Antyczne dziedzictwo

Kultura antyku uznawana jest za fundament cywilizacji europejskiej. Filozofia i szuka starożytna inspirowały kolejne pokolenia myślicieli i twórców, a artyści odwoływali się do grecko‑rzymskiego kanonu estetyki i piękna. Literatura, architektura i rzeźba czasów antycznych były uznawane za wzorce godne naśladowania. Kultura antyku to skarbiec toposówtopostoposów, motywówmotywmotywów i archetypówarchetyparchetypów. Zawdzięczamy jej również sentencje, przysłowia i związki frazeologiczne, które na stałe weszły do języków, w tym do języka polskiego.

Można wskazać kilka grup tekstów, które stały się dziedzictwem kolejnych pokoleń. Pierwszą grupą jest mitologia: grecka oraz rzymska. Stanowi ona inspirację, jest bowiem źródłem motywów miłości (mit o Orfeuszu i Eurydyce), heroizmu (historia Heraklesa) czy poświęcenia (historia Prometeusza). Wpłynęła również na język, tzn. doprowadziła do wykształcenia związków frazeologicznych, których etymologia sięga opowieści mitologicznych; przykładem takich związków są wyrażenia: „puszka Pandory”, „syzyfowa praca” czy „stajnia Augiasza”.

Drugą są starożytne eposy, np. Homera – Iliada oraz Odyseja. One również wpłynęły na kulturę, kolportując motyw wierności (Penelopa czekająca na Odysa) czy wprowadzając do języka takie sformułowania, jak „koń trojański” albo „pięta Achillesa”, odnoszące się do opisywanej przez poetę wojny trojańskiej.

Wreszcie do trzeciej grupy zaliczamy antyczne tragedie oraz komedie, dotyczące dylematów ludzkich, snujące refleksje nad skomplikowaną egzystencją. Inspirację dla późniejszych twórców stanowiły np. dzieła Sofoklesa: Król Edyp oraz Antygona. 

Do dorobku kulturowego antyku chętnie sięgali twórcy odrodzenia czy oświecenia. W XVIII wieku znany niemiecki historyk sztuki, Johann Winckelmann, uznał, że sztuka starożytna to esencja naturalnego piękna. W rozprawie O naśladowaniu dzieł greckich sformułował tezę, że:

Sięganie do tradycji antyku nie musi jednak oznaczać imitacji. Widać to wyraźnie w twórczości współczesnych artystów, którzy często wykorzystują spuściznę kultury starożytnej i czerpią inspirację z jej dorobku. Odwołania do antyku przybierają w sztuce współczesnej różne formy: od zapożyczenia motywu w pierwotnym kształcie, przez polemikępolemikapolemikę z tradycyjnym znaczeniem lub próbę nadbudowania nad nim nowej warstwy znaczeniowej aż po funkcję czysto ornamentacyjną. Motywy antyczne, przede wszystkim greckie, często podlegają reinterpretacjireinterpretacjareinterpretacji. Są odczytywane przez pryzmat współczesnych doświadczeń i problemów.

Polscy poeci, którzy odwoływali się w swojej twórczości do mitu, historii, literatury, sztuki czy filozofii antycznej, to między innymi Leopold Staff, Jarosław Iwaszkiewicz, Roman Brandstaetter, Mieczysław Jastrun, Konstanty Ildefons Gałczyński, Wisława Szymborska, Zbigniew Herbert, Czesław Miłosz.

Religia i mitologiamitologiamitologia

R1bOH8PWiB5B51

Ilustracja prezentuje podział mitów na: kosmogeniczne – o powstaniu świata; antropogeniczne – o powstaniu ludzkości; teogoniczne – o powstaniu bogów; genealogiczne – o historii rodów.

Religia Greków i Rzymian w starożytności miała charakter politeistyczny, tzn. wierzono w wielu bogów. Rzymianie, w miarę podbojów, dodawali coraz to nowe bóstwa do swojego panteonupanteonpanteonu. Opowieści o powstaniu świata, bogach i bohaterach (herosach) były rozpowszechniane w starożytnej Grecji przez wędrownych śpiewaków zwanych aojdamiaojdaaojdami (do takich ponoć należał Homer). Ich pieśni‑opowieści były podstawą utrwalanych później w piśmie mitów. Najwięcej na temat mitologii greckiej wiemy z poematów Homera i Hezjoda.

Hezjod natomiast w swoich Pracach i dniach zawarł m.in. mit o Pandorze i o pięciu wiekach ludzkości:

• złotym,

• srebrnym,

• spiżowym,

• heroicznym,

• żelaznym.

Według Greków, na początku wszystkiego był Chaos, który pojmowali jako wielką pustkę, otchłań, później zaś – w czasach rzymskich – zaczęto o nim myśleć jak o mieszaninie żywiołów, z której wyłoniła się najpierw Gaja (Rozłożysta, bezpieczna podstawa dla wszystkich jak pisał Hezjod) i Eros, wreszcie noc, dzień i inne bóstwa.

R4b435kGijElc

Tabela przedstawiająca bogów greckich, ich rzymskich odpowiedników oraz opis funkcji. Grecja: Zeus i Hera, Rzym: Jowisz i Junona, funkcja: para najwyższych bogów; Grecja: Posejdon, Rzym: Neptun, funkcja: bóg morza; Grecja: Hestia, Rzym: Westa, funkcja: bogini ogniska domowego; Grecja: Hades, Rzym: Pluton, funkcja: bóg podziemi, zaświatów; Grecja: Demeter i Persefona, Rzym: Ceres i Kora, funkcja: bogini płodności i jej córka, która co roku schodząc do podziemi, gwarantuje zmienność pór roku, coroczne zamieranie i odradzanie się przyrody; Grecja: Atena, Rzym: Minerwa, funkcja: bogini mądrości; Grecja: Artemida, Rzym: Diana, funkcja: bogini łowów; Grecja: Apollo, Rzym: Apollo, funkcja: bóg sztuki; Grecja: Hermes, Rzym: Merkury, funkcja: posłaniec bogów; Grecja: Hefajstos, Rzym: Wulkan, funkcja: bóg ognia; Grecja: Ares, Rzym: Mars, funkcja: bóg wojny; Grecja: Afrodyta, Rzym: Wenus (Wenera), funkcja: bogini miłości; Grecja: Dionizos, Rzym: Bachus, funkcja: bóg wina.

Filozofia

Starożytna Grecja jest kolebką europejskiej filozofii - samo słowo pochodzi z greki i oznacza umiłowanie mądrości. Filozofowie greccy sformułowali najważniejsze dla tej nauki pytania, ustalili podstawowe terminy, określili pola zainteresowań, dzieląc przedmiot badań filozofii między cztery podstawowe działy:

• metafizyka - najbardziej podstawowe pytania dotyczące powstania świata, człowieka, tego, co stanowi podstawę bytu, od czego wszystko się zaczęło;

• logika - kwestia poprawnego myślenia i rozumowania;

• etyka - jak postępować w życiu, co jest wartością, dobrem, a co złem;

• estetyka - problem piękna, jego istoty i przeżywania go przez człowieka.

Z dorobku filozofi i greckiej czerpali myśliciele rzymscy, później także chrześcijańscy.

Najważniejsze kierunki filozofii greckiej

Cynicy

R1NzHed0qWSuX1

Obraz przedstawia nagiego mężczyznę siedzącego na ziemi. Ma gęste włosy, głęboko osadzone oczy, duży prosty nos i gęsty zarost na brodzie. Nogi ma zgięte w biodrach i kolanach. Dłonie i głowę opiera o kolana. Jest zgarbiony. Obok mężczyzny stoi latarnia z zapaloną świecą wewnątrz.

Ich mistrzem był Diogenes (V‑IV w. p.n.e.), słynny filozof mieszkający w beczce, manifestujący w ten sposób swoją pogardę dla dóbr materialnych. Cynicy głosili pochwałę życia zgodnego z naturą, drwili z autorytetów. Nie cieszyli się szczególnym poważaniem, czego wyrazem jest nazwa kierunku, pochodząca od przymiotnika „psi” (gr. kynikos). Dziś cynikiem nazywamy kogoś, kto otwarcie lekceważy wszelkie wartości i kpi z powszechnie przyjętych obyczajów.

Epikurejczycy

Nazwa całej filozofii wzięła się od imienia ich mistrza, Epikura (IV‑III w. p.n.e.). Za nadrzędną wartość uważający przyjemność i osobiste szczęście. Według epikurejczyków życie szczęśliwe jest zarazem moralnie dobre. Szczęście natomiast pojmowali jako brak cierpienia.

Stoicy

Zenon z Kition (IV‑III w. p.n.e.) nauczał, że należy zawsze dążyć do szczęścia poprzez życie rozumne, bez względu na to, czy doświadczamy radości czy też cierpienia. Dlatego właśnie dziś mówimy o stoickim spokoju, a więc niewzruszonym, mimo przeciwności losu.

Sofiści

Działający głównie w Atenach od połowy V do początku IV w. p.n.e. nauczyciele przygotowujący obywateli do życia publicznego; nauczali retorykiretorykaretoryki i zasad rozumowania, zajmując się również filozofią, prawem i polityką. Termin wprowadził Platon, który krytykował przedstawicieli tego nurtu m.in. za to, że starali się udowodnić przeciwstawne twierdzenia, wykazując tym samym, że wszystko jest relatywne. Sofistom przypisywano też ateizm i amoralizm. Dziś używamy słów „sofistyczny”, „sofistyka”, „sofizmat” w znaczeniu zdecydowanie negatywnym: sofizmat to fałszywy dowód, w którym świadomie zostały pominięte argumenty albo etapy rozumowania w celu wprowadzenia słuchacza w błąd (przekonania do swoich racji); stosuje się je w wywodzie sofistycznym obok słów wieloznacznych, a przez to takich, które mogą zostać niewłaściwie zrozumiane; potocznie sofistyka to posługiwanie się nieuczciwą argumentacją.

Sztuka

Starożytna sztuka grecka, którą możemy podziwiać do dziś, to przede wszystkim:

• architektura sakralna,

• rzeźba,

• malarstwo wazowe.

R6FyxMjEZklIX

Zdjęcie przedstawia ruiny starożytnej, greckiej budowli. Prowadzą do niej wysokie, kamienne schody. Fronton i boki budowli wsparte są na licznych kolumnach w porządku doryckim, z prostą, górną częścią, bez żadnych rzeźbień. Znajdujący się za kolumnami przedsionek jest zrujnowany. Budowla pozbawiona jest dachu. Wokół niej znajdują się skalne bloki.

RP6XBf67yOFRk

Zdjęcie przedstawia antyczną, grecką świątynię. Świątynia złożona jest z trzech połączonych ze sobą brył, zbudowanych na planie prostokąta. Główny, środkowy budynek to świątynia z fasadą, przed którą umieszczono sześć jońskich kolumn zakończonych rzeźbą przypominającą baranie rogi. Od lewej strony znajduje się duży portyk otoczony z trzech stron jońską kolumnadą. Po przeciwnej, prawej stronie zadaszenie mniejszego, południowego portyku (Ganek Kor) oparte jest na sześciu kariatydach, kobiecych postaciach w długich sukniach. W lewym, dolnym rogu zdjęcia widnieje powiększenie lewego rogu świątyni, ze strzałką wskazującą na zwieńczenie kolumny ze ślimacznicami.

R1V91ZGBZJ14G

Zdjęcie przedstawia ruiny antycznej, greckiej świątyni. To kilka kolumn zbudowanych w porządku korynckim ozdobiony 24 kanelurami połączonych listewkami (stegami), zwieńczonych ozdobną, bogato rzeźbiona głowicą. W lewym, dolnym rogu zdjęcia widnieje powiększenie znajdujących się z lewej dwóch kolumn, ze strzałką wskazującą na głowicę kolumny z licznymi liśćmi akantu.

Świątynie greckie były budowlami monumentalnymi. Surowa powaga świątyń doryckich sąsiadowała z bardziej dekoracyjnym i lekkim porządkiem jońskim. Pod koniec VII w. p.n.e. pojawia się monumentalna rzeźba w kamieniu lub odlewana z brązu. W czasie rządów Peryklesa zarówno architektura, jak i rzeźba przeżywały swój rozkwit. Powstały dzieła Fidiasza, który także kierował pracami na ateńskim Akropolu. Rzeźby tego artysty znamy jedynie z kopii rzymskich i przekazów literackich. Były to m.in. dwa ogromne posągi: Atena Partenos (o wysokości ok. 10 m!) i Zeus Olimpijski na tronie, zaliczany do siedmiu cudów świata.

RTiTBaYWAm6un

Ilustracja przedstawia dwa posągi. Posąg po lewej stronie prezentuje siedzącego na tronie dojrzałego mężczyznę o atletycznej budowie. Mężczyzna jest obnażony od pasa w górę. Biodra i nogi osłania mu zwój materiału. Mężczyzna trzyma w prawej ręce posąg kobiety ze skrzydłami. W prawej ręce trzyma długą laskę ozdobiona na szczycie postacią orła. Posąg znajduje się we wnętrzu ogromnej sali, w których znajduje się kilka osób. Zdjęcie po prawej stronie prezentuje posąg stojącej kobiety. Kobieta ubrana jest w długą, udrapowaną suknię sięgającą do stóp. Na jej głowie widnieje tiara z dwoma końmi. Na prawej dłoni posąg skrzydlatej postaci ludzkiej, z utrąconą głową. Lewą rękę kobieta wspiera na dużej, okrągłej tarczy.

W V w. p.n.e. działa także Poliktet. W architekturze dokonuje się synteza porządku doryckiego i jońskiego. W okresie hellenistycznym powstają dzieła znane i inspirujące artystów kolejnych epok – Wenus z Milo i Nike z Samotraki. W IV w. p.n.e. działa rzeźbiarz Praksyteles.

RuKKZhAt4AJxL

Ilustracja przedstawia dwa posągi. Posąg po lewej stronie prezentuje młodą kobietę. Kobieta stoi. Ma obnażony tułów aż do bioder. Biodra i nogi osłonięte są zwojem udrapowanego materiału. Rzeźba nie ma całej lewej ręki i częściowo prawej. Zdjęcie po prawej stronie prezentuje posąg Nike z Samotraki. Kobieta stoi na wysuniętej do przodu, prawej nodze. Postać pozbawiona jest głowy i rąk, z jej pleców wyrastają ogromne, rozłożyste, opierzone skrzydła. Kobieta odziana jest w długą szatę, która przylega do jej ciała. Szata sprawia wrażenie jakby była mokra lub łopotała na wietrze.

Sztuka rzymska od początku jest silnie związana z grecką. Rozwija się monumentalna architektura miejska: termy, hale targowe, biblioteki, teatry, cyrki. Ta sztuka jest niemal całkowicie anonimowa.

Literatura

Budowa tragedii na przykładzie Króla Edypa Sofoklesa

Tragedia oparta na micie o władającym Tebami rodzie Labdakidów (do niego odnoszą się również tragedie: Antygona i Edyp w Kolonos).

R2XD4aj6t5QWv

Ilustracja przedstawia drzewo genealogiczne Labdakidów. Protoplastą rodu był Labdakos. Jego potomkami byli Lajos i Jokasta, a później Edyp (usynowiony i wychowany przez władców Koryntu – Polibosa i Meropę, uważający ich za biologicznych rodziców) i Jokasta (wdowa po zabitym przez Edypa Lajosie). Ich dziećmi byli: Antygona, Ismena, Polinejkes oraz Eteokles. Są to bohaterowie Antygony, obok wuja Kreona i jego syna Hajmona.

W tragedii obowiązywały stałe zasady:

• trzech jedności – miejsca, czasu (akcja powinna się zamknąć w ciągu dnia lub doby) i akcji (jeden wątek),

• decorum – jedności stylu i jego zgodności z tematyką utworu (w tragedii obowiązywał styl wysoki, język wzniosły, dostojny, stosowny do szlachetnie urodzonych bohaterów); nie można było stosować elementów komicznych czy groteskowych ani też pokazywać scen drastycznych, takich jak śmierć czy przemoc (dlatego o samobójstwie Jokasty i okaleczeniu Edypa donosi w Królu Edypie Posłaniec),

• przebiegu akcji przez perypetię (zmiana losu bohatera), punkt kulminacyjny stanowiący rozpoznanie prawdy do ostatecznej katastrofy (w Królu Edypie te trzy elementy zaistniały w epejsodionie IV),

• mimesis – naśladowanie rzeczywistości w sztuce; kategoria antycznej estetyki zalecająca, aby między dziełem a światem wobec niego zewnętrznym zachodziła relacja prawdopodobieństwa,

• katharsis – cel tragedii – osiągnięcie przez widza stanu oczyszczenia z uczuć litości i trwogi, których powinien doznawać w trakcie trwania sztuki,

• konflikt tragiczny – zaistnienie dwóch równorzędnych racji; niezależnie od dokonanego wyboru dana sytuacja i tak doprowadza do katastrofy,

• wina tragiczna – inaczej hamartia; błędna ocena sytuacji, niezrozumienie własnego losu; bohater nieświadomy fałszywości obranej drogi, popełnia czyny sprzeczne z odwiecznym, kosmicznym porządkiem świata, co w konsekwencji prowadzi go do katastrofy,

• ironia tragiczna – określa sytuację, w której protagonista, mimo swoich działań, nieuchronnie dąży do katastrofy,

• hybris – pycha, postawa charakterystyczna dla bohatera tragicznego, polegająca na zuchwałym stosunku do świata i bogów, która nie pozwala, aby prawidłowo rozpoznał problem, uniemożliwia mu rozpoznanie tragizmu własnej sytuacji i uznania swojej winy. W dramacie antycznym jest przyczyną wielu katastrof, które dotykają bohaterów.

Tragedia grecka składa się z następujących części:

• prologos (wprowadzający w fabułę) – dialog Edypa, króla Teb, z kapłanem, później z przybyłym od wyroczni Kreonem, dotyczy sposobu położenia kresu klęskom, które spadają na miasto; według wyroczni można tego dokonać jedynie karząc nieznanego dotąd zabójcę poprzedniego króla Teb – Lajosa. Edyp przyrzeka odnaleźć i ukarać sprawcę nieszczęść;

• parodos (pieśń chóru wchodzącego na orchestrę) – prośba do bogów o pomoc w odwróceniu klęsk;

• cztery epejsodia (dialogi bohaterów, posuwające naprzód akcję);

• rozdzielane przez cztery stasimony (komentujące akcję pieśni chóru);

• exodos (ostatnia, podsumowująca pieśń chóru) – tu: dialog chóru z Posłańcem, dopowiadającym zakończenie fabuły (samobójstwo Jokasty, samooślepienie się Edypa), później także z Edypem; ostatnie słowo należy do nowego władcy – Kreona, który w dialogu z Edypem, ogłasza mu jego dalszy los.

Topos

W sztuce światowej istnieją tematy powtarzające się niezależnie od kręgu kulturowego i epoki. Wprawdzie konkretne realizacje tych motywów różnią się szczegółami, jednak mają tak wiele cech wspólnych, że nazwano je „miejscami wspólnymi”. W języku greckim wyrażenie „miejsce wspólne” brzmi tópos koinós. Pierwotnie termin oznaczał stosowane w retoryce schematy argumentacji, odwołujące się do (wspólnej nadawcy i odbiorcy) wiedzy, wynikającej ze znajomości m.in. mitów czy symboli. Tak rozumiane toposy przybierały formę alegorii, metafor, sentencji, używane w zależności od tematu wystąpienia – inne toposy wykorzystywano, gdy układano mowę pochwalną, a inne, gdy formułowano oskarżenie.

Niemiecki badacz, literaturoznawca i eseista Ernst Robert Curtius (1886–1956) wprowadził to pojęcie do badań nad dawnym piśmiennictwem. W pracy o łacińskiej literaturze europejskiego średniowiecza wymieniał m.in. topos miejsca szczęśliwego, nazywając tę przestrzeń w języku łacińskim locus amoenus i przeciwstawiając miejscu straszliwemu (nieprzyjaznemu) – locus horridus.

Topos cykliczności natury - zmiana pór roku związana z mitem o Demeter i Persefonie, która pół roku spędzała na ziemi - czas wiosny i lata, a drugie pół roku w Hadesie - jesień i zima.

Topos raju - pośród loci communisloci communisloci communis wymienia się także raj. Jest to przestrzeń opisana po raz pierwszy w biblijnej Księdze Rodzaju. Był to ogród znajdujący się w krainie Eden. Słowo „eden” w jednym z języków wschodnich oznaczało step, więc umieszczenie w nim ogrodu, charakteryzującego się dostatkiem wody oraz wielością roślin i zwierząt, miało podkreślić niezwykłość tej przestrzeni. W Biblii opisano również przyczynę, dla której pierwsi ludzie, Adam i Ewa, musieli opuścić raj – powodem było zerwanie zakazanego owocu z drzewa poznania dobra i zła, co symbolizowało z kolei akt sprzeciwu wobec zaleceń Boga. Biblijny opis sugeruje, że raj był realną przestrzenią umieszczoną w otoczeniu czterech rzek.

Topos raju podejmowano w sztuce i literaturze, by za pomocą dzieł przekazywać prawdy religijne zapisane w Starym Testamencie. Te dzieła miały obrazować piękno miejsca, które Bóg przeznaczył dla Adama i Ewy, a tym samym – uzmysławiać odbiorcom, że na początku dziejów ludzie żyli w idealnej harmonii ze Stwórcą i naturą, a następnie utracili szczęście polegające na bliskości z Bogiem i na bezgrzeszności. Opisy raju nie służyły jednak wyłącznie celom moralizatorskim, lecz wpływały też na sposób obrazowania sielskiej krainy, co z kolei ułatwiało deskrypcję innych miejsc, porównywanych z rajem lub z nim skontrastowanych.

Szczególnego znaczenia w literaturze XX i XXI w. nabrał motyw „raju utraconego„raj utracony”raju utraconego”, którego sam twórca lub jego bohaterowie zostali pozbawieni chociażby z przyczyn politycznych. Nostalgia za rajem nie musi jednak wynikać wyłącznie z faktu utraty możliwości przebywania w konkretnym miejscu, np. w przypadku Polaków – na Kresach Wschodnich, a w przypadku przedstawicieli innych nacji – w rejonach, które stały się częścią innego państwa lub uniezależniły się od kraju macierzystegokoloniakraju macierzystego. Innym, mocno podkreślanym zwłaszcza po drugiej wojnie światowej powodem „wygnania z raju” jest poczucie zniszczenia humanistycznych wartości. To przekonanie nie ma związku z religią i wyrażają je także twórcy otwarcie mówiący o swym agnostycyzmieagnostycyzmagnostycyzmie lub ateizmieateizmateizmie.

RTAFRLD1ynO90

Obraz przedstawia scenę rodzajową. W dużym, pełnym drzew i krzewów ogrodzie znajdują się na pierwszym planie liczne zwierzęta: sarny, owce, konie, krowy, lwy. Na drugim planie widać starego mężczyznę w długiej szacie, który pokazuje coś prawą ręką nagiej parze, kobiecie i mężczyźnie. Po bokach obrazu, na drugim planie znajdują się inne pary nagich ludzi. Jedni uciekają przed goniącym ich z mieczem aniołem, inni są oślepieni przez blask z nieba, jeszcze inni rozmawiają.

Topos Arkadii, krainy szczęśliwości - kraina na Peloponezie pokryta lesistymi górami, w których żyły dziki, wilki i niedźwiedzie. Południowo‑wschodnia część Arkadii, pełna jezior i bagien, była przez dłuższy czas odcięta od kultury i dlatego w wyobraźni poetów greckich uchodziła za kraj pierwotny i szczęśliwy, kraj pasterzy i wszechogarniającej zieleni.

Topos homo viator (człowieka podróżnika, tułacza) - jak wiele innych toposów, homo viator był obecny już w kulturze starożytnej. Za klasyczny przykład realizacji tego motywu badacze uznają Odyseję Homera, czyli epos przedstawiający dzieje powrotu greckiego wojownika Odysa z trwającej 10 lat wojny trojańskiej do ojczystej Itaki. Chociaż w ujęciu Homera 10‑letnia tułaczka była jednostkowym doświadczeniem, już w średniowieczu zaczęto rozumieć ją metaforycznie, odczytując losy herosa greckiego w kontekście chrześcijańskim. W tej perspektywie każdy człowiek jest Odysem‑pielgrzymem, który powinien pokonać wszelkie przeciwności, by osiągnąć niebo.

Sygnalizowana możliwość odczytania toposu homo viator w kontekście religii chrześcijańskiej wskazuje na kolejne ważne źródło motywu. Jest nim Biblia. Zawiera ona wiele opisów wędrówek, przy czym pokonywanie drogi często ma tu sens fizyczny i duchowy.

Różne realizacje motywu wędrowcy w Biblii

Topos Hercules in bivio - również z antyku wywodzi się odmiana toposu homo viator., jest to motyw znany pod nazwą Hercules in bivio (łac. Herkules na rozstaju dróg). Przedstawia on popularnego bohatera mitologii rzymskiej stojącego przed koniecznością wyboru jednej z rozstajnych dróg. Interpretowano tę sytuację np. jako wybór między bytem wygodnym, ale też małowartościowym a życiem pełnym niebezpieczeństw, lecz przynoszącym chwałę. Skojarzenia te pozwalały na ukazanie różnic między hedonizmemhedonizmhedonizmem a stoicyzmem – pierwszy nurt był symbolizowany przez szeroki, gładki, a przy tym nieprowadzący do dobrego celu trakt; drugi – przez wąską, wyboistą ścieżka, która kończy się nagrodą w postaci pośmiertnej sławy. Inną wykładnią wędrówki jedną z dróg było rozróżnienie życia kontemplatywnegożycie kontemplatywneżycia kontemplatywnego i aktywnego. W kulturze chrześcijańskiej pozwalało to np. na przedstawienie zalet i wad związanych z pójściem do klasztoru lub wybór stanu rycerskiego.

Topos nieśmiertelnej sławy poety - wywodzi się z Ody XXX z Księgi III Horacego Exegi monumentum (zbudowałem pomnik) wyraża przekonanie o ponadczasowości sztuki i jej twórcy. 

Topos non omnis moriar (nie wszystek umrę) - odnosi się do artysty i jego twórczości, topos ten oznacza przekonanie o trwaniu pamięci wśród potomnych, dzięki jego dziełom.

Archetyp

Pojęcie archetypu pojawiło się już w starożytnej filozofii greckiej jako pierwowzór, najdoskonalszy wzór, np. w platonizmie archetypem rzeczy materialnych są idee.

Termin archetypu wykorzystał szwajcarski psycholog Carl Jung, który sformułował teorię zbiorowej nieświadomości. Według Junga różnorodność ludzkiego doświadczenia została w pewien sposób zakodowana genetycznie i przekazana następnym pokoleniom. Te pierwotne wzorce i sytuacje wzbudzają takie same uczucia zarówno u czytelnika, jak i u autora. Archetypy według Junga to „czynniki i motywy, które porządkują pewne elementy psychiczne nadając im formę obrazów, i to zawsze w sposób rozpoznawany dopiero na podstawie uzyskanego rezultatu” (zob. bibliografia, pozycja nr 2). Przejawem archetypów są symboliczne obrazy i motywy powtarzające się w mitach, wierzeniach, sztuce różnych epok i kultur, a także w snach. Pod wpływem pism Junga krytycy literatury zaadoptowali pojęcie archetypu i przenieśli je do literatury.

RKT8SBE9R679C

Na obrazie znajduje się naga kobieta z aniołkiem. Kobieta unosi się wśród chmur, dookoła niej wirują czarne szaty, które zasłaniają jej łono. Ma długie ciemne włosy, przepasane jasnoszarą wstążką. Kobieta unosi lewą rękę do góry, prawą przytrzymuje materiał koło swojego prawego biodra. W lewym dolnym rogu, w okolicy kolan kobiety znajduje się nagi aniołek, który wyciąga do niej rękę.

Oto kilka przykładów archetypów wymienionych przez Junga:

Anima - kobiecy pierwiastek człowieka. Jednym z jego stadiów rozwojowych jest Helena, budząca skojarzenia z Heleną Trojańską, najpiękniejszą kobietą na świecie, którą Parys uprowadził ze Sparty, co zapoczątkowało wojnę trojańską. Helena zdobywa sławę na całym świecie, jest piękna, inteligentna, niezależna, choć może niekoniecznie cnotliwa.

Mądry Starzec - w mitologii greckiej uosabiany przez Tejrezjasza, starca - wróżbitę, który pośredniczy w kontaktach ludzi z bogami. Jest jedyną osobą, która potrafi w pełni zrozumieć zarówno bycie mężczyzną, jak i kobietą, ponieważ przez jakiś czas był zamieniony w kobietę. Hera odebrała mu wzrok za wyrażenie opinii, że kobiety są bardziej skłonne do ulegania pokusom miłości, zaś Zeus obdarzył go zdolnością bardzo długiego życia i darem przepowiadania przyszłości.

R139LLTK3FXNC

Obraz ukazuje postać starca o siwych włosach, z długą brodą i wąsami. Starzec odziany jest w krótką szatę do kolan, głowę ma nakrytą kapturem peleryny sięgającej do kostek. W prawej dłoni trzyma długą laskę, palcem wskazującym lewej dłoni wskazuje na postać znajdującą się przed nim. W prawym dolnym rogu, na ziemi siedzi młodzieniec, który z zaciekawieniem spogląda na starca. Na piersiach ma metalową zbroję, przez prawe ramię ma przewieszoną czerwoną tkaninę. Jego nogi są bose. W prawej dłoni trzyma miecz, którym wskazuje na martwe zwierzę leżące obok niego. W tle za starcem widoczny jest wir białych postaci przypominających uwięzione dusze.

Matka - jednym z najstarszych bóstw, które wyłoniły się z Chaosu, była Gaja - bogini Ziemi, uosobienie płodności i macierzyństwa. Z jej związku z Uranosem urodziły się nowe pokolenia bogów greckich.

Bohater - heros, pół - człowiek, pół - bóg, obdarzony niezwykłymi zdolnościami, nadludzką siłą, sprytem. Najbardziej znanymi herosami byli Herakles, Perseusz, Tezeusz i Achilles.

Kontynuacje i nawiązania

Słownik