Anglia na przełomie XVI - XVII wieku

Druga połowa XV w. przyniosła Anglii utratę rozległych lenn we Francji w wyniku porażki w wojnie stuletniej oraz krwawy konflikt wewnętrzny, zwany wojną Dwóch Róż. W trakcie tej zbrojnej konfrontacji poległo wielu angielskich arystokratów i wygasły obie walczące ze sobą linie Plantagenetów: Lancasterowie i Yorkowie. W konsekwencji, kiedy w 1485 r. na tron wstępował Henryk VII, pierwszy król z dynastii Tudorów, możnowładztwo nie stanowiło siły mogącej zagrozić monarchii.

Panowanie Tudorów

Utrata posiadłości na kontynencie umocniła władzę królewską, gdyż Anglia znalazła się na marginesie wielkich konfliktów europejskich, co uwolniło władców od konieczności wystawiania wielkich armii i spierania się o podatki z parlamentem. Ten ostatni zaś nie ingerował w dworskie intrygi, dając monarchom wolną rękę w karaniu śmiercią swych prawdziwych lub urojonych przeciwników.

RENSXCMMZR6F4

Ilustracja przedstawia Henryka Ósmego Tudora, króla Anglii w latach 1509‑1547. Mężczyzna jest pulchny, ma rudą brodę, wygląda na postawnego. Ma nakrycie głowy białymi piórami. Na szyi ma złoty łańcuch. Ubrany w srebrną szatę oraz futrzany brązowy płaszcz.

Rządom Tudorów brakowało działań typowych dla europejskiego absolutyzmu, takich jak rozbudowa armii i królewskiej administracji oraz tworzenie zrębów państwa podatkowego. Henryk VIII, który objął tron w 1509 r., odrzuciwszy zwierzchność papiestwa nad Kościołem w Anglii, przeprowadził sekularyzację dóbr ziemskich należących do klasztorów. Pozwoliło to pokryć niemałe wydatki na budowę nowoczesnych fortyfikacji mających chronić wybrzeża Anglii przed ewentualnym najazdem. Trwającą w latach 1587–1604 wojnę morską z Hiszpanią, której punktem kulminacyjnym była nieudana wyprawa hiszpańskiej Wielkiej Armady, finansowano głównie dzięki dochodom z ceł, podatków pośrednich i łupów, którymi dzielili się z koroną angielscy korsarze, w tym najsławniejszy z nich Francis Drake. Przy braku instytucji wspierających władcę prestiż i siła monarchii zależały w dużej mierze od osobowości panującego.

Sześć żon Henryka VIII

R181ZWd6ZpKOm

Ilustracja przedstawia portret Katarzyny Aragońskiej (1485‑1536) - królowej Anglii w latach 1509–1533, wdowy po zmarłym bracie Henryka Arturze, pierwszej żony Henryka VIII Tudora, matki Marii I. Kobieta skromnie spogląda w dół, jest młoda. Ma rude włosy i jasną karnację. Ubrana w bordową suknię i złoty łańcuch. Ma czarne nakrycie głowy.

RGQwwLXoftTff

Ilustracja przedstawia portret Anny Boleyn (1501‑1536) - drugiej żony króla Henryka Ósmego Tudora, matki Elżbiety Pierwszej Tudor. Kobieta ma jasną karnację i brązowe włosy. Jest szczupła, ma smukłą szyję. Jej spojrzenie jest bystre, ma duży nos i małe usta. Ubrana w czarną suknię i łańcuch z pereł. Ma czarne nakrycie głowy.

R1Dfe47mDgsXj

Ilustracja przedstawia portret Jane Seymour (1508/1509 – 1537) – trzeciej żony Henryka VIII. Kobieta ma czarne nakrycie głowy ze złotym obszyciem. Ma jasną karnację, ciemne oczy, usta zaciśnięte w wąską linię. Ubrana w czerwoną suknię. Na szyi ma bogato zdobiony naszyjnik.

R1WmxBYX8IREt

Ilustracja przedstawia portret Anny z Kleve (1515‑1557) - księżniczki niemieckiej, czwartej z kolei żony Henryka VIII Tudora. Kobieta ma jasną cerę, małe oczy, spokojny wyraz twarzy. Ma piękną suknię w złoto‑bordowym kolorze. Na głowie złote koronkowe nakrycie.

RlmnENH0b7hNL

Ilustracja przedstawia portret Katarzyny Howard (1523/24‑1542) - piątej żony Henryka Ósmego. Kobieta ma zmęczoną twarz, podkrążone oczy, ziemistą cerę. Ma brązowe włosy. Ubrana w granatową szatę z białym kołnierzem.

R1QFuictbN8xJ

Ilustracja przedstawia portret Katarzyny Parr (1512 -1548) – szóstej i ostatniej żony Henryka Ósmego. Kobieta ma bardzo jasną cerę. Wygląda na około 50 lat. Ma ciemnobrązowe włosy. Ubrana w królewską szatę z białym kołnierzem. Na szyi na naszyjnik z ozdobnym kamieniem. Na głowie ma nakrycie głowy z białym piórem.

Wielkim problemem angielskiej polityki stało się następstwo tronu po Henryku VIII. Śmierć króla w 1547 r. wywołała kryzys dynastyczny, gdyż jego schorowany syn Edward VI wkrótce zmarł, a córka Maria Tudor podjęła bezskuteczną próbę rekatolicyzacji kraju. Sytuacja ustabilizowała się dopiero za rządów kolejnej córki Henryka VIII, Elżbiety I, która objęła tron w 1558 roku. Pokłosiem tych konfliktów była wspomniana wojna z Hiszpanią.

RZJEedQppBF2d

Ilustracja przedstawia portret królowej angielskiej Marii Pierwszej Tudor (1516‑1558), zwanej Krwawą Marią. Córka Henryka Ósmego, władała Anglią w latach 1553‑1558. Kobieta ma zdenerwowany wyraz twarzy. Siedzi na królewskim tronie. Ma ozdobne szaty. W ręku trzyma kwiat.

R1ZVMKX8PLK6S

Ilustracja przedstawia portret Elżbiety Pierwszej (1533‑1603), drugiej córki Henryka Ósmego i jego drugiej żony Anny. Kobieta ubrana jest w obszerną czarną suknię wyszywaną złotymi elementami. Wokół szyi ma wielki koronkowy kołnierz. Ma rude włosy.

Unia personalna ze Szkocją

Po śmierci „królowej dziewicy”, jak określano niezamężną Elżbietę I, w 1603 r. doszło do unii personalnej Anglii ze Szkocją, nieformalnie nazywanych odtąd Wielką Brytanią. Nowy władca, Jakub I ze szkockiej dynastii Stuartów, nie chciał jednak dostosować się do prowadzonej od przeszło stulecia angielskiej polityki zagranicznej. Wiązał się to z Hiszpanią, z którą zawarł pokój, to z Francją, usiłował też wplątać kraj w wojnę trzydziestoletnią. I choć jego plany spełzły na niczym, to ambicje mocarstwowe i, co za tym idzie, potrzeby finansowe korony doprowadziły do konfliktu króla z parlamentem. Jakub nie wahał się osadzać w więzieniu swych krytyków, głosił przy tym, że jako król jest przedstawicielem Boga na ziemi, któremu mają być posłuszni wszyscy, nie wykluczając parlamentu. Odwołanie się do tego argumentu pociągnęło za sobą instytucjonalne wzmocnienie Kościoła anglikańskiego, a zarazem ograniczenie wpływów szkockiego kalwinizmu na Anglię. W ten sposób spór o podłożu ustrojowym i fiskalnym zyskał też wymiar religijny. Angielscy purytanie traktowali dwór królewski jako siedlisko rozpasania i bałwochwalstwa, niemal równie występne, jak papieski Rzym.

W czasie rządów Jakuba niewielka grupa angielskich katolików przeprowadziła nieudany zamach na jego życie (tzw. spisek prochowy). Do zamachu nie doszło, ponieważ jeden ze spiskowców, Guy Fawkes, został znaleziony z 36 beczkami prochu w podziemiach Parlamentu. Miały one zostać zdetonowane pod Izbą Lordów, uśmiercając króla, przedstawicieli szlachty, biskupów oraz członków Izby Gmin.

REGH3BH1TA9XO

Ilustracja przedstawia alegorię sukcesji Tudorów. Król Henryk Ósmy zasiada na tronie, obok niego stoją jego żony oraz damy dworu, a także rycerze i doradcy. Wszyscy w bogato zdobionych strojach i sukniach.

Panujący od 1625 r. Karol I, następca Jakuba, prowadził politykę podobną jak ojciec: w 1629 r. rozwiązał parlament i odtąd rządził samodzielnie. W czasie 11‑letniej tyranii – bo tak nazwano ów okres – dwór monarszy ściągał nawet podatek na wojsko i być może tendencja absolutystyczna przeważyłaby, gdyby nie wybuch motywowanego konfliktem religijnym powstania w Szkocji w 1640 roku. Sukcesy zbrojne buntowników spowodowały, że poddani masowo odmówili płacenia podatków, a w dodatku w 1641 r. wybuchło powstanie w Irlandii. Król zmuszony był więc jeszcze w tym samym roku zwołać parlament (tzw. długi parlament – jego kadencja miała trwać z przerwami przez blisko 20 lat) i szukać z nim kompromisu. Ale gdy tylko uchwalono oczekiwane podatki, Karol I spróbował podstępnie uwięzić przywódców Izby, co spowodowało wybuch wojny domowej w 1642 roku.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z ilustracją, a następnie wykonaj polecenie.

R1Op4BmlsEeh1

Ilustracja przedstawia portret Elżbiety Pierwszej (1533‑1603), drugiej córki Henryka Ósmego i jego drugiej żony Anny. Kobieta ubrana jest w obszerną czarną suknię wyszywaną złotymi elementami. Wokół szyi ma wielki koronkowy kołnierz. Ma rude włosy.

RNVy7zERR7hYC

Powyżej zamieszczono portret Elżbiety I. Na podstawie jego analizy oraz wiedzy własnej określ, z jakim przełomowym wydarzeniem w historii Anglii można go powiązać. Zinterpretuj przekaz tego dzieła. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się samego obrazu. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przyjrzyj się dokładnie otoczeniu królowej, zwłaszcza widokowi za oknami. Zwróć uwagę na gest Elżbiety I.

Pokaż odpowiedź

Treść obrazu nawiązuje do klęski Wielkiej Armady w wojnie z Anglią w 1588 r. Wskazują na to sceny batalistyczne widoczne w oknach za postacią królowej. Po lewej stronie toczy się jeszcze bitwa, po prawej natomiast flota hiszpańska właśnie tonie. Przekaz dzieła wydaje się jasny: Elżbieta trzyma rękę na globie, co może oznaczać jej silną pozycję na arenie międzynarodowej. Z kolei korona tuż przy jej ramieniu symbolizuje pełną niezależność.

Słownik