Parlamentaryzm angielski i absolutyzm francuski w XVI wieku
Francja Ludwika XII - początek absolutyzmu
Lata panowania Henryka IV Burbona we Francji (1589–1610) to okres wzmacniania władzy królewskiej i stabilizacji wewnętrznej państwa po latach wojen hugenockich. Król zdecydowanie łamał opór arystokracji i nie zwoływał Stanów Generalnych. Stworzył sprawną i lojalną administrację, silną armię oraz uzdrowił finanse państwa. Prowadził politykę antyhabsburską – popierał niemieckich protestantów i udzielał pomocy Niderlandom. Zginął 14 maja 1610 r. w Paryżu, zasztyletowany przez katolickiego fanatyka Ravaillaca. Jego syn i następca Ludwik XIII kontynuował działania wzmacniające absolutną władzę królewską, w czym wydatnie pomógł mu pełniący funkcję pierwszego ministra kardynał Armand de Richelieu. Zdecydował się także na rozprawę z francuskimi hugenotami i zlikwidowanie ich „państwa w państwie”.
Opiszesz, w jaki sposób Ludwik XIII rozpoczął swoje rządy i jaką rolę odgrywało w nich jego otoczenie.
Przeanalizujesz, czy małżeństwa między potomkami europejskich władców stanowiły gwarancję współpracy między państwami.
Wyjaśnisz, jakimi pobudkami kierował się katolicki kardynał Richelieu w konfrontacji z francuskimi protestantami i czy religia miała w niej znaczenie.
Ocenisz działalność kardynała Richelieu i to, czy rzeczywiście „racja stanu” była jej najważniejszym wyznacznikiem.
Omówisz, w jaki sposób budowano podstawy francuskiego absolutyzmu.
Młodość Ludwika XIII
Ludwik XIII (panujący w latach 1610–1643) w chwili śmierci ojca miał dziewięć lat. W czasie jego małoletności państwem kierowała – jako regentka – jego matka Maria de’ Medici, a bardzo duże wpływy zdobył jej faworyt Concino Concini. Był to okres wyraźnego regresu politycznego Francji. U władzy brakowało ludzi wybitnych i oddanych monarchii, a na bieżącą politykę destrukcyjnie działały dworskie intrygi. Zaogniały się stosunki między hugenotami (francuskimi protestantami) a katolikami, zaostrzała rywalizacja między arystokracją a dworem. Do tego dochodziła pogarszająca się sytuacja finansowa państwa.
Maria jako zagorzała katoliczka odsunęła dawnych, hugenockich doradców Henryka, a w polityce zagranicznej zwróciła się ku Hiszpanii i papiestwu. Rosnące niezadowolenie doprowadziło do powstania przeciw regentce, któremu przewodził Henryk Burbon, książę de Condé. W tej trudnej sytuacji dwór francuski postanowił iść na ustępstwa, a królowa zwołała w 1614 r. Stany Generalne (zgromadzenie reprezentantów trzech stanów Francji).
Jak się później okazało, zwołano je ostatni raz przed wybuchem rewolucji francuskiej w 1789 r. Nie przyniosło to żadnych rezultatów, w klimacie nieustannych sporów plany przeprowadzenia reformy podatków i finansów państwowych spełzły na niczym.
Sytuacji wewnętrznej nie zmieniła nawet desperacka próba Ludwika XIII przejęcia osobistych rządów. W 1617 r. kazał zamordować Conciniego i usunął związanych z nim ludzi. Młody król nie miał jednak własnej koncepcji rządzenia państwem, więc na kilka kolejnych lat Francja pogrążyła się w walce o wpływy i władzę, także między frakcjami katolików a hugenotów.
Sytuacja uległa zmianie dopiero w 1624 r., gdy obowiązki pierwszego ministra zaczął pełnić kardynał Armand de Richelieu – jeden z najwybitniejszych mężów stanu w historii Francji. Nowy pierwszy minister swoją karierę rozpoczął jeszcze za panowania Henryka IV, który w 1606 r. mianował go biskupem Luçon. Dzięki protekcji Marii Medycejskiej w 1622 r. został mianowany kardynałem. Ludwik XIII obdarzył kardynała pełnym zaufaniem i uznał jego prymat w kierowaniu państwem. Richelieu okazał się godny tego zaufania, za cel swojej polityki obrał walkę o wzmocnienie autorytetu i władzy króla oraz obronę państwa przed wrogami zarówno wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi.
Kardynał Richelieu jest postacią kontrowersyjną i w historiografii ciągle budzi silne emocje. Zapoznaj się ze schematem i opisz, w jaki sposób rozumiał on termin „racja stanu”.
Ilustracja przedstawia portret mężczyzny znajdującego się na brzegu morza. Mężczyzna stoi na brukowanym brzegu i przygląda się walczącym na morzu marynarzom w łodziach i okrętach. Ubrany jest w zbroje, długi, czerwony płaszcz, wysokie kozaki za kolano, do pasa przypiętą ma szablę. Kardynał Richelieu był głównym budowniczym fundamentów monarchii absolutnej we Francji. Bezwzględnie zwalczał opozycję zarówno arystokratyczną, jak i hugenocką. W 1628 r. zmusił do kapitulacji największą i najważniejszą twierdzę hugenotów, La Rochelle, a następnie pozbawił ich przywilejów politycznych i wojskowych., 3. Doskonały dyplomata. Ilustracja przedstawia starszego mężczyznę stojącego na tle upiętej kotary. Ubrany jest w luźny płaszcz do kostek, mocno drapowany. W prawej ręce trzyma biret kardynalski, to znaczy kwadratową czapkę z czterema rogami, drugą dłonią podtrzymuje płaszcz. Pod szyją ma szeroki, wykładany kołnierz, na piersiach błękitną szarfę, na której znajduje się krzyż. Twarz mężczyzny jest bardzo szczupła, ma dłuższe włosy i mały wąsik oraz bródkę. Polityka zagraniczna kardynała konsekwentnie zmierzała do osłabienia Habsburgów. Początkowo jednak unikał angażowania Francji w bezpośredni udział w wojnie trzydziestoletniej, ograniczając się do wspierania walczących z nimi państw hojnymi subsydiami. Otwartą wojnę Hiszpanii Francja wypowiedziała dopiero w 1635 r. Do końca doprowadzili ją dopiero następcy Ludwika XIII i kardynała Richelieu – Ludwik XIV i kardynał Mazarin., 4. Zasłużony dla francuskiej kultury. Obraz przedstawia dwie łodzie płynące po wodzie. W pierwszej pod strojnym baldachimem na poduszkach leży starszy dostojnik kościelny w czapeczce typu piuska, czyli płytkim czerwonym berecie. Wokół niego zgromadzeni na łodzi mężczyźni w strojach szlacheckich, arystokratycznych. Dwóch rosłych mężczyzn, ubranych po chłopsku wiosłuje. Za nimi druga łódź, w której także siedzą mężczyźni ubrani bardzo strojnie, w kapelusze z dużym rondem, płaszcze wyszywane i haftowane oraz kilku żołnierzy z zbrojach z halabardami. Drugą łodzią steruje mody chłopak, ubrany w chłopski ubiór. Richelieu ma również ogromne zasługi dla kultury francuskiej. Przede wszystkim założył Akademię Francuską, zbudował miasto Richelieu, a w Paryżu gmachy uniwersytetu i kościół Sorbony. Wspierał rozwój literatury i teatru, które zresztą zręcznie wykorzystywał do celów propagandowych.
Rozprawa z hugenotami
Całą drugą dekadę panowania Ludwika XIII wypełniła wojna, której celem była likwidacja hugenockiego „państwa w państwie”. Hugenoci w 1620 r. stanowili ok. 8 proc. ogółu ludności Francji i zamieszkiwali głównie jej południowe i zachodnie prowincje. Od 1598 r. na mocy edyktu nantejskiego cieszyli się dużymi swobodami religijnymi - mieli zapewnioną wolność polityczną i wyznania (choć nie mieli zgody na uprawianie kultu na terenie Paryża) oraz równouprawnienie wobec katolików, mogli tworzyć m.in. własne szkoły i uniwersytety, budować protestanckie kościoły czy szpitale. Gwarancją wydanego aktu prawnego było około sto tzw. miejsc bezpieczeństwa, w tym potężne twierdze La Rochelle i Montauban.
Ludwik XIII chciał zademonstrować swoją siłę, czego wynikiem było m.in. wcielenie Navarry (do tej pory połączonej z królestwem osobą władcy) do monarchii francuskiej. Na skutek walk armii królewskiej z oddziałami hugenockimi w 1621 r. hugenoci stracili ok. jednej trzeciej swojego dotychczasowego stanu posiadania, ale w zawartym w następnym roku pokoju uzyskali potwierdzenie dotychczasowych wolności religijnych na pozostałym terenie. Bunty hugenotów jednak nie ustawały: w 1625 r. doszło do kolejnej rebelii La Rochelle, dwa lata później francuscy protestanci otrzymali nawet dużą pomoc zbrojną z Anglii.
Kardynał Armand de Richelieu nie był fanatykiem religijnym, ale po objęciu steru rządów kontynuował walkę z hugenotami. Widział w nich nie tyle wrogów religijnych, ile groźny czynnik polityczny, destabilizujący sytuację w państwie i angażujący obce mocarstwa w spory wewnętrzne. Armia królewska przystąpiła do oblężenia La Rochelle. Anglicy dwukrotnie starali się przyjść oblężonym z pomocą, ale ich okręty nie zdołały się przebić przez francuską blokadę. Po tragicznym 14‑miesięcznym oblężeniu twierdza skapitulowała 28 października 1628 r., spośród 28 tys. mieszkańców do kapitulacji dotrwało zaledwie 5,5 tys. W czerwcu następnego roku zaniechała oporu armia hugenocka walcząca w Langwedocji.
Pokonani hugenoci nie byli zdolni do dalszego oporu i musieli przyjąć narzucone im twarde warunki. Stracili wszystkie miejsca bezpieczeństwa, odebrano im również prawo do zgromadzeń. Jednak wydany w 1629 r. przez Ludwika XIII „edykt łaski” zapewniał im wolność wyznania.
Państwo absolutne Richelieugo
Rozprawa z hugenotami była krokiem w stronę wzmocnienia królewskiego autorytetu. Kardynał Armand de Richelieu uchodzi za twórcę francuskiego absolutyzmu, a mimo to w polityce wewnętrznej jego działania nie skupiały się wcale na głębokich reformach i radykalnych zmianach ustrojowych. Władzę monarszą wzmacniał przede wszystkim przez ograniczanie przywilejów stanowych arystokracji i szlachty. Przejawy oporu tłumił skutecznie i bezwzględnie. Systematycznie likwidował stany prowincjonalne i centralizował administrację. Temu ostatniemu celowi służyła przede wszystkim stopniowa reforma urzędu intendentów. Richelieu wysyłał ich na prowincję z zadaniem czasowego sprawowania różnych funkcji państwowych. Władza intendentów jako reprezentantów króla była praktycznie nieograniczona i na czas wykonywania misji w prowincji zawieszała działalność lokalnych władz.
Budowa monarchii absolutnej wymagała dużych nakładów finansowych. Richelieu zdawał sobie sprawę, że najlepszą rękojmią wewnętrznej, a także międzynarodowej pozycji państwa jest jego bogactwo. Dlatego osobiście angażował się w działania, które miały mu zapewnić silną pozycję ekonomiczną. Przyjął nawet tytuł generalnego nadintendenta żeglugi i handlu, aby osobiście nadzorować francuską żeglugę. Utworzył specjalny urząd do spraw rozbudowy floty i doprowadził do wykupienia z rąk prywatnych przez państwo wielu portów.
W handlu międzynarodowym stosował politykę merkantylistyczną: sprzyjał rodzimemu handlowi, starał się ograniczać import towarów zagranicznych. Działania te łączył ze wsparciem dla francuskiego przemysłu – za jego rządów powstały manufaktury w Lyonie, Paryżu i Montpellier.
Natomiast dalekie od oczekiwań okazały się rezultaty francuskiej polityki kolonialnej. Kolonizacja Kanady przebiegała powoli, a francuskie kompanie handlowe prosperowały słabo i w większości upadały po roku działalności.
Trenuj i ćwicz
Przeczytaj fragment dzieła Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej Jeana Bodina i wskaż dokończenie zdania zgodne z jego treścią.
Sześć ksiąg o RzeczypospolitejSuwerenność jest absolutną i nieustającą władzą rzeczypospolitej – władza ta jest nieustająca […]. Otóż suwerenność nie jest ograniczona ani co do władzy, ani co do zakresu, ani co do pewnego czasu. […] Trzeba, aby ci, którzy są suwerenni, nie byli w żaden sposób poddani rozkazodawstwu drugiego i aby mogli wydawać i znosić prawa dla poddanych, lub unicestwiać prawa nieużyteczne, aby w ich miejsce stanowić inne. Nie może tego czynić nikt, kto sam jest poddany prawom. Nikt też nie może tego zrobić w stosunku do tych, którzy mają rozkazodawstwo nad nimi. […] Ustawy suwerennego księcia, jakkolwiek są oparte na dobrych i żywotnych racjach, niemniej zależą tylko od jego wyłącznej wolnej woli. […] Po tym poznaje się wielkość i majestat prawdziwego księcia suwerennego, gdy stany całego ludu są zgromadzone, przedstawiając wnioski i prośby swojemu księciu w całej pokorze, nie mając żadnej władzy niczego rozkazywać, polecać ani rozpatrywać i gdy to, co spodoba się księciu uznać lub odrzucić, nakazać lub zakazać, uważane jest za prawo, za edykt, za rozporządzenie. […] Konkludujemy tedy, że suwerenność monarchy nie jest w niczym naruszona ani zmniejszona w obecności stanów, ale przeciwnie, jego majestat jest znacznie większy i wspanialszy, gdy się widzi, jak cały lud uznaje go za suwerena. […] Widać stąd, że zasadniczy punkt suwerennego majestatu i absolutnej władzy polega głównie na ustanawianiu praw dla poddanych w ogólności bez ich zgody.
Źródło: Jean Bodin, Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej, [w:] Historia powszechna 1500–1548. Wybór tekstów źródłowych, oprac. S. Cynarski, tłum. B. Bierzanek, Z. Izdebski, J. Wróblewski, Kraków 1981, s. 200–201.
Przeczytaj fragment testamentu politycznego Richelieugo i na jego podstawie oraz własnej wiedzy uzupełnij zamieszczone pod nim zdania.
Zapoznaj się z fragmentem testamentu politycznego Richelieugo i na jego podstawie oraz własnej wiedzy uzupełnij zamieszczone pod nim zdania.
Testament kardynała RichelieuDwie były choroby, toczące Francję: herezja i swawola. Obydwie uleczył Ludwik swoim orężem a moją radą. Pierwsza choroba tak się wyodrębniała, że w granicach jednego królestwa liczono wiele państewek. Religia tolerowana przez władców, ledwo raczyła tolerować prawowitego króla. Z dwunastu warowni przyznanych gwoli bezpieczeństwa, uczyniono tyleż przedmurzy buntu; w stu miastach płonęło zarzewie stu republik […]. Ja zmierzyłem się z tym smokiem, którego inni ministrowie, moi poprzednicy, lękali się podrażnić. Ludwik zdobywa […] i w tym jednym mieście zwycięża wszystkie wrogie żywioły. W jednym roku bierze trzysta zamków i w kilka niemal dni odnosi triumf, w granicach Francji zwycięża drugie królestwo i jakoby dwa razy zostaje królem.
Źródło: Testament kardynała Richelieu, [w:] Historia powszechna 1500–1548. Wybór tekstów źródłowych, oprac. S. Cynarski, Kraków 1981, s. 186–188.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie na podstawie jego treści oraz własnej wiedzy określ, które zdania zamieszczone w tabeli są prawdziwe, a które fałszywe.
Stany GeneralneWszyscy przyznają, że istnieją wypadki, przy których Stany Generalne są bezwzględnie potrzebne. Dotyczy to fundamentalnych praw państwa, tj. takich spraw, jak wykonywanie prawa salickiego, niewzruszalność domeny, okup za królów, jeżeli w czasie wojny dostali się do niewoli, regencja w tym czasie, jeśli król nie przewidział jej uprzednio; w tych wszystkich wypadkach wydaje się, że władza panującego, pozostająca jakby w zawieszeniu, nie może być zastąpiona inaczej, jak tylko przez zwołanie Stanów Generalnych. […] Należy jeszcze zauważyć, że dawniej uprawnienia stanów były większe niż ostatnio: król nie mógł nakładać nowych subsides bez zgody stanów; jest to zaznaczone w wielu momentach naszych dziejów, gdy podkreślano, że królowie, nie posiadający innych zwykłych dochodów poza dochodami z domeny, nakładali podatki jedynie za zgodą trzech stanów, skoro tylko było konieczne, aby ludność świadczyła ze swych dóbr na wydatki wojenne i obronę państwa. Pozostał jeszcze jakiś ślad tych starych uprawnień stanów w pewnych prowincjach królestwa, w których trzy stany z prowincji zbierają się, aby ustalić sumy mające być nałożone na ludność. Istnieje nadto jeszcze jeden szczególny wypadek, w którym trzy stany mają moc tworzenia prawa partykularnego, a mianowicie przy układaniu obowiązującego prawa zwyczajowego, będącego rzeczywistym prawem cywilnym prowincji. Podkreśla się w ten sposób starożytną wolność ludu francuskiego, który miał moc tworzyć dla siebie prawa, moc podobną do tej, jaką miał lud rzymski zasiadając w komicjach.
Źródło: Stany Generalne, [w:] Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, oprac. M. Kinstler, M.J. Ptak, Wrocław 1996, s. 59–60.
Przeczytaj tekst źródłowy i na jego podstawie wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
Stany GeneralneStany generalne otwarte dnia 27 października 1614 r., toczyły swe obrady do 23 lutego roku następnego. […] Skoro zaczęto rozprawiać o naprawie błędów istniejących w państwie, podniosły się spory, które nie łatwo przyszło uśmierzyć. Stan szlachecki zwrócił się do duchowieństwa z propozycją wspólnej prośby do króla, by w oczekiwaniu wyniku obrad nad utrzymaniem lub zniesieniem prawa o dziedziczności urzędów, zechciał powstrzymać wypłatę odnośnej należności i na rok następny. […] Duchowieństwo, zważywszy, że dzięki temu prawu wymiar sprawiedliwości, będący najistotniejszą prerogatywą Korony, zostaje oddzielony od osoby króla i przemieniony na własność osób prywatnych, że bramy sądownictwa stoją otworem przed nieletnimi dziećmi, od których zależy nasza fortuna, życie i cześć, że cnota nie ma odtąd dostępu na urzędy […], zważywszy to wszystko, postanowiło przyłączyć się w tej sprawie do szlachty. […] Stan trzeci, którego deputowani mieli zlecone w głównych artykułach swych instrukcyj domagać się zniesienia owego prawa, przesłał duchowieństwu swój akces do powyższej prośby; że jednak większość posłów rekrutowała się spośród urzędników, którym interes osobisty nakazywał działać wbrew instrukcjom, przeto chcąc się zręcznie wywinąć z całej sprawy, dorzucili prośbę, by duchowieństwo i szlachta przyłączyli się w zamian do dwóch próśb, jakie zamierzali wnieść przed oblicze N. Pana: pierwsza, by zważywszy ubóstwo ludu, raczył zawiesić ściągnięcie podatku zwanego la taille; druga, by uwzględniwszy wynikające stąd, jako też z wstrzymania opłat za urzędy zubożenie skarbu, raczył zawiesić wypłacanie pensyj i gratyfikacyj, ciążących na jego etacie. Duchowieństwo i szlachta trafnie osądzili, że powyższa odpowiedź stanu trzeciego, pod pozorami zgody równała się odmowie.
Źródło: Stany Generalne, [w:] Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, oprac. M. Kinstler, M.J. Ptak, Wrocław 1996, s. 57–58.
Przeanalizuj tekst źródłowy oznaczony jako źródło A oraz fragment opracowania naukowego, oznaczonego jako źródło B, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło A
Fragment listu Malherbe’a do MentinaRzuciwszy okiem na wszystkie braki dzisiejszej Francji, doszedł do wniosku, że jedynym sposobem zaradzenia im będzie poprawianie handlu; postanowił tedy, pod powagą króla, pracować z całą świadomością w tym kierunku, i utrzymując dostateczną liczbę okrętów, uczynić oręż Jego Królewskiej Mości groźnym tam, gdzie dawniej ledwo było znane imię jego poprzedników. […] Przestrzeń pomiędzy Renem a Pirenejami jest w jego oczach za ciasna dla lilii francuskich. Pragnie, by zajęły one oba brzegi morza Śródziemnego, sięgając stamtąd swą wonią na najdalsze krańce Wschodu. Osądźcie, proszę, po rozległości jego planów ogrom jego odwagi.
Źródło: Fragment listu Malherbe’a do Mentina, [w:] Historia powszechna 1500–1548. Wybór tekstów źródłowych, oprac. S. Cynarski, Kraków 1981, s. 185.
Źródło B
Historia powszechna. Wiek XVI-XVIIDoceniając w pełni znaczenie floty, przyjął Richelieu w 1626 r. tytuł generalnego nadintendenta żeglugi i handlu (surintendant général de la navigation et du commerce), by osobiście nadzorować sprawy morskie. […] W sprawie floty plan rządowy przewidywał uzbrojenie około 50 większych okrętów wojennych oraz utworzenie niezbędnej liczby mniejszych jednostek. […] Widocznym rezultatem działalności w tej dziedzinie było 38 okrętów tworzących w 1636 r. fotę atlantycką, z której dwanaście liczyło ponad 500 ton wyporności, a więc należało do jednostek wielkich. Rozległe były również plany Richelieugo dotyczące kolonizacji i francuskich kompanii handlowych. W tej dziedzinie powstała jednak duża dysproporcja między zamierzeniami a osiągnięciami. […] Francja wyraźnie nie dotrzymywała tu kroku Holandii i Anglii. Również polityka kolonialna absolutyzmu francuskiego nie dała w tym czasie zbyt wielkich rezultatów, mimo owocnej działalności wspomnianego już przez nas Samuela Champlaina. W 1642 r. liczba kolonistów francuskich w Kanadzie nie przekraczała 200 osób.
Źródło: Historia powszechna. Wiek XVI-XVII, Warszawa 2012, s. 388.
Słownik
(łac. absolutus - zupełny, bezwzględny), forma rządów, w której cała władza spoczywa w rękach monarchy, będącego źródłem prawa i stojącego ponad nim
(łac. edictum - obwieszczenie, rozporządzenie) we Francji do rewolucji 1789–99 ustawa królewska normująca określone kwestie szczegółowe
rozporządzenie króla Francji Henryka IV wydane 13 kwietnia 1598 r. w Nantes; edykt nantejski zakończył francuskie wojny religijne i określił zasady współistnienia katolików i protestantów: na jego mocy wprowadzono we Francji wolność wyznania, a hugenoci otrzymali równe katolikom prawa, a także swobodę kultu (z wyłączeniem Paryża); gwarancją przestrzegania edyktu było m.in. przekazanie francuskim protestantom około stu twierdz na terenie kraju
(łac. intendens, intendentis - dozorujący), urząd administracyjny w prowincjach francuskich
(śrdw.-łac. manufactura), wczesnokapitalistyczne przedsiębiorstwo przemysłowe stosujące podział pracy przy ręcznej produkcji
instytucje sądownicze we Francji pełniące funkcję sądów suwerena, a od 1661 r. sądów najwyższych
(łac. rebellio) - zbrojny spisek, bunt, powstanie
(łac. rego - rządzę, kieruję), rządy opiekuńcze występujące w ustroju monarchicznym, polegające na sprawowaniu władzy państwowej przez osobę ustanowioną na okres małoletności, dłuższej choroby lub nieobecności panującego
dawny parlament francuski, będący zgromadzeniem przedstawicieli trzech stanów: duchowieństwa, szlachty i mieszczaństwa (później tzw. stan trzeci); kompetencje Stanów Generalnych były niewielkie - w zasadzie był to organ doradczy, posiadający prawo ustanawiania podatków nadzwyczajnych
(łac. subsidium - pomoc), zasiłek pieniężny, bezzwrotne świadczenie materialne przeznaczone na realizację określonych zadań
(fr. huguenots - członkowie sprzysiężenia), nazwa wyznawców kalwinizmu we Francji w XVI i XVII w.