R1HJ4XE3MQP3N

Grafika przedstawia przekrój głowy, w której znajdują się ciasno ułożone, nachodzące na siebie zapisane kartki. W środku stoi mężczyzna w okularach i rękami w kieszeniach, który spogląda do góry.

Różne sposoby porozumiewania się

Wyraz komunikacja ma we współczesnym języku polskim dwa znaczenia.

komunikacja ‹łac. communicatio›
1. «ruch polegający na utrzymywaniu łączności między odległymi od siebie miejscami, odbywający się środkami lokomocji na drogach lądowych, wodnych i szlakach powietrznych; także: drogi, szlaki i środki lokomocji służące do utrzymywania tej łączności»:
Komunikacja odbywała się bez przeszkód.
Komunikacja lądowa, morska, powietrzna.
Komunikacja autobusowa, kolejowa, samochodowa, tramwajowa.
Komunikacja miejska, podmiejska, międzymiastowa.
Komunikacja masowa.
Komunikacja z najbliższym miastem.
Stała komunikacja miedzy Krakowem a Warszawą.
Przerwać komunikację.
 △ kolej. lotn. mors. żegl. Komunikacja regularna a. liniowa zob. regularny w zn. 1.
2. książk.
a) «połączenie, możliwość przedostania się z jednego pomieszczenia do drugiego, z jednego pobliskiego miejsca do drugiego»:
Brak komunikacji między przedpokojem a jadalnią.
◊ fraz. Przeciąć komuś, czemuś komunikację zob. przeciąć w zn. 1.
b) «porozumiewanie się, przekazywanie myśli, udzielanie wiadomości»:
Język jest narzędziem komunikacji między ludźmi.
 Komunikacja listowna, telefoniczna, telegraficzna.
ż I, DCMs. ~cji, blm.

Źródło: Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, t. K–Ó, Warszawa 2003, s. 192.

Komunikacja to dzielenie się myślami, emocjami, sądami, wyrażanie woli. W tym rozumieniu synonimem komunikacji jest porozumiewanie się.

Można powiedzieć, że komunikacja językowa to transportowanie myśli od nadawcy do odbiorcy. Obrazowo ujął to Wilhelm Ostwald, który stwierdził: 'język jest środkiem transportu – tak jak pociąg przewozi towary z Lipska do Drezna, tak język przenosi myśli z jednego mózgu do innego'.

Komunikować się mogą różne istoty żywe. Specyficzny typ porozumiewania się ludzi określa się mianem komunikacji międzyludzkiej (interpersonalnej). Może ona mieć charakter językowy lub pozajęzykowy, najczęściej jednak łączymy oba typy. Nasze słowa są wspomagane przez gesty, mimikę, ton głosu, a w piśmie – znaki graficzne (np. wykrzykniki, emotikony).

R6RJP6744VR36

Obraz przedstawia okrągłą wieżę, w budowie, składającą się z wielu pięter, która stoi nad morską zatoką. Z tyłu budowlni znajduje się miasto. U stóp wieży, w prawym dolnym rogu obrazu rozciąga się nabrzeże porotwe z zacumowanymi żaglowcami. Wieża jest w budowie, widać dżwigi, pracujących robotników, rusztowania. Górne piętra nie są dokończone. Wieża w porównaniu z zabudową po lewej stronie jest wielka. Na pierwszym planie znajduje się grupa mężczyzn, na których czele stoi władca w srebrnym płaszczu, na głowie ma koronę a w ręku berło. Rozmawia z robotnikami, którzy przed nim klęczą. Scena rozgrywa się wśród rozrzuconych w nieładziew kamiennych bloków. W tle widać niewielkie pagórki i zatokę morską. Niebo pokrywają białe chmury.

Akt komunikacji językowej

Podstawową jednostką komunikacji językowej jest akt komunikacji, czyli użycie języka do porozumiewania się, czynność mówienia lub pisania wraz z intencją (zamiarem) nadawcy. Do składników aktu komunikacji językowej (warunków współtworzących zdarzenie komunikacyjne) zaliczamy: nadawcę, odbiorcę, kontakt, kod, komunikat i kontekst.

Nadawca to osoba wypowiadająca tekst, ale również jego twórca, czyli autor lub redaktor. Kiedy opowiadamy znajomym o naszych przygodach wakacyjnych, jednocześnie tworzymy i przekazujemy wypowiedź. Zdarzają się jednak bardzo skomplikowane sytuacje, w których zauważamy 'rozwarstwienie' nadawcy. Na przykład nadawcami wiadomości składającej się na serwis informacyjny emitowany w telewizji są:

1. prezenter odczytujący tekst,

2. dziennikarz tworzący informację,

3. redaktor korygujący tekst pod względem językowym,

4. agencja informacyjna udostępniająca wiadomość,

5. w końcu możemy też mówić o nadawcy instytucjonalnym, czyli kanale telewizyjnym, który nadał ten serwis informacyjny.

W przypadku niektórych tekstów możemy też wyróżnić nadawcę pierwotnego i wtórnego, który ten tekst powtarza. Z taką sytuacją mamy do czynienia np. w modlitwie. Liczna grupa ludzi wypowiada jej tekst, który został napisany nawet kilkadziesiąt lub kilkaset lat wcześniej. 

Warto dodać, że nadawcą wypowiedzi może być jedna osoba (nadawca indywidualny) lub grupa osób (nadawca zbiorowy). Ta druga kategoria uwidacznia się w takich gatunkach, jak list otwarty lub memoriał.

Czasami autor tekstu ukrywa swoją tożsamość pod pseudonimem (np. Aleksander Głowacki znany jest jako Bolesław Prus) albo nie zdradza jej w żaden sposób – wówczas mamy do czynienia z autorem anonimowym.

Dotychczasowe spostrzeżenia na temat nadawcy obrazują poniższe wykresy.

R6YqAYYSEyeif1

Na ilustracji został przedstawiony wykres obrazujący rodzaje nadawcy. Na górze wykresu został zapisany nadawca. Po lewej stronie zostały umieszczone w ramkach napisy: indywidualny, pierwotny, znany, posługujący się imieniem i nazwiskiem. Po prawej stronie zostało zapisane: zbiorowy, wtórny, nieznany, posługujący się pseudonimem.

Odbiorca to osoba (odbiorca indywidualny) lub grupa osób (odbiorca zbiorowy), które odbierają komunikat przekazywany przez nadawcę. Zamierzonego przez nadawcę odbiorcę, czyli takiego, do którego nadawca świadomie kieruje komunikat, nazywamy adresatem. Pojęcie adresata jest zatem węższe od pojęcia odbiorcy. Czasami jednak wypowiedź trafia do osób, dla których nie jest przeznaczona. Z taką sytuacją mamy do czynienia np. w przypadku podsłuchu. Cechy odbiorcy, a także liczebność grupy, na którą składają się odbiorcy, przesądzają o formie komunikatu. Tę samą treść inaczej wyrazimy w stosunku do nauczyciela, rodzica, kolegi, a inaczej, gdy kierujemy ją do kilkusetosobowego grona audytorium wykładu lub wielomilionowej widowni telewizyjnej. W tym ostatnim przypadku możemy mówić o odbiorcy masowym, charakterystycznym dla komunikacji medialnej, która ma miejsce w prasie, radiu, telewizji czy internecie. Umiejętność dostosowania formy komunikatu do odbiorcy jest niezbędna w komunikacji, a brak kompetencji w tym zakresie staje się przyczyną błędów stylistycznych i rozmaitych nieporozumień.

Warto pamiętać, że nadawca i odbiorca mogą wymieniać się swoimi rolami, co obserwujemy np. w rozmowie, czyli w sytuacji dialogu. Taki charakter coraz częściej ma też komunikacja medialna, zwłaszcza internetowa, co przejawia się m.in. w tym, że odbiorca jakiegoś tekstu może go skomentować: w ten sposób przyjmie rolę nadawcy.

Powyższe wiadomości na temat odbiorcy można zaprezentować na następujących wykresach.

RY1LlHCquJ4c41

Na ilustracji został przedstawiony wykres ilustrujący rodzaje odbiorcy. Na górze wykresu został zapisany odbiorca. Po lewej stronie widnieje: indywidualny, zamierzony. Po prawej stronie zapisano: zbiorowy (w tym masowy), a pod spodem niezamierzony.

Aby komunikacja była udana, między nadawcą a odbiorcą musi wytworzyć się kontakt psychiczny, co oznacza, że obaj muszą mieć wolę współdziałania. Ważne jest też, by w komunikacji mówionej nadawca nawiązał i utrzymywał z odbiorcą kontakt fizyczny, czyli wzrokowy lub słuchowy. Niedopuszczalne jest, by mówiący przez całą swoją wypowiedź patrzył w podłogę, w sufit lub w dal. Komunikacja nie będzie też udana, gdy odbiorca np. pod wpływem czynników zewnętrznych, takich jak hałas lub ciemność, nie będzie mógł usłyszeć lub odczytać treści przekazywanej przez nadawcę.

Komunikat to treść przekazywana odbiorcy przez nadawcę. Komunikat musi być o czymś, czyli ważne jest, by miał odniesienie do jakiejś rzeczywistości: by był osadzony w kontekście. Wypowiedź musi się przecież odnosić do pojęć i wartości wspólnych nadawcy i odbiorcy, musi być osadzona w określonym miejscu i czasie, a więc w konkretnej sytuacji komunikacyjnej. Dzięki temu część informacji można pominąć, ponieważ sugeruje je sytuacja. Warto dodać, że komunikat jest przekazywany przez nadawcę do odbiorcy kanałem komunikacyjnym: wzrokowym (np. artykuły zamieszczane w prasie, publikacje książkowe, komunikacja przy użyciu języka migowego), słuchowym (audycje radiowe), wzrokowo–słuchowym (np. program telewizyjny, rozmowa z sugestywną gestykulacją), oraz dotykowym (alfabet Braille’a).

Każdy komunikat musi być sformułowany w jakimś języku, a więc jego tworzywem jest konkretny kod. Wyróżniamy kody werbalne, czyli językowe (ich podstawą są słowa), oraz kody pozawerbalane, wśród których najważniejsze to:

1. kod kinezyczny, czyli gesty, położenie i ruchy naszego ciała,

2. kod prozodyczny, czyli ton głosu, jego siła, intonacja,

3. kod proksemiczny, czyli odległość między mówiącym a słuchającym,

4. kod graficzny, na który składają się emotikony, charakter pisma, rodzaj i wielkość zastosowanej czcionki.

Model komunikacji językowej

Omówione składniki aktu komunikacji tworzą model komunikacji językowej, którego autorem jest Roman Jakobson. Jego propozycja została opublikowana w 1960 roku w książce Poetyka w świetle językoznawstwa i przybiera formę poniższego schematu.

Rl30XtSlhpAll1

Na ilustracji znajduje się schemat komunikacji zaproponowany przez Romana Jakobsona. Nadawca kieruje komunikat do odbiorcy. Aby komunikat był efektywny, musi być zastosowany do kontekstu (coś musi znaczyć). Konieczny jest także kod w pełni lub przynajmniej w części wspólny dla nadawcy i odbiorcy. Musi istnieć także kontakt między nadawcą i odbiorcą, umożliwiający im obu nawiązanie i kontynuowanie komunikacji.

Przedstawiona tu propozycja, choć najbardziej rozpowszechniona, nie jest jedyna.

Komunikacja werbalna

Kanał werbalny to używanie słów o określonym znaczeniu, posługiwanie się konkretnymi strukturami gramatycznymi i krótkimi lub długimi zdaniami. Kanałem werbalnym przekazuje się treść merytoryczną. Głównym instrumentem komunikacji werbalnej jest język. W celu lepszego zrozumienia znaczenia kanału werbalnego należy przeanalizować poszczególne jego elementy. Ważną częścią tego kanału są słowasłowosłowa. Dobór słów w celu opisu zdarzeń ma wpływ na wyobraźnię. Niektóre badania pokazują nawet, że słowo (a więc nazwanie zjawiska) jest często pierwotne wobec uczucia, jakie zjawisko to wywołuje u człowieka, mimo że czas między nazwaniem danej rzeczy a spowodowaną przez nią emocją jest niedostrzegalny. Dlatego w kontekście komunikowania nadawca decyduje, jakimi słowami posłużyć się w komunikacie w celu wywołania u odbiorcy określonego zachowania czy też uczucia. Ewa Brzezińska podaje przykład, w jaki sposób, opisując to samo zdarzenie za pomocą różnych słów, można zmienić sposób jego interpretacji u odbiorcy, a zatem także zmodyfikować oddziaływanie przekazu:

1. W trakcie akcji porządkowej na stadionie, w starciach z policją, zostało ciężko rannych trzech kibiców. Zostali oni odwiezieni do szpitala.

2. Policja pobiła trzech kibiców na stadionie. Ranni przebywają w szpitalu i walczą o życie***.

Dobór słów w przytoczonych cytatach całkowicie zmienia interpretację wydarzenia przez odbiorcę. Pierwsze zdanie jest neutralne zarówno pod względem treści, jak i intencji nadawcy, ma charakter czysto informacyjny. W drugim zdaniu wskazany jest winny zaistniałej sytuacji, a zarazem zasugerowana została określona interpretacja wydarzenia.

Kolejnym elementem istotnym w kontekście komunikacji werbalnej są struktury gramatycznestruktura gramatycznastruktury gramatyczne zastosowane w przekazie. Dobór określonej struktury gramatycznej ustanawia (określa) rodzaj relacji między nadawcą a odbiorcą. Obok przekazania treści merytorycznych kanał werbalny może zatem przekazywać także inne informacje, dotyczące relacji władzy, zależności czy uległości.

1. Użycie trybu rozkazującego sugeruje, że nadawca ma władzę nad odbiorcą:
   Na jutro ma pan przygotować sprawozdanie.

2. Użycie trybu oznajmującego – neutralne, nie ustanawia sytuacji zależności:
   Chciałbym, aby pan na jutro przygotował sprawozdanie.

3. Użycie trybu pytającego sugeruje, że odbiorca dominuje, a nadawca jest od niego (lub jego decyzji) zależny:
   Czy mógłby pan na jutro przygotować sprawozdanie?***

Niezwykle istotne jest także, aby komunikat był dostosowany do potrzeb, doświadczenia lub umiejętności odbiorcy. Na przykład posługiwanie się fachowym/naukowym żargonem w stosunku do odbiorcy, który nie pracuje w danej branży lub nie ma doświadczenia w określonej dziedzinie, spowoduje, że komunikacja będzie nieskuteczna, a nadawca nie osiągnie zamierzonego celu. Należy pamiętać, że to nadawca jest odpowiedzialny za wynik komunikacji.

Komunikacja niewerbalna

Na poniższej grafice przedstawiono dystans, jaki zachowują ludzie podczas komunikowania się. Należy zwrócić uwagę na fakt, że im lepiej dana osoba zna swojego rozmówcę i bardziej mu ufa, tym bardziej jest skłonna dopuścić go do siebie bliżej. Odległość jest jednym z ważniejszych elementów składowych komunikacji niewerbalnej.

RgvHGsqI0pAlc

Ilustracja przedstawiająca cztery koła ułożone koncentrycznie. Wewnętrzne, najmniejsze koło symbolizuje dystans intymny, do 45 centymetrów. Drugie koło to dystans osobniczy, od 45 do 120 centymetrów. Trzecie koło to dystans społeczny, od 1,2 do 3,6 metra. Czwarte koło to dystans publiczny, 3,6 metra lub więcej.

Pozostałe elementy komunikacji niewerbalnej to nie tylko mowa ciała, głos czy mimika, ale i komponenty związane z otoczeniem.

Kanały komunikacyjne

Bardzo ważnym elementem komunikacji są kanały komunikacyjne. Są one środkiem, który umożliwia przenoszenie komunikatu (przesyłają informacje od źródła do adresata). Manipulacja (w pozytywnym i negatywnym tego słowa znaczeniu) bierze swój początek w znajomości funkcjonowania poszczególnych kanałów i umiejętnego zastosowania sygnałów właściwych różnym kanałom i skomponowania ich w spójną całość, mającą za zadanie przekazanie konkretnego znaczenia. Nawet gdy mamy do czynienia z komunikacją ustną bezpośrednią, w procesie przekazania komunikatu zaangażowane zostają trzy podstawowe kanały:

Znaczenie poszczególnych kanałów komunikacji

Komunikacja interpersonalna wymaga zbudowania pewnego stosunku emocjonalnego między nadawcą a odbiorcą, kanał werbalny nie ma więc absolutnie znaczenia dominującego. Ponieważ kanał werbalny pozwala uwzględnić tylko jedną cześć komunikatu (treść), pozostałe kanały decydują o tym, jak komunikat zostanie przekazany, czyli jak nadawca mówi (kanał wokalny) i jak się w tym czasie zachowuje (kanał wizualny). Dlatego komunikat należy rozpatrywać w dwóch aspektach: w odniesieniu do jego merytorycznej zawartości i w odniesieniu do kontaktu emocjonalnego i siły perswazji.

Słownik