Parlamentaryzm angielski i absolutyzm francuski w XVI wieku
Chwalebna rewolucja. Król panuje lecz nie rzadzi
W Londynie w styczniu 1649 r. rewolucja triumfowała i kat przygotowywał się do publicznej egzekucji, podczas której ściął toporem głowę Karola I, króla Anglii. Ostatecznie historia Anglii będzie przebiegać według schematu – najpierw republika, potem zamach wojskowy i dyktatura, a następnie powrót monarchii, ale już nie absolutnej, tylko dzielącej się władzą z parlamentem.
Rewolucja angielska
S sukcesy sił królewskich (patrzpoprzedni temat (anglia na przełomie XVI - XVI wieku.) zmusiły parlament do zorganizowania własnego wojska, tzw. Armii Nowego Wzoru, której trzon stanowili fanatyczni purytanie. Na jej czele stanął uważający się za wysłannika Boga Oliver Cromwell. Wojska Karola I pobito, a monarcha w 1647 r. wpadł w ręce żołnierzy Cromwella. Chcąc oddalić perspektywę buntów monarchistów i przykładnie ukarać wiarołomnego władcę, parlament powołał specjalny sąd, który skazał go na śmierć na szafocie. Uprzednio jednak z Izby Gmin siłą usunięto umiarkowanych posłów, którzy byli przeciwni krwawej rozprawie z królem. Wyrok wykonano w 1649 r., następnie rozwiązano Izbę Lordów i proklamowano republikę, na czele której stanął Cromwell. Odrzucił on proponowaną mu koronę i poprzestał na tytule Lorda Protektora Anglii. Armia Nowego Wzoru krwawo stłumiła powstania w Szkocji i Irlandii.
Zapoznaj się z prezentacją multimedialną, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Na podstawie zamieszczonych w prezentacji tekstów źródłowych określ główne przyczyny konfliktu króla Karola I Stuarta z angielskim parlamentem. W swojej odpowiedzi odwołaj się do konkretnych cytowanych fragmentów.
Biblia i rewolucja angielska
Rewolucja angielska bardziej przypomina współczesne jej bunty poddanych we Francji lub Hiszpanii niż o 150 lat późniejszą rewolucję francuską czy rewolucje XIX i XX wieku. Występujący przeciw królowi parlament nie planował radykalnej przebudowy państwa i społeczeństwa po ewentualnym zwycięstwie. Domagano się powrotu do stosunków z czasów Tudorów, czyli poszanowania istniejących instytucji oraz zaprzestania nadużywania władzy przez króla.
W latach 1641–1660, kiedy osłabieniu uległa cenzura, ogłoszono drukiem szereg – niekiedy bardzo radykalnych – programów organizacji państwa i społeczeństwa. Postulaty uzasadniano, odwołując się do Pisma Świętego traktowanego jako zbiór alegorycznych przykładów, które interpretowano dowolnie. Czynili tak nawet myśliciele powątpiewający w prawdziwość wszystkich opisanych w Biblii epizodów.
Dopiero oświecenie, głoszące wiarę w postęp i potęgę ludzkiego rozumu, upowszechniło przekonanie o możliwości zbudowania państwa i społeczeństwa od nowa zgodnie z racjonalnymi, wymyślonymi przez człowieka regułami.
Od restauracji Stuartów do chwalebnej rewolucji
Po śmierci Cromwella w 1658 r. kwestią otwartą stało się, kto powinien go zastąpić u władzy. Po krótkim eksperymencie z synem lorda protektora parlament zdecydował o restauracji (przywróceniu panowania) dynastii Stuartów w 1660 r., zapraszając na tron syna straconego króla, Karola II. Nowy monarcha potrzebował znacznie większych funduszy niż jego ojciec, by zwalczać Holandię, najgroźniejszego konkurenta Anglii w rywalizacji o panowanie na morzu. Król jednak za każdym razem zwracał się o pieniądze do parlamentu, ten zaś rozumiał, że wojna leży w interesie Anglii. Wzrost pomyślności gospodarczej kraju był bowiem efektem uczestnictwa w handlu transatlantyckim.
Bezdzietność Karola II oznaczała nieuchronne przejęcie tronu przez jego brata Jakuba, z wyznania katolika, który tym samym stałby się głową Kościoła anglikańskiego, podczas gdy znaczna część jego poddanych byłaby purytanami. Stany zgodziły się na to dopiero w zamian za ustawę Habeas Corpus Act z 1679 r., gwarantującą, że nikogo nie wolno więzić bez prawomocnego wyroku sądu. Krótkie rządy Jakuba II zakończył w 1688 r. bunt parlamentu, wszczęty na wieść o tym, że królowi urodził się syn, który mógłby zostać jego następcą. Wskutek tej tzw. chwalebnej rewolucji tron objął namiestnik Niderlandów, Wilhelm III Orański. Nowy monarcha zaprzysiągł Ustawę o prawach (ang. Bill of Rights), która została została zaakceptowana przez parlament 16 grudnia 1689 roku. Gwarantowała ona parlamentowi wpływ na najważniejsze decyzje, w tym te dotyczące opodatkowania, zaciągu wojska i zmian w prawie. Ponadto zapewniła swobodę wypowiedzi w parlamencie i prawo składania petycji do władz. Wydana zaś w 1701 r. Ustawa o następstwie tronu wyraźnie już stwierdzała, że król Anglii związany jest prawem. W ten sposób w dobie rozkwitu absolutyzmu na kontynencie w Anglii zaczęła się kształtować monarchia parlamentarna.
Trenuj i ćwicz1
Przeczytaj tekst źródłowy i przedstaw, jak w świetle nauki o predestynacji wyjaśnia Cromwell rewolucję angielską. Co mówi o sobie samym?
Oliver Cromwell o rewolucji angielskiejJestem jednym z tych, w których serca Bóg włożył nadzieję na jakieś niezwykłe zrządzenie Opatrzności zgodnie z Jego obietnicami o rzeczach, które mają się kiedyś dokonać. Mam nieodparte wrażenie, że Bóg zaczyna już wypełniać to, co zapowiedział.
Bóg wie, co zamierza zrobić z ludźmi, którzy nazywają Jego rewolucje przedsięwzięciami ludzkimi i umniejszają w ten sposób Jego chwałę. […] Jednym ze sposobów okazywania czci Bogu jest przyznawanie, że dana konieczność została nam przez niego nałożona, gdy rzeczywiście tak się sprawy mają. […] Niektórzy mówią: wszystko to jest wynikiem przebiegłości lorda protektora […] zręczności tego człowieka i chytrości jego planów. […] Cóż to za bluźniercza myśl! […] A zatem za cokolwiek byśmy mieli sądzić ludzi i twierdzić, że ten czy inny człowiek jest przebiegły, roztropny, przenikliwy, strzeżcie się, jeszcze raz powtarzam, przed uważaniem Jego rewolucji za twory myśli ludzkiej.Źródło: Oliver Cromwell o rewolucji angielskiej, [w:] Christopher Hill, Oliver Cromwell i Rewolucja Angielska, oprac. I. Szymańska, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988.
Na podstawie poniższego tekstu źródłowego omów, jak Bossuet charakteryzuje Cromwella.
Jakub Bossuet o Oliverze CromwelluI oto zjawił się człowiek o niepojętej głębi umysłu. Równie przebiegły obłudnik, jak zręczny polityk, zdolny wszystko przedsięwziąć i wszystko ukryć, tak w boju, jak pokoju czynny i niestrudzony, dzięki swej chytrości i przezorności wydarł losowi, co tylko mógł […]. Dostrzegł on, że w nieskończonym zamęcie sekt nieprzestrzegających już żadnych ustalonych praw przyjemność swobodnego dogmatyzowania bez obawy powściągnięcia lub przymusu ze strony jakiejkolwiek władzy duchownej lub świeckiej opanowała wszystkie umysły. Tym sposobem udało mu się zjednać sobie wszystkich i uczynić z potwornego zbiorowiska groźną całość. […] Zręczny ich przewodnik, już to walcząc, już to dogmatyzując, już przybierając tysiączną maskę doktora i proroka, żołnierza i wodza, spostrzegł, że udało mu się tak oczarować wszystkich, że cała armia upatrywała w nim zwierzchnika zesłanego od Boga dla obrony niezawisłości. […] Nie będę opowiadał tu dalszych, nazbyt fortunnych kolei jego przedsięwzięć, słynnych zwycięstw odniesionych na zgrozę cnoty […]. Było zamiarem Opatrzności dać w ten sposób naukę monarchom porzucającym swój Kościół.
Źródło: Jakub Bossuet o Oliverze Cromwellu, [w:] Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1999, s. 305.
Zapoznaj się z fragmentami opracowań historycznych, a następnie wykonaj polecenie.
Tekst A
Historia HolandiiHandel zagraniczny był głównym motorem istnienia i działania Republiki Zjednoczonych Prowincji [tj. Holandii] […].
Handel zagraniczny był niemal wyłącznie handlem morskim – transport lądowy był w owym czasie zbyt powolny, uciążliwy i kosztowny, transport rzeczny – poza Renem – również nie odgrywał większej roli. Handlowa flota morska Republiki była w XVII w. najpotężniejsza na świecie. Przyjmuje się, że po oceanach i morzach świata pływało więcej niż 20 tys. statków pod flagą Republiki. Zdaniem ministra Ludwika XIV, Colberta, w połowie XVII w. na 20 tys. statków wielkiej żeglugi 15–16 tys. należało do Holendrów, 3–4 tys. do Anglików, zaledwie 500–600 do Francuzów.
Rozwinięty handel morski – jak już wynika ze wszystkiego powiedzianego wyżej – tylko w niewielkim stopniu dotyczył produktów holenderskich, większość bowiem obrotów związana była z pośrednictwem handlowym.
Źródło: Jan Balicki, Maria Bogucka, Historia Holandii, Wrocław 1989, s. 188.
Tekst B
Akt nawigacyjny z 1651 r.Na skutek tego uchwalono akt, który zabraniał wszelkim obcym okrętom przywozić do Anglii jakikolwiek towar z wyjątkiem tego, który stanowi produkt ich własnego kraju, a to pod karą konfiskaty każdego takiego okrętu.
Źródło: Akt nawigacyjny z 1651 r., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej. Rewolucja angielska i jej następstwa, t. 37, oprac. J. Feldman, Kraków 1924, s. 22.
Słownik
(z łac. puritas – czystość) religijno‑polityczny ruch reformatorski w XVI i XVII w. w Anglii, dążący do przywrócenia Kościołowi anglikańskiemu czystości doktrynalnej w duchu kalwinizmu
monarchia, w której monarcha sprawuje funkcje reprezentacyjne, natomiast parlament wydaje ustawy, określa skład rządu i zasady polityki