Tren jako gatunek poetycki

RQmtCELTExxyC1

Drzeworyt przedstawia długowłosego mężczyznę w dworskim stroju. Mężczyzna trzyma w prawej ręce książkę.

TrentopikaTren to gatunek poetycki wywodzący się z antyku. Jego źródeł poszukuje się z jednej strony w tradycji biblijnej (starotestamentowa Księga Jeremiasza), z drugiej – w kulturze Greków, wskazując na starogreckie obrzędowe pieśni żałobne wyrażające żal z powodu czyjejś śmierci, zawierające pochwały zalet i zasług zmarłego oraz służące rozpamiętywaniu jego czynów i myśli. Tren jest blisko związany z dwiema innymi formami poezji funeralnejfuneralnyfuneralnej: elegiąelegią i epicediumepicediumepicedium, które również podejmują kwestie przemijania i śmierci. Najbardziej znanymi autorami liryki żałobnej w okresie antyku byli m.in. Simonides z Keos (Grecja), Owidiusz i Cyceron (Rzym).

Pieśni żałobne tworzono zgodnie z ustalonymi regułami. W utworze występowały zazwyczaj trzy postacie: zmarły, jego pogrążony w żałobie bliski oraz osoba chwaląca zmarłego, która udzielała także napomnienia i pocieszenia. W klasycznym trenie opłakiwanym bohaterem mógł być tylko człowiek dorosły, sławny, z określonymi zasługami.

Utwory żałobne opierano na schemacie, w którym następowały po sobie kolejno: 

1. wstęp zawierający demonstrację żalu i prezentację osoby zmarłej oraz opłakującego (exordium), 

2. pochwała zmarłego i wymienienie jego zalet (laudatio), 

3. ukazanie wielkości poniesionej straty (iacturae demonstratio), 

4. pocieszenie (consolatio), 

5. napomnienie (exhortatio).

Poezja żałobna łączy się z określoną topikątopikatopiką ‒ charakterystyczne są dla niej toposytopikatoposy ubi suntubi suntubi sunt?, Horacjańskie exegi monumentumexegi monumentum exegi monumentum, non omnis moriarnon omins moriarnon omnis moriar oraz motywy związane z przemijaniem, np. motyw snu, motyw odlotu duszy z ciała, motyw zimy. Częste jest również przywoływanie postaci mitologicznych czy biblijnych związanych z tradycją żałobną: np. Niobe, Antygony, Orfeusza, Hioba.

Epoka odrodzenia przyniosła liczne i różnorodne przykłady liryki żałobnej. Poeci renesansowi często pisali utwory upamiętniające zmarłych: bliskich i osoby publiczne. Poezję taką tworzono na zamówienie. Wzorce poezji funeralnej czerpano z antyku, zarówno jeśli chodzi o sposoby literackiego obrazowania, stylistykę, schematy kompozycyjne, jak i formy gatunkowe ‒ stąd popularność epitafiówepitafiumepitafiów, elegii, epicediów.

Treny jako cykl

Jednocześnie jednak wyrastająca z klasycznych reguł poezja żałobna poświęcona osobom zmarłym ewoluowała, czego dowodem są Treny Jana Kochanowskiego - cykl 19 utworów opublikowany w 1580 roku w Krakowie.

R1CEH4CZ1RUVH

Czarno‑białe zdjęcie przedstawia stronę tytułową Trenów Jana Kochanowskiego z 1583 r. Na samej górze kartki wielkimi literami zapisano: Threny, poniżej: Iana Kochanowskiego. Na środku kartki znajduje się łacińskie motto: Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse Juppiter auctiferas lustravit lumine terras. Motto oddzielone jest od góry i dołu motywem kwiatowym. Poniżej napis: Cum Gratia Priuilegio S.R.M. w Krakowie w Drukarni Łazarzowey: Roku Pańskiego 1583. Całość umieszczona jest w szerokiej ramie z motywami rośłinnymi, układającymi się w regularny wzór.

Kochanowski podchodził z szacunkiem do tradycji liryki funeralnejfuneralnyfuneralnej i wiele z niej czerpie, o czym świadczą m.in. podniosły, refleksyjny ton, typowe dla klasycznej poezji żałobnej motywy i toposytopostoposy, liczne nawiązania do kultury antyku, a także schemat epicedialny. Jednocześnie dzieło poety cechuje wysoka oryginalność. Cykl, który powstał po śmierci córki poety, Orszulki, był na tyle wyjątkowy, że już wydawca i przyjaciel Kochanowskiego, Jan Januszowski, uznał za właściwe wytłumaczyć poetę przed krytykami, którzy uważali za nieodpowiednie poświęcić poważny utwór żałobny małemu dziecku. Zgodnie z zasadą stosowności epicedia pisano na cześć wielkich osobistości, a nie kilkuletnich dzieci. Kochanowski przełamał tę tradycję, a dodatkowo, mimo że pisał pod wpływem żalu po utracie własnej córki, to nie zmarłą Urszulę uczynił główną bohaterką cyklu, lecz na pierwszy plan wysunął siebie: rozpaczającego ojca, przechodzącego kryzys światopoglądowy filozofa.

R4JT5mDXj6UUw

Czarno‑biały drzeworyt przedstawia niewielki pokój. Po prawej stronie znajduje się półka na książki. Przy niej na niewielkim gzymskiku stoi aniołek z założonymi na piersi rękami. Po lewej stronie wisi obraz Matki Boskiej w koronie z Dzieciątkiem Jezus, po bokach, na lichtarzach stoją dwie palące się świece i znicz na środku. W centrum obrazu znajduje się mała trumna z ciałem dziewczynki, która wygląda tak, jakby spała. Dziecko ma rozpuszczone, długie włosy, jest ubrane w obszerną sukienkę z lamówką przy dekolcie. Na piersiach leży krzyż, przy nogach lutnia. Przy trumnie siedzi mężczyzna i pochyla się nad zwłokami. Ma długą brodę, zakola na czole i prosty nos. Jest bardzo smutny. Całuje dziecko w czoło. Prawą ręką obejmuje głowę dziecka, a lewą trzyma prawą dłoń zmarłej. Jest ubrany w czarną szatę z gęsto marszczonym, białym kołnierzem. Na trumnie znajduje się, częściowo zakryty napis: Orsz...

Poeta zmienił także formę lirycznego wyrażenia bólu ‒ rozbił długie i obszerne epicedium na kilkanaście mniejszych, samodzielnych utworów, w różny sposób operujących typowymi dla gatunku motywami. Zachował przy tym wszystkie niezbędne części, jakie dawni teoretycy przypisywali temu gatunkowi (a więc wstęp, pochwały zmarłego, ukazanie wielkości straty, żal, pocieszenie i napomnienie).

Cykl Kochanowskiego jest bardzo starannie zaplanowany pod względem kompozycji i sposobu ujęcia tematu. Łączy różne elementy bogatej tradycji literackiej, czerpiąc zarówno z antycznych trenów greckich, klasycznego epicedium, starożytnych elegii, jak i biblijnych psalmów.

Jan Kochanowski zawarł w Trenach:

• wstęp (taki charakter ma dedykacja),

• pochwałę Urszuli (jest równa SafonieSafonaSafonie!),

• jej opłakiwanie (rozpacz rodziców po śmierci dziecka‑poetki w Trenach II–VIII),

• pocieszenie i napominanie w trenie ostatnim.

Poeta wielokrotnie odwoływał się do motywu snu, dyskutował ze stoicyzmem (oraz Cyceronem), nawiązywał do swych dawnych wyobrażeń na temat twórczości. O przemyślanym układzie poszczególnych utworów w cyklu świadczy też przemiana emocjonalna osoby mówiącej w lirykach. Najpierw widać narastanie świadomości straty poniesionej przez rodziców (Treny II–VIII). Następnie opisane zostało zwątpienie w te wartości, które były ważne dla Kochanowskiego przed śmiercią córki (Treny IX–XVI). Kolejne dwa utwory wskazują na zrozumienie, że za wszystkimi wydarzeniami w życiu człowieka kryje się Bóg. Ostatni utwór przynosi wreszcie uspokojenie i znalezienie nowej filozofii: chrześcijańskiego stoicyzmu, łączącego zaufanie Bogu ze zgodą na to, co on zsyła.

Bluźniercza wątpliwość

Słownik