Jak opisać dzień Sądu Ostatecznego? Jak odnaleźć nadzieję na ocalenie w czasach zagłady?
Piosenka o końcu świata to jeden z najpiękniejszych i najbardziej przejmujących wierszy Czesława Miłosza. Pozornie prosty, operujący obrazami ludzkiej codzienności jest w istocie traktatem filozoficznym, który wyrasta z myśli chrześcijańskiej i odwołuje się do fundamentów naszego systemu wartości.

Napisany w 1943 roku cykl Głosy biednych ludzi, z którego pochodzi Piosenka o końcu świata, to rozliczenie z doświadczeniem wojny. Poeta stawia pytania związane z rozpadem europejskiego systemu wartości, obnaża stereotypy Europejczyka, Polaka, chrześcijanina. Ukazuje brutalną prawdę o losie jednostki —  bezradnej, przerażonej i zagubionej w zetknięciu z totalitaryzmem. 

Umieszczenie Piosenki o końcu świata na początku cyklu Głosy biednych ludzi pozwala rozpatrywać wiersz jako jeden z głosów szarego, zwykłego człowieka, który stał się ofiarą historii. Utwór ten jest interpretowany w kontekście wydarzeń wojennych, a jednak wyraźnie odbiega od wierszy naznaczonych okrucieństwem okupacji. Nastrój wiersza jest pogodny, choć dramatyczne napięcie widać już w jego tytule. Miłosz nie przywołuje tu jednak obrazów zniszczenia i grozy. Przedstawia codzienność, zwyczajną egzystencję człowieka na tle odwiecznego porządku natury.

W wierszu, którego tytuł zapowiada katastrofę jaką jest koniec świata, zaskakują obrazy spokoju i uporządkowanej egzystencji. Można obserwować lot pszczoły i kwitnienie nasturcji, rybaka naprawiającego sieci, delfiny, wróble na rynnie, węża o złotej skórze. Nie przylegają do siebie miejsca akcji lirycznej: pole, trawnik, ulice, morze. Niepowiązane są też postacie – rybak, kobiety z parasolkami, pijak, sprzedawcy warzyw oraz staruszek podwiązujący pomidory, jedyny, który posiadł wiedzę. Zestawienie tych prostych obrazów świata przedstawionego wymaga od czytelnika uważnej interpretacji. Można odnaleźć w nich ukrytą symbolikę i kulturowe skojarzenia z obrazem Pietera Breugla (starszego) – Pejzaż z upadkiem Ikara.

Niderlandzki malarz przedstawia zwyczajne sceny z życia wieśniaków, pogrążonych w pracy, niezwracających najmniejszej uwagi na tragedię Ikara. Na wodzie spokojnie unosi się okręt z napiętymi żaglami i zgodnie z flamandzkim przysłowiem „żaden oracz nie przerywa pracy z powodu śmierci człowieka”. W Piosence o końcu świata znajdziemy podobne elementy opisu życia nadmorskiego miasteczka – łódka z żółtymi żaglami podpływa do wyspy, zajęci swoją pracą są sprzedawcy warzyw i żaden z mieszkańców nadmorskiego miasteczka nie przeczuwa apokalipsyapokalipsaapokalipsy. Nikt nie zwraca uwagi na słowa siwego staruszka‑proroka.

Przejmująca, chociaż oszczędna w środkach wyrazu Piosenka o końcu świata Czesława Miłosza to swoisty traktat filozoficzny. To metafizyczna refleksja poety doskonale znającego kontekst kulturowy, świadomego biblijnych źródeł toposu końca świata.

Słownik