski. Na środku jest przedstawiony Dawid, który idzie z harfą. Na dole są informacje o miejscu i wydawcy: Drukarnia Łazarzowa w Krakowie. Na dole znajduje się rok 1579. Strona tytułowa jest ozdobiona motywami roślinnymi.
Strona tytułowa Psałterza Dawidów Jana Kochanowskiego, 1579. Przyjrzyj się ilustracji – kogo ona przedstawia?
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Psalm 8Jan Kochanowski
Jan KochanowskiPsalm 8
Domine Dominus noster, guam admirabile
Wszechmocny Panie, wiekuisty Boże, Kto się Twym sprawom wydziwować może? Kto rozumowi, którym niezmierzony Ten świat stworzony?
Gdziekolwiek słońce miece strzały swoje, Wszędy jest zacne święte imię Twoje, A sławy niebo ogarnąć nie może Twej, wieczny Boże!
Niech źli, jako chcą, Ciebie mierzią sobie; Z ust niemowlątek roście chwała Tobie Ku więtszej hańbie i ku potępieniu Złemu plemieniu.
Twój czyn jest niebo, Twoich rąk robota Gwiazdy jaśniejsze wybranego złota; Ty coraz nowym światłem zdobisz wdzięczne Koło miesięczne.
A człowiek co jest, że Ty, niestworzony Wszytkiego twórca i Pan niezmierzony, Raczysz ji pomnieć? Czym jest syn człowieczy Godzien Twej pieczy?
Takeś go uczcił i przyochędożył, Żeś go z anioły telko nie położył; Postawiłeś go panem nad zacnymi Czyny swoimi.
Dałeś w moc jego wszytki bydła polne, Dałeś i leśne zwierzęta swowolne, On na powietrzu ptastwem, pod wodami Władnie rybami.
Wszechmocny Panie, wiekuisty Boże, Kto się Twym sprawom wydziwować może? Kto rozumowi, którym niezmierzony Ten świat stworzony?
CART8 Źródło: Jan Kochanowski, Psalm 8, [w:] tegoż, Psałterz Dawidów, cz. 1, fotokopia-transkrypcja, oprac. Jerzy Woronczak, Wrocław 1982, s. 11–12.
Ćwiczenie 5
Wyjaśnij, na czym polega podstawowa różnica pomiędzy wersją Psalmu 8 w tłumaczeniu Jana Kochanowskiego a wcześniej podanymi przykładami.
R165wd8JDXgnE
(Uzupełnij).
Zwróć uwagę na język, jakim posługuje się Jan Kochanowski w utworze.
Zauważalną różnicą jest upoetyzowanie przekładu Jana Kochanowskiego. Wcześniej podane przekłady cechują się prostotą języka.
parafraza
Definicja: parafraza
przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija lub modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego podstawowy sens
Psalmy - świat i słowoAnna Kamieńska
Anna KamieńskaPsalmy - świat i słowo
Nie wszystkie przekłady oddają to tętno językowe, wewnętrzne rozżarzenie, ten wielki oddech Psalmów. […] Może nawet nie zawsze zdajemy sobie sprawę, jak trudna to rzecz przekład poetycki. […] Pomyślmy – musi być przełożony język na język. Dwa zupełnie odmienne systemy foniczne, odmienne tonacje. Tę odmienność widać najlepiej w porównaniu języka hebrajskiego i łacińskiego. Ha szamaim mesaprim kwod el u maase jadaw magid ha rakija – po łacinie Caeli enarrant gloriam Dei et opera manuum eius annuntiat firmamentum. Język na język! Ale też każdy język wyrasta z określonej kultury i ma związane z nią skojarzenia, asocjacje znaczeniowe. […] Pod tym względem przekład poezji jest rzeczą karkołomną. A cóż dopiero, gdy tłumaczy się poezję dawną, a więc i dawną kulturę na nową. Inne pojęcia, inne skojarzenia, inna atmosfera językowa. Tłumaczy się więc epokę na epokę. Poza tym tłumaczy się człowieka na człowieka. Tamten człowiek inaczej odczuwał, inne rzeczy uważał za piękne, inne za brzydkie. My myślimy: „sumienie”, on mówił: „nerki”. My myślimy: „siła”, on myślał: „lędźwie”. My myślimy: „gniew”, on myślał: „spuchnięty nos”, bo to właśnie znaczy po hebrajsku „gniew”.
CART9 Źródło: Anna Kamieńska, Psalmy – świat i słowo, [w:] tegoż, Twarze księgi, Warszawa 1990, s. 69–70.
Ćwiczenie 6
Po zapoznaniu się z tekstem tekstu Anny Kamieńskiej napisz, na czym polega główny problem w tłumaczeniu Pisma Świętego na dany język narodowy.
R1Ebo4rcLcNPw
(Uzupełnij).
Tłumaczenie to opracowanie tekstu w innym języku niż oryginał.
Główny problem w tłumaczeniu PismaŚwiętego polega na tym, że nie każdy przekład oddaje tzw. „tętno językowe”, poetyckość danego fragmentu. Dzieje się tak, ponieważ język hebrajski, łacina i język polski należą do różnych systemów fonetycznych i mają odmienną tonację.
Ćwiczenie 7
Wyjaśnij, jak rozumiesz określenie: „tłumaczy się człowieka na człowieka”.
RHDYKbW94X1WF
(Uzupełnij).
Przeczytaj uważnie fragment rozpoczynający się od słów: „A cóż dopiero...”.
„Tłumaczy się człowieka na człowieka” to znaczy, że trzeba oddać odczucia osoby danej epoki, jej skojarzenia. Dobrze jest wczuć się w atmosferę i język tego okresu.
Psalm miłosnyTadeusz Nowak
Tadeusz NowakPsalm miłosny
Jestem przy tobie Koń za rzeką wzdycha siano się sypie z sianokosów jutrzni i sad niebiosom zamiast ptasiej żółci podaje jabłko na porannej włóczni
Jestem przy tobie Kain przy Kainie jako że Abel zabit jest i spalon Na szyi twojej i na mojej szyi jego popioły oprawne w medalion
Jestem przy tobie ostrze obok ostrza pomiędzy nami nasz los piórko trawy Reszta: świat niebo jak lalka najprostsza będzie oddana starcom do zabawy
CART10 Źródło: Tadeusz Nowak, Psalm miłosny, [w:] Tadeusz Nowak, Wybór wierszy, Warszawa 1996, s. 155.
Polecenie 1
Zapoznaj się z Psalmem miłosnym napisanym w drugiej połowie XX wieku przez Tadeusza Nowaka – twórcę, który nie był osobą wierzącą, ale inspirował się Biblią. Napisz interpretację wiersza Nowaka.
R1adDbajLQzQP
(Uzupełnij).
PsalmWisława Szymborska
Wisława SzymborskaPsalm
O, jakże są nieszczelne granice ludzkich państw! Ile to chmur nad nimi bezkarnie przepływa, ile piasków pustynnych przesypuje się z kraju do kraju, ile górskich kamyków stacza się w cudze włości w wyzywających podskokach!
Czy muszę tu wymieniać ptaka za ptakiem jak leci, albo jak właśnie przysiada na opuszczonym szlabanie? Niechby to nawet był wróbel – a już ma ogon ościenny, choć dzióbek jeszcze tutejszy. W dodatku – ależ się wierci!
Z nieprzeliczonych owadów poprzestanę na mrówce, która pomiędzy lewym a prawym butem strażnika na pytanie: skąd dokąd – nie poczuwa się do odpowiedzi.
Och, zobaczyć dokładnie cały ten nieład naraz, na wszystkich kontynentach! Bo czy to nie liguster z przeciwnego brzegu przemyca poprzez rzekę stutysięczny listek? Bo kto, jeśli nie mątwa zuchwale długoramienna, narusza świętą strefę wód terytorialnych?
Czy można w ogóle mówić o jakim takim porządku, jeżeli nawet gwiazd nie da się porozsuwać, żeby było wiadomo, która komu świeci?
I jeszcze to naganne rozpościeranie się mgły! I pylenie się stepu na całej przestrzeni, jak gdyby nie był wcale wpół przecięty!
I rozleganie się głosów na usłużnych falach powietrza: przywoływawczych pisków i znaczących bulgotów!
Tylko co ludzkie potrafi być prawdziwie obce. Reszta to lasy mieszane, krecia robota i wiatr.
CART11 Źródło: Wisława Szymborska, Psalm, [w:] tejże, Wiersze wybrane, Kraków 2001, s. 203–204.
Polecenie 2
Zapoznaj się z Psalmem Wisławy Szymborskiej. Przywołując cytaty z wiersza, wyjaśnij sens takiego zatytułowania utworu.
R18tWcuBhprG2
(Uzupełnij).
Chwalmy PanaAgnieszka Osiecka
Agnieszka OsieckaChwalmy Pana
Dzięki ci, Panie, za ten świat. Dzięki ci, Panie, za dzikich zwierząt śpiew. Za twoją sprawą kwitnie kwiat i rodzi się człowiek – pisklę i lew.
Grajmy Panu na harfie. Grajmy Panu na cytrze. Chwalmy śpiewem i tańcem cuda te fantastyczne.
Grajmy Panu w niebiosach. Grajmy Panu w dolinach. Z jego światłem we włosach każdy życie zaczyna.
Ty, który chronisz biedne domki ślimaków i wielkie góry obu Ameryk. Ty, który śledzisz tajne drogi ptaków i krzyki nasze, jęki, szmery. Dzięki ci, że dałeś nam czas. Dzięki, że słuchasz i oglądasz nas.
Grajmy Panu na harfie. Grajmy Panu na cytrze. Chwalmy śpiewem i tańcem cuda te fantastyczne.
Grajmy Panu w niebiosach. Grajmy Panu w dolinach. Z jego światłem we włosach każdy życie zaczyna.
CART12 Źródło: Agnieszka Osiecka, Chwalmy Pana, [w:] tejże, Małgośka i inne wielkie przeboje Agnieszki Osieckiej + książka, b.m., 2007.
Polecenie 3
Przeczytaj napisany przez Agnieszkę Osiecką utwór Chwalmy Pana. Napisz krótki tekst na temat: „Chwalmy Pana – to mógłby być 151. psalm!”. Niech inspiracją stanie się wysłuchanie tej piosenki w internecie (w wykonaniu Anny Szałapak).
REBSO07RUUJml
(Uzupełnij).
Ćwiczenie 8
Psalm to pieśń wywodząca się z kręgu kultury żydowskiej. Wyjaśnij, dlaczego ta kultura jest dziś w Polsce bardzo popularna.
R1XqxDkH5SmXy
(Uzupełnij).
Judaizm to religia Żydów, jedna z najstarszych religii świata. Zakłada wiarę w jednego Boga, który zawarł przymierze z ludem Izraela, obiecując mu pomoc w zamian za posłuszeństwo wobec Niego.
Kultura żydowska jest bardzo popularna w Polsce, ponieważ jest to dobre miejsce dla jej rozwoju. Były tu zakładane wyższe szkoły, niektóre z nich istnieją do dziś. Powstawały również drukarnie, gdzie drukowane były żydowskie książki o tematyce religijnej. Najwięcej wydano ich w Lublinie. W Krakowie opublikowana została Tora. Zainteresowanie kulturą żydowską może więc wynikać z chęci poznania jej historii i religii, która jest bliska chrześcijaństwu. Rozwój judaizmu jest ściśle związany z historią narodu żydowskiego, która została opisana w Starym Testamencie.
Słownik
agnostycyzm
agnostycyzm
(gr. a – bez; gnōsis – wiedzy) – pogląd, według którego przy danym stanie wiedzy nie można całkowicie poznać rzeczywistości, w tym ustalić, czy istnieje Bóg
ateizm
ateizm
(gr. a – bez; theos – bóg) – brak wiary w istnienie boga lub bogów
historiozofia
historiozofia
historia filozofii, rozważania nad przebiegiem procesu dziejowego, poszukiwanie sensu historii
metafraza
metafraza
(gr. metaphrasis) – dosłowne tłumaczenie
parafraza
parafraza
(gr. paráphrasis – omówienie, opowiadanie) – swobodne przekształcenie tekstu literackiego albo wypowiedzi, modyfikujące treść pierwowzoru
paralelizm
paralelizm
(gr. parallēlismós – zestawienie, porównanie) – podobieństwo treściowe, kompozycyjne kilku fragmentów utworu literackiego (zdań, strof, scen, wątków itp.)
przekład (tłumaczenie)
przekład (tłumaczenie)
przeniesienie tekstu (np. dzieła literackiego) z jednego języka do drugiego, z zachowaniem treści i formy oryginału
