Dowiedz się
Tajemnicza księga Pieśń nad Pieśniami
Do dziś nie wiadomo, kto napisał Pieśń nad Pieśniami. Wprawdzie pierwszy werset tego dzieła sugeruje autorstwo Salomona, ale ten władca Izraela żył w X w. p.n.e., natomiast badacze ustalili, że utwór powstał między IV a V wiekiem przed naszą erą. Wciąż toczą się dyskusje dotyczące szerszego kontekstu stworzenia dzieła – część uczonych uważa je za oryginalny wytwór kultury żydowskiej, inni dostrzegają podobieństwa Pieśni nad Pieśniami z poezją babilońską czy egipską.
W judaizmie Pieśń nad Pieśniami należy do tak zwanych Megilot (Zwojów) – pięciu ksiąg odczytywanych podczas pięciu najważniejszych świąt żydowskich. Czytana jest w trakcie przypadającego na wiosnę święta Pesach (Paschy).
Interpretacja dosłowna Pieśni nad Pieśniami
Kim są główni bohaterowie Pieśni nad Pieśniami, czyli Oblubieniec i Oblubienica? Dla niektórych badaczy Biblii oczywisty jest pierwotnie świecki charakter dzieła.
Całość (6 pieśni złożonych łącznie z niemal 120 wersetów) składa się z dialogów i monologów obu postaci, uzupełnianych wypowiedziami chórów.
Fabuła jest prosta: półśpiąca Oblubienica oczekuje ukochanego, wychwala jego urodę i przywołuje go do siebie. Oblubieniec, również wyrażający zachwyt nad piękną wybranką, przybywa do jej domu, lecz wówczas dochodzi do nieporozumienia – panna przekomarzając się, wyznaje, że już rozebrała się do snu i umyła. Oblubieniec rozumie to jako odmowę dłuższego spotkania i się oddala. Od tej chwili Oblubienica poszukuje na ulicach nocnego miasta urodziwego Oblubieńca, on zaś nie ustaje w podziwie nad doskonałością jej ciała.
Już w starożytnym Izraelu doceniano artyzm pieśni. O znaczeniu utworu świadczy nawet jego tytuł. W języku hebrajskim przymiotniki stopniuje się w odmienny sposób niż w polszczyźnie, używając m.in. konstrukcji z przyimkiem „nad”, np. „król nad królami” to największy z królów – analogicznie: „pieśń nad pieśniami” to najwspanialsza z pieśni.
Treść dzieła wskazuje na jego erotyczny charakter. Do najczęściej przywoływanych hipotez dotyczących genezy utworu należy ta, która łączy ją z uroczystościami zaślubin. Tę koncepcję potwierdzają główny temat utworu oraz obecne w nim słownictwo. Wskazują one na możliwość wykonywania pieśni w trakcie obrzędów weselnych. Nie wszyscy badacze zgadzają się jednak z takim wyjaśnieniem pochodzenia Pieśni nad Pieśniami, ponieważ jej związek ze znanymi rytuałami zaślubin wydaje się stosunkowo luźny.
Interpretacje alegoryczne Pieśni nad Pieśniami
Pieśń należy do ksiąg szczególnie często przywoływanych w trakcie liturgii (nie tylko ślubnej). Dostrzega się alegorycznyalegoryczny charakter utworu, pozwalający na różnorodne, lecz zgodne z wymową całej Biblii interpretacje. Potwierdzałyby one obecne w wielu innych księgach Starego i Nowego Testamentu zapewnienia o Bożej miłości. Dla wyznawców judaizmujudaizmu historia Oblubieńca i Oblubienicy jest metaforyczną opowieścią o związku Stwórcy z narodem wybranym albo o relacji między Izraelem a oczekiwanym Mesjaszem. Takie rozumienie poematu lirycznego w pełni uzasadniało jego obecność w Biblii, a prawdopodobne autorstwo Salomona stanowiło tu kolejny argument. W teologii chrześcijańskiej nie podawano w wątpliwość tego, że Pieśń nad Pieśniami to księga natchniona; sygnalizowano jedynie niebezpieczeństwo: niewprawny egzegetaegzegeta mógłby źle zrozumieć jej sens (np. jako historię erotycznąhistorię erotyczną). W interpretacji dzieła wskazywano, że Oblubieniec miałby symbolizować Boga kochającego Oblubienicę – ludzkość albo ludzką duszę, Chrystusa pragnącego połączyć się z Kościołem albo też Stwórcę, który wybrał Maryję na swą Oblubienicę.
Pieśń nad Pieśniami[fragmenty]
(PnP 1, 2‑7)
Oblubienica:
2 Bo miłość twa przedniejsza od wina.
3 Woń twych pachnideł słodka,
olejek rozlany – imię twe,
dlatego miłują cię dziewczęta.
4 Pociągnij mnie za sobą! Pobiegnijmy!
Wprowadź mnie, królu, w twe komnaty!
Cieszyć się będziemy i weselić tobą,
i sławić twą miłość nad wino;
[jakże] słusznie cię miłują!
5 Śniada jestem, lecz piękna,
córki jerozolimskie,
jak namioty Kedaru,
jak zasłony Szalma.
6 Nie patrzcie na mnie, żem śniada,
że mnie spaliło słońce.
Synowie mej matki rozgniewali się na mnie,
postawili mnie na straży winnic:
a ja mej własnej winnicy nie ustrzegłam.
7 O ty, którego miłuje dusza moja,
wskaż mi, gdzie pasiesz swe stada,
gdzie dajesz im spocząć w południe,
abym się nie błąkała
wśród stad twych towarzyszy.[…]
(PnP 2, 3‑6)
3 Jak jabłoń wśród drzew leśnych,
tak ukochany mój wśród młodzieńców.
W upragnionym jego cieniu usiadłam,
a owoc jego słodki memu podniebieniu.
4 Wprowadził mnie do domu wina,
i sztandarem jego nade mną jest miłość.
5 Posilcie mnie plackami z rodzynek,
wzmocnijcie mnie jabłkami,
bo chora jestem z miłości.
6 Lewa jego ręka pod głową moją,
a prawica jego obejmuje mnie.[…]
(PnP 3, 1‑4)
1 Na łożu mym nocą szukałam
umiłowanego mej duszy,
szukałam go, lecz nie znalazłam.
2 „Wstanę, po mieście chodzić będę,
wśród ulic i placów,
szukać będę ukochanego mej duszy”.
Szukałam go, lecz nie znalazłam.
3 Spotkali mnie strażnicy, którzy obchodzą miasto.
„Czyście widzieli miłego duszy mej?”
4 Zaledwie ich minęłam,
znalazłam umiłowanego mej duszy,
pochwyciłam go i nie puszczę,
aż go wprowadzę do domu mej matki,
do komnaty mej rodzicielki.[…]
(PnP 7, 11‑14)
11 Jam miłego mego
i ku mnie zwraca się jego pożądanie.
12 Pójdź, mój miły, powędrujemy w pola,
nocujmy po wioskach!
13 O świcie pospieszmy do winnic,
zobaczyć, czy kwitnie winorośl,
czy pączki otwarły się,
czy w kwieciu są już granaty:
tam ci dam miłość moją.
14 Mandragory sieją woń,
nad drzwiami naszymi wszelki owoc wyborny,
świeży i zeszłoroczny
dla ciebie, miły mój, chowałam.[…]
(PnP 8, 6‑7)
6 Połóż mię jak pieczęć na twoim sercu,
jak pieczęć na twoim ramieniu,
bo jak śmierć potężna jest miłość,
a zazdrość jej nieprzejednana jak Szeol,
żar jej to żar ognia,
płomień Pański.
7 Wody wielkie nie zdołają ugasić miłości,
nie zatopią jej rzeki.
Jeśliby kto oddał za miłość całe bogactwo swego domu,
pogardzą nim tylko.(PnP 4, 1‑15)
Oblubieniec:
1 O jak piękna jesteś, przyjaciółko moja,
jakże piękna!
Oczy twe jak gołębice
za twoją zasłoną.
Włosy twe jak stado kóz
falujące na górach Gileadu.
2 Zęby twe jak stado owiec strzyżonych,
gdy wychodzą z kąpieli:
każda z nich ma bliźniaczą,
nie brak żadnej.
3 Jak wstążeczka purpury wargi twe
i usta twe pełne wdzięku.
Jak okrawek granatu skroń twoja
za twoją zasłoną.
4 Szyja twoja jak wieża Dawida,
warownie zbudowana;
tysiąc tarcz na niej zawieszono,
wszystką broń walecznych.
5 Piersi twe jak dwoje koźląt,
bliźniąt gazeli,
co pasą się pośród lilii.
6 Nim wiatr wieczorny powieje
i znikną cienie,
pójdę ku górze mirry,
ku pagórkowi kadzidła.
7 Cała piękna jesteś, przyjaciółko moja,
i nie ma w tobie skazy.
8 Z Libanu przyjdź, oblubienico,
z Libanu przyjdź i zbliż się!
Zstąp ze szczytu Amany,
z wierzchołka Seniru i Hermonu,
z jaskiń lwów,
z gór lampartów.
9 Oczarowałaś me serce, siostro ma, oblubienico,
oczarowałaś me serce
jednym spojrzeniem twych oczu,
jednym paciorkiem twych naszyjników.
10 Jak piękna jest miłość twoja,
siostro ma, oblubienico,
o ileż słodsza jest miłość twoja od wina,
a zapach olejków twych nad wszystkie balsamy!
11 Miodem najświeższym ociekają wargi twe, oblubienico,
miód i mleko pod twoim językiem,
a zapach twoich szat
jak woń Libanu.
12 Ogrodem zamkniętym jesteś, siostro ma, oblubienico,
ogrodem zamkniętym, źródłem zapieczętowanym.
13 Pędy twe - granatów gaj,
z owocem wybornym kwiaty henny i nardu:
14 nard i szafran, wonna trzcina i cynamon,
i wszelkie drzewa żywiczne,
mirra i aloes, i wszystkie najprzedniejsze balsamy.
15 [Tyś] źródłem mego ogrodu, zdrojem wód żywych
spływających z Libanu.Źródło: Pieśń nad Pieśniami, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, Poznań 1980, s. 747–756.
Najtrudniejsze stronice BibliiI. Kontrowersje wokół Pieśni nad Pieśniami są po części wytłumaczalne, ponieważ jest ona poematem lirycznym o tematyce miłosnej. Ukazuje miłość mężczyzny i kobiety, przeżywaną w całej gamie uczuć, wyrażonych tu z iście semicką obrazowością i żarem, ale też z godnością i szacunkiem, jakich wymaga czystość owej miłości. Nie pasuje więc do niej określenie 'pieśń erotyczna' we współczesnym znaczeniu tego słowa. Jeśli chodzi o interpretacje Pieśni nad Pieśniami, zawsze należy mieć na uwadze zdanie rabbiego Akiby, że jest to 'księga najświętsza' spośród Pisma. Dlaczego? […]
II. Interpretacja najstarsza i pierwotna tej kontrowersyjnej księgi biblijnej – zarówno żydowska, jak i chrześcijańska – jest religijna. Według niej Pieśń nad Pieśniami jest alegorią miłości, jaką Bóg okazuje człowiekowi, który tę miłość odbiera w darze i czyni ją duszą swojej ludzkiej miłości. […]
III. Jednakże przenośne tylko rozumienie treści Pieśni nad Pieśniami nie zadowala dzisiaj wielu jej interpretatorów. Sięgają oni głębiej w znaczenie literalne tej księgi i przyjmują je również dosłownie: jako pochwałę ludzkiej miłości, biorącej swój początek w Bogu. […] W Pieśni nad Pieśniami należy widzieć również przypomnienie pierwotnej prawdy o mężczyźnie i kobiecie, którzy mogą się sobie wzajemnie oddać tylko w miłości. Inne księgi mądrościowe nie podkreślają tego znaczenia, a rolę kobiety ukazują w zadaniu rodzenia potomstwa i prowadzenia domu […].
IV. Pieśń nad Pieśniami wzbogaciła więc pojęcie małżeństwa, w którym miłość jest najwyższą wartością, tworzącą prawdziwą równość między mężczyzną a kobietą. […] Pieśń nad Pieśniami ukazuje nierozerwalny związek mężczyzny i kobiety oraz ich wyłączną wierność.
Źródło: Zenon Ziółkowski, Najtrudniejsze stronice Biblii, Warszawa 1989, s. 104–106.
Miłość w Nowym Testamencie - Osiem błogosławieństw
Miłość to temat, który bardzo często pojawia się też w Nowym Testamencie. Nie pomija go również Jezus. W Kazaniu na Górze Jezus wygłosił Osiem błogosławieństw.
Ewangelia wg św. Mateusza 5, 1‑11(1) Jezus, widząc tłumy, wyszedł na górę. A gdy usiadł, przystąpili do Niego Jego uczniowie.
(2) Wtedy otworzył swoje usta i nauczał ich tymi słowami:
Osiem błogosławieństw
(3) Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem do nich należy królestwo niebieskie.
(4) Błogosławieni, którzy się smucą, albowiem oni będą pocieszeni.
(5) Błogosławieni cisi, albowiem oni na własność posiądą ziemię.
(6) Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, albowiem oni będą nasyceni.
(7) Błogosławieni miłosierni, albowiem oni miłosierdzia dostąpią.
(8) Błogosławieni czystego serca, albowiem oni Boga oglądać będą.
(9) Błogosławieni, którzy wprowadzają pokój, albowiem oni będą nazwani synami Bożymi.
(10) Błogosławieni, którzy cierpią prześladowanie dla sprawiedliwości, albowiem do nich należy królestwo niebieskie.
(11) Błogosławieni jesteście, gdy [ludzie] wam urągają i prześladują was i gdy z mego powodu mówią kłamliwie wszystko złe na was.Źródło: Ewangelia wg św. Mateusza , [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, Poznań 2024, s. 837.
Hymn o miłości
Słowa Jezusa o miłości różnią się znacząco od tych, które zawiera Pieśń nad Pieśniami. Jeszcze inaczej o tym uczuciu mówi św. Paweł. Początkowo nosił imię Szaweł i był jednym z największych przeciwników chrześcijaństwa – zwalczał je jako prawowierny Żyd. Jednak, jak sam twierdził, w drodze do Damaszku wydarzył się cud: oślepiony dziwnym blaskiem Szaweł spadł z konia i usłyszał głos: 'Szawle, Szawle, dlaczego mnie prześladujesz?'. Była to chwila nawrócenia, która zmieniła całe życie Pawła.
Św. Paweł należał do tych chrześcijan, którzy pragnęli, by nowa wiara nie stała się religią wyłącznie Żydów. Dlatego odbywał podróże i działał na terenie Azji Mniejszej, Europy oraz Bliskiego Wschodu.
Listy św. Pawła były kierowane do kościołów w różnych miastach południowo‑wschodniej Europy. Odbiorcami dwóch takich listów byli mieszkańcy greckiego miasta Korynt. W pierwszym z nich znalazł się fragment nazwany później Hymnem o miłości.
Hymn o miłości, 1 List do Koryntian 13, 1‑13(1) Gdybym mówił językami ludzi i aniołów,
a miłości bym nie miał,
stałbym się jak miedź brzęcząca
albo cymbał brzmiący.
(2) Gdybym też miał dar prorokowania
i znał wszystkie tajemnice,
i posiadał wszelką wiedzę,
i wszelką [możliwą] wiarę, tak iżbym góry przenosił,
a miłości bym nie miał,
byłbym niczym.
(3) I gdybym rozdał na jałmużnę całą majętność moją,
a ciało wystawił na spalenie,
lecz miłości bym nie miał,
nic bym nie zyskał.
(4) Miłość cierpliwa jest,
łaskawa jest.
Miłość nie zazdrości,
nie szuka poklasku,
nie unosi się pychą;
(5) nie dopuszcza się bezwstydu,
nie szuka swego,
nie unosi się gniewem,
nie pamięta złego;
(6) nie cieszy się z niesprawiedliwości,
lecz współweseli się z prawdą.
(7) Wszystko znosi,
wszystkiemu wierzy,
we wszystkim pokłada nadzieję,
wszystko przetrzyma.
(8) Miłość nigdy nie ustaje,
[nie jest] jak proroctwa, które się skończą,
albo jak dar języków, który zniknie,
lub jak wiedza, której zabraknie.
(9) Po części bowiem tylko poznajemy,
po części prorokujemy.
(10) Gdy zaś przyjdzie to, co jest doskonałe,
zniknie to, co jest tylko częściowe.
(11) Gdy byłem dzieckiem,
mówiłem jak dziecko,
czułem jak dziecko,
myślałem jak dziecko.
Kiedy zaś stałem się mężem,
wyzbyłem się tego, co dziecięce.
(12) Teraz widzimy jakby w zwierciadle, niejasno;
wtedy zaś [zobaczymy] twarzą w twarz:
Teraz poznaję po części,
wtedy zaś poznam tak, jak i zostałem poznany.
(13) Tak więc trwają wiara, nadzieja, miłość – te trzy:
z nich zaś największa jest miłość.Źródło: Hymn o miłości, 1 List do Koryntian, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, Poznań 2024, s. 971–972.
Czy można pokochać wroga?
Ewangelia wg św. Mateusza 5, 43‑48Miłość nieprzyjaciół
(43) Słyszeliście, że powiedziano: Będziesz miłował swego bliźniego, a nieprzyjaciela swego będziesz nienawidził. (44) A Ja wam powiadam: Miłujcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują; (45) tak będziecie synami Ojca waszego, który jest w niebie; ponieważ On sprawia, że słońce Jego wschodzi nad złymi i nad dobrymi, i On zsyła deszcz na sprawiedliwych i niesprawiedliwych. (46) Jeśli bowiem miłujecie tych, którzy was miłują, cóż za nagrodę mieć będziecie? Czyż i celnicy tego nie czynią? (47) I jeśli pozdrawiacie tylko swych braci, cóż szczególnego czynicie? Czyż i poganie tego nie czynią? (48) Bądźcie więc wy doskonali, jak doskonały jest Ojciec wasz niebieski.Źródło: Ewangelia wg św. Mateusza, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, Poznań 2024, s. 838.
O związkach małżeńskich
1 List do Koryntian 7, 1‑16Małżeństwo
(1) Co do spraw, o których pisaliście, to dobrze jest człowiekowi nie łączyć się z kobietą. (2) Ze względu jednak na niebezpieczeństwo rozpusty niech każdy ma swoją żonę, a każda swojego męża. (3) Mąż niech oddaje powinność żonie, podobnie też żona mężowi. (4) Żona nie rozporządza własnym ciałem, lecz jej mąż; podobnie też i mąż nie rozporządza własnym ciałem, ale żona. (5) Nie unikajcie jedno drugiego, chyba że na pewien czas, za obopólną zgodą, by oddać się modlitwie; potem znów wróćcie do siebie, aby – wskutek niewstrzemięźliwości waszej – nie kusił was szatan. (6) To, co mówię, pochodzi z wyrozumiałości, a nie z nakazu.(7) Pragnąłbym, aby wszyscy byli jak i ja, lecz każdy otrzymuje własny dar od Boga: jeden taki, a drugi taki. (8) Tym zaś, którzy nie wstąpili w związki małżeńskie, oraz tym, którzy już owdowieli, mówię: dobrze będzie, jeśli pozostaną jak i ja. (9) Lecz jeśli nie potrafiliby zapanować nad sobą, niech wstępują w związki małżeńskie! Lepiej jest bowiem żyć w małżeństwie, niż płonąć. (10) Tym zaś, którzy trwają w związkach małżeńskich, nakazuję nie ja, lecz Pan: Żona niech nie odchodzi od swego męża! (11) Gdyby zaś odeszła, niech pozostanie samotną albo niech się pojedna ze swym mężem. Mąż również niech nie oddala żony. (12) Pozostałym zaś mówię ja, nie Pan: Jeśli któryś z braci ma żonę niewierzącą i ta chce razem z nim mieszkać, niech jej nie oddala! (13) Podobnie jeśli jakaś żona ma niewierzącego męża i ten chce razem z nią mieszkać, niech się z nim nie rozstaje! (14) Uświęca się bowiem mąż niewierzący dzięki swej żonie, podobnie jak świętość osiągnie niewierząca żona przez 'brata'. W przeciwnym wypadku dzieci wasze byłyby nieczyste, teraz zaś są święte. (15) Lecz jeśliby strona niewierząca chciała odejść, niech odejdzie! Nie jest skrępowany ani 'brat', ani 'siostra' w tym wypadku. Albowiem do życia w pokoju powołał nas Bóg. (16) A skądże zresztą możesz wiedzieć, żono, że zbawisz twego męża? Albo czy jesteś pewien, mężu, że zbawisz twoją żonę?
Źródło: 1 List do Koryntian, [w:] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, oprac. Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, Poznań 2024, s. 967.
Słownik
(gr. allēgoréo – mówię w przenośni, obrazowo) – postać, idea lub wydarzenie, które poza dosłownym sensem mają również stałe i umowne znaczenie przenośne, w przeciwieństwie do symbolu, przesłanie alegorii jest zazwyczaj jednoznaczne. Odczytanie znaczenia alegorycznego wymaga pewnej erudycji wychodzącej poza prostą znajomość języka, np. kobieta z wagą i przepaską na oczach jest alegorią sprawiedliwości
(stgr. exḗgēsis – wyjaśnienie) – sztuka wyjaśniania prawd ukrytych w utworze, filologiczne objaśnianie tekstu
(gr. erotikós – miłosny) – utwór liryczny podejmujący tematykę miłosną
(łac. iudaicus – żydowski) – religia monoteistyczna, jedna z najstarszych religii świata, wyznawana głównie przez Żydów, traktowana przez nich jako religia narodowa. Opiera się na wierze: w jednego Boga, w nagrodę i karę po śmierci, w przyjście Mesjasza, w posłannictwo Izraela jako narodu wybranego