Dowiedz się
O Stanisławie Barańczaku
Stanisław Barańczak (1946‑2014) – poeta, tłumacz, krytyk literacki i wykładowca akademicki. Debiutował w 1965 roku. W 1968 roku wydał pierwszy tomik wierszy Korekta twarzy. Od początku jego twórczość wpisywała się w poetykę Nowej FaliNowej Fali. W esejach Nieufni i zadufani (1971), Ironia i harmonia (1973), Etyka i poetyka (1979) sformułował poetykę grupy. W 1975 roku podpisał protest przeciwko zmianom w konstytucji (List 59), co skutkowało wzmożoną cenzurą nałożoną na jego dzieła. Przez swoją działalność opozycyjną (był współtwórcą KOR‑uKOR‑u) wobec totalitarnej władzy został zmuszony do opuszczenia kraju, od 1983 aż do śmierci przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie tworzył i pracował jako wykładowca.
Poezja jako forma protestu
Według Barańczaka poezja zawsze jest formą protestu. Początkowo protest ten miał w jego twórczości wymiar polityczny. Podobnie jak inni nowofalowcy, poeta obnażał w swoich wierszach absurdalność systemu totalitarnego, chętnie pokazywał fałsz nowomowynowomowy, jej pustkę i naiwność (Wypełnić czytelnym pismem, Określona epoka). Ale poetycki protest Barańczaka nie ma jedynie podtekstu politycznego. Poeta świadomie wychodzi naprzeciw tego, co zastane i konwencjonalne, sprzeciwiając się określonemu status quo również na polu egzystencjalnym i społecznym (Jeśli porcelana, to wyłącznie taka).
O pisaniu wierszyPoezja jest zawsze taką czy inną formą protestu. I jest rzeczą naprawdę drugorzędną, czy ból, przeciw któremu prostestuję, wziął się z uderzenia bardzo konkretną i »polityczną« pałką, czy z uświadomienia sobie uniwersalnej i »metafizycznej« nieuchronności śmierci. Czymkolwiek traktuje go świat, poeta reaguje zawsze tak samo: na przekór logice i faktom, lekceważąc pewność przegranej, usiłuje bronić swego przyrodzonego prawa do ludzkiej normalności, do ludzkiej normy.
Źródło: Stanisław Barańczak, O pisaniu wierszy, [w:] tegoż, Tablica z Macondo, Londyn 1990, s. 238.
Barańczak mówi o cierpkich prawdach, o fizycznym cierpieniu i bólu oraz własnej w nich samotności. Ból osobisty, fizyczny czy egzystencjalny rzadko bowiem staje się udziałem bliźniego (Widokówka z tego świata). Poezja Barańczaka nie należy do najłatwiejszych w odbiorze. Poeta bardzo dba o formę swoich wierszy, często stosuje rozbudowane metafory oraz wyrafinowane układy wersyfikacyjne. Nierzadko inspiruje go muzyka (Z okna na którymś piętrze ta aria Mozarta), co pociąga za sobą skomplikowane układy rymów, rozbudowane aliteracjealiteracje i całe bogactwo innych środków stylistycznych.
Z okna na którymś piętrze ta aria MozartaZ okna na którymś piętrze ta aria Mozarta,
kiedy szedłeś wzdłuż bloku. A w tej samej chwili
waliły się i z gruzów wstawały mocarstwa.„Non so piuNon so piu” - ten żar róż bez ciężaru, ten żart na
śmierć i życie, pędzący za chmarą motyli
anapestanapest tętna. Właśnie ta aria Mozartam i a ł a tu brzmieć, jak gdyby istniała gdzieś karta
praw przechodnia spod bloku, której nie gwałcili
ci inni my, ci z gruzów wznoszący mocarstwa -gwarancja, że choć jedna zasłona, nie zdarta
do szczętu płyta, przetrwa; że zawsze uchyli
jakieś okno czy wyrok ta aria Mozarta.Jak gdyby wszystkie dobra zdążyła ta martwa
ręka niepoczytalnie zapisać nam, czyli
kopczykom gruzów, z których wstawały mocarstwa,w których rosła, wbrew nim, na niczym nie oparta
wiara, że to nie błąd, że nigdy się nie myli
w oknie na którymś piętrze ta aria Mozarta.
Waliły się i z gruzów wstawały mocarstwa.Źródło: Stanisław Barańczak, Z okna na którymś piętrze ta aria Mozarta, [w:] tegoż, Wiersze zebrane, Kraków 2007, s. 419.
Słowniczek
grupa poetycka działająca w Polsce pod koniec lat 60. i do połowy lat 70. XX wieku; w związku z faktem, że za przeżycie generacyjne tej formacji uznaje się Marzec 1968, czyli kryzys polityczny, który wiązał się z brutalnie tłumionymi protestami studentów, nazywa się ich niekiedy Pokoleniem '68; artyści ci negowali estetyzm i puste metafory; postulowali „mówienie wprost”; twierdzili, że celem poezji jest przebudowa świadomości; do najważniejszych przedstawicieli pokolenia należeli: Stanisław Barańczak, Julian Kornhauser, Adam Zagajewski, Ryszard Krynicki i Ewa Lipska
kalka językowa z orwellowskiego pojęcia „newspeak”, stworzonego na potrzeby powieści Rok 1984, pisarz stworzył to pojęcie aby zobrazować metody manipulacji językowej w systemie totalitarnym; język propagandy totalitarnej którego głównym celem jest manipulowanie ludźmi i nastrojami społecznymi, fałszowanie rzeczywistości, narzucenie społeczeństwu konkretnego systemu wartości, bazuje na zręcznie zmanipulowanych faktach; poza kontekstem państwa totalitarnego jest określeniem wypowiedzi jednoznacznie wartościującej pojęcia i zjawiska
nurt w polskiej poezji lat 60. XX wieku związany z eksperymentem słownym, nastawieniem wypowiedzi poetyckiej na język; przedstawicielami poetów lingwistycznych byli np. Miron Białoszewski i Tymoteusz Karpowicz
(łac. ad litteram – od litery) odmiana instrumentacji głoskowej, powtórzenie jednej lub kilku początkowych głosek w kolejnych wyrazach, przeważnie w zakresie jednego zdania lub wersu; służy podkreśleniu warstwy brzmieniowej utworu lub wyeksponowaniu znaczeń wyodrębnionych słów