Nawiązania
Dziecko w sztuce dawnej
Jeszcze w XIII wieku dzieci – jeśli w ogóle poświęcano im obrazy czy rzeźby – wyglądały jak 'pomniejszone' osoby dorosłe. Nie miały na sobie ubrań typowych dla wczesnego okresu życia, raczej nie prezentowano ich przy zabawie. Zmianę w podejściu do realizacji motywu dziecka można dostrzec w XIV wieku. Wówczas to rozpowszechniły się takie artystyczne motywy, jak:
- motyw Jezusa‑dziecka (np. w stajence betlejemskiej, na rękach Matki Bożej lub pomagającego Józefowi w pracach stolarskich),
- motyw anioła‑dziecka z malutkimi skrzydłami,
- motywy duszy ukazanej jako nagie niemowlę.
Warto podkreślić, że twórczość wielu artystów przełomu XV i XVI wieku
(np. Leonarda da VinciLeonarda da Vinci, Michała AniołaMichała Anioła i RafaelaRafaela) umocniła tę tendencję.
Różne spojrzenia na problemy twórców i dzieci
WstępJeszcze w roku 1585, a więc po śmierci Jana Kochanowskiego, wydawca poezji mistrza czarnoleskiego, Jan Januszowski, wysoko oceniając zresztą cykliczny poemat przypisany Urszulce, starał się usprawiedliwić ojca‑poetę, który tak wiele starania poświęcił, by wystawić literacki pomnik maleńkiej dziecinie. 'Ten wielki i zacny Poeta Polski […] zostawił Treny; lekkie rzeką podobno; ja nie wiem – stwierdzał Januszowski – afektuafektu ojcowskiego przeciw dziatkom w tej mierze upatruję, którego nie widzę, by kiedy kto lepiej wyrazić mógł i umiał'. Odpowiedzią skierowaną pod adresem krytyków wytykających twórcy Trenów, że tak obszerne, rozbudowane dzieło, które byłoby odpowiednie dla uczczenia pamięci jakiegoś bohatera, osoby poważnej, zasłużonej, poświęcił maleńkiej córeczce, były też słowa poety wypowiedziane w Trenie XVII:
Kto zaś na płacz lekkość wkłada,
Słyszę dobrze, co powiada;
Lecz się tym żal nie hamuje,
Owszem, więtszy przystępuje.
(ww. 37–40)
Kochanowski nie protestował wprawdzie wyraźnie, by wiersze poświęcone małemu dziecku zgodnie z kanonami poetyki renesansowej określane były jako 'lekkie rymy', ale tę 'lekkość' sam rozumiał w swoisty sposób. Przede wszystkim więc stwierdzał, iż powszechna opinia określająca wiersze poświęcone dzieciom jako 'lekkie rymy' nie jest w stanie spowodować, by ojciec‑poeta opłakujący w swym dziele zgon ukochanej córeczki mógł pohamować wielki żal i przedstawić fakt śmierci oraz wywołany nim ból, rozpacz jak drobnostkę, błahostkę.Źródło: Wstęp, [w:] Jan Kochanowski, Treny, oprac. Janusz Pelc, Wrocław 1972, s. 73–74.
Wyjaśnij, dlaczego wydawca poezji Kochanowskiego, Janusz Januszowski, usprawiedliwiał ojca‑poetę.
Rozważ, dlaczego Kochanowski uczynił ze swojej córki Urszuli bohaterkę cyklu Trenów.
Bolesław Leśmian Urszula Kochanowska
Wiersz Bolesława Leśmiana Urszula Kochanowska został wydany w 1936 roku, nawiązuje on do cyklu „Trenów” Jana Kochanowskiego. Historia Urszulki jest punktem wyjścia do filozoficznych rozważań.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D5E5K15G7
Nagranie recytacji wiersza.
lipy J. Kochanowskiego
Urszula KochanowskaGdy po śmierci w niebiosów przybyłam pustkowie,
Bóg długo patrzał na mnie i głaskał po głowie.'Zbliż się do mnie, Urszulo! Poglądasz, jak żywa...
Zrobię dla cię, co zechcesz, byś była szczęśliwa.''Zrób tak, Boże – szepnęłam – by w nieb Twoich krasie
Wszystko było tak samo, jak tam – w Czarnolasie!' –I umilkłam zlękniona i oczy unoszę,
By zbadać, czy się gniewa, że Go o to proszę?Uśmiechnął się i skinął – i wnet z Bożej łaski
Powstał dom kubek w kubek, jak nasz – Czarnolaski.I sprzęty i donice rozkwitłego ziela
Tak podobne, aż oczom straszno od wesela!I rzekł: 'Oto są – sprzęty, a oto – donice.
Tylko patrzeć, jak przyjdą stęsknieni rodzice!I ja, gdy gwiazdy do snu poukładam w niebie,
Nieraz do drzwi zapukam, by odwiedzić ciebie!'I odszedł, a ja zaraz krzątam się, jak mogę –
Więc nakrywam do stołu, omiatam podłogę –I w suknię najróżowszą ciało przyoblekam
I sen wieczny odpędzam – i czuwam – i czekam...Już świt pierwszą roznietą złoci się po ścianie,
Gdy właśnie słychać kroki i do drzwi pukanie...Więc zrywam się i biegnę! Wiatr po niebie dzwoni!
Serce w piersi zamiera... Nie!... To – Bóg, nie oni!...Źródło: Bolesław Leśmian, Urszulka Kochanowska, [w:] tegoż, Poezje wybrane, oprac. Jacek Trznadel, Wrocław 1974, s. 197–198.
Określ, w jaki sposób w wierszu przedstawione zostało niebo.
Opisz, jakie relacje łączą mieszkańców nieba: Urszulkę i Boga.
Rozważ, jaki obraz Boga wyłania się z tekstu. Określ cechy Stwórcy.
Wyjaśnij, co oznacza w utworze stwierdzenie: 'Sen wieczny odpędzam'.
Scharakteryzuj obraz Urszulki ukazany w wierszu Leśmiana. Następnie porównaj to poetyckie wyobrażenie z obrazem córki Kochanowskiego, jaki wyłania się z przywołanych trenów.
Ustal, czy utwór Leśmiana to również tren. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Wskaż, kto i do kogo mówi w wierszu. W odpowiedzi przywołaj konkretne cytaty z tekstu.
środek stylistyczny, słowo lub kilka słów zastępujących określenie, które z jakiś powodów (np. kulturowych, religijnych) nie może zostać użyte
Napisz rozprawkę, w której rozważysz, czy łatwo pogodzić się ze śmiercią bliskiej osoby. W argumentacji odwołaj się do Trenów Jana Kochanowskiego oraz do innego utworu literackiego. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 200 wyrazów.
Wyobraź sobie, że żyjesz w czasach Jana Kochanowskiego. Zredaguj list, w którym postarasz się pocieszyć poetę po stracie dziecka.
Zredaguj opis przeżyć wewnętrznych (maksymalnie 15 zdań) zaczynający się od słów: 'Kiedy łzy rozlewają się w środku i zostają tam już na zawsze…'.
Więcej materiałów o tekstach nawiązujących do Trenów Jana Kochanowskiego znajdziesz na stronie https://zpe.gov.pl/
Tematy lekcji:
„Umarłaś, lecz niezupełnie…” - o rozpaczy i nadziei Władysława Broniewskiego.
Współczesne treny – wiersze Władysława Broniewskiego po śmierci córki.
Zbyt wcześnie. Poetyckie refleksje na temat śmierci dziecka.
Śmierć bliskich jako doświadczenie sytuacji granicznych w życiu człowieka. O różnych sposobach przeżywania żałoby. Trzy kolory. Niebieski, reż. Krzysztof Kieślowski i 33 sceny z życia, reż. Małgorzata Szumowska.