Monarchia absolutna Ludwika XIV

Ponad trzydziestoletnie panowanie Ludwika XIII (1610–1643) to okres systematycznego wzmacniania władzy królewskiej we Francji i budowania monarchii absolutnej. Architektem zmian politycznych był kardynał Armand de Richelieu, który jako pierwszy minister faktycznie rządził państwem. Przyczynił się do ograniczenia roli arystokracji oraz złamania oporu i pozbawienia praw politycznych hugenotów.

Utrwalanie władzy absolutnej stało się też celem jego następcy, kardynała Jules’a Mazarina, oraz – już bezpośrednio – króla Ludwika XIV. Król Słońce dążył do samodzielnych rządów, lubił się przedstawiać jako wybitny władca i bardzo starannie dbał o własny wizerunek.

Francja pod rządami Mazarina

Gdy w 1643 r. zmarł Ludwik XIII, jego następca – Ludwik XIV (1643–1715) – miał pięć lat. Historia się powtarzała: podobnie jak w imieniu małoletniego Ludwika XIII rządy sprawowała jego matka Maria Medycejska, tak teraz władzę skupiała w swoich rękach matka delfina Anna Austriaczka wraz z Radą Regencyjną.

R10LeC4sZhH83

Obraz przedstawia portret młodej kobiety i dwójki dzieci. Kobieta siedzi na krześle, ubrana jest w długa suknię z odsłoniętym dekoltem, na środku dekoltu broszka, rękawy długie, wykończone koronką. Przy niej stoi dwoje dzieci. Dziecko po prawej ubrane w błękitną długą szatę, sięgająca kostek, przepasane niebieską szarfą. Na głowie czapka z haftem. Dziecko po lewej stronie ubrane w szatę do ziemi w kolorze musztardowym, przepasane niebieska szarfą. Szeroki, wykładany kołnierzyk z haftem. Na głowie długa czapka, lekko zsunięta do tyłu. Za postaciami czerwona upięta kotara.

Jednak faktyczne rządy przejął następca kardynała Richelieu, kardynał Jules Mazarin (zobacz galerię interaktywną poniżej). Francja w tym czasie uczestniczyła w wojnie trzydziestoletniej (1618‑1648 r.), walcząc po stronie protestanckich państw Rzeszy, a przeciw katolickim Habsburgom. Początkowo jej zaangażowanie polegało jedynie na dyplomatycznym i finansowym wspieraniu ich przeciwników, ale od 1635 r. Francuzi bezpośrednio włączyli się do działań wojennych.

Mazarin był kontynuatorem polityki swojego poprzednika – konsekwentnie zmierzał do wzmocnienia władzy królewskiej i utrwalenia absolutyzmu. W tym czasie w kraju narastał opór. Ożywiła się stara rodowa arystokracja, która w słabej regencji dostrzegła szansę na odzyskanie dawnych wpływów, utraconych na skutek umacniania się absolutyzmu. Natomiast mieszczanie i chłopi buntowali się przeciw obciążeniom podatkowym, nakładanym na nich z powodu nieustannie rosnących kosztów udziału Francji w wojnie trzydziestoletniej. Swoją pozycję polityczną usiłował też zwiększyć parlament paryski.

Proce w rękach ludu i książąt

Faktycznie dwór zawiesił zwoływanie Stanów Generalnych, dlatego w maju 1648 r. parlament paryski wystąpił z postulatami zwiększenia wpływów na ustawodawstwo królewskie. Do tej pory to właśnie parlament był najwyższym organem sądowniczym w systemie ustrojowym Francji. Parlament domagał się również likwidacji urzędów intendentów (urzędników mających bardzo szerokie kompetencje, podległych tylko królowi) oraz żądał dla siebie prawa zatwierdzania podatków. Mazarin postanowił jednak działać stanowczo: chcąc pozbawić opozycję przywództwa, rozkazał uwięzić parlamentarzystów.

Próba zastraszenia parlamentu paryskiego doprowadziła do buntu (frondy) i wybuchu powstania w Paryżu. Lud Paryża budował barykady, straż miejska wystąpiła przeciwko królowi. Wizja rewolucji podobnej do tej, która stała się udziałem Anglii, przeraziła członków parlamentu i skłoniła do ustępstw jednoznacznych z kapitulacją i zakończenia buntu, który nazwano frondą parlamentarną.

RrP3BsnimM5p2

Obraz przedstawia scenę walk toczących się pod murem obronnym prowadzącym dalej do zabudowań fortyfikacyjnych z kilkoma wieżami. Wzdłuż muru walczący ze sobą żołnierze na koniach. Po prawej dwóch jeźdźców wymierza do sobie nawzajem z pistoletów. Centralnie leżący, ranny koń wraz ze swoim jeźdźcem, który próbuje się podnieść. W tle plątanina walczących ludzi i zwierząt.

Po wycofaniu się parlamentu paryskiego w 1650 r. do działania przystąpiła francuska arystokracja. Chciała wykorzystać zamieszanie powstałe w kraju do wzmocnienia własnej pozycji, znacznie osłabionej w czasie rządów kardynała Richelieu. Na czele buntu, dla odmiany nazwanego frondą książęcą, stanął m.in. książę de Condé, zwany Wielkim Kondeuszem, który nieco wcześniej aktywnie uczestniczył w tłumieniu buntu paryskiego. Buntownicy uzyskali wsparcie Olivera Cromwella i realną pomoc króla Hiszpanii Filipa IV. Zepchnęło to rojalistów do defensywy, a Mazarina nawet do czasowej emigracji. Czas jednak działał na korzyść Ludwika XIV i jego ministra, frondę zaś osłabiały wewnętrzne spory i rywalizacja o wpływy. Jesienią 1652 r. wojska królewskie zajęły Paryż.

R1DK7GP52C1ZR

Obraz przedstawia mężczyznę w średnim wieku z długimi, kręconymi włosami sięgającymi za ramiona. Twarz ma szczupłą, pociągłą, nos długi, garbaty, usta wąskie. Ubrany jest w stalową zbroję, zdobioną, przepasaną szarfą ze złotym haftem na obrzeżach.

Przywódcy frondy uciekli za granicę lub trafili do więzienia. Bunt ostatecznie wygasł w pierwszej połowie następnego roku, a ruchy ludowe, które jej towarzyszyły, zostały krwawo stłumione.

Klęska frondy ostatecznie wykluczyła arystokrację z udziału w rządach, natomiast monarchia wyszła z wojny domowej znacznie wzmocniona. Przed dworem francuskim piętrzyły się jednak liczne problemy: kraj był wyniszczony, a zubożała ludność głodowała i cierpiała z powodu szerzącej się epidemii tyfusu.

Społeczne fundamenty absolutyzmu we Francji

W 1661 r. zmarł kardynał Mazarin. Dwudziestotrzyletni Ludwik XIV postanowił nie powoływać nowego pierwszego ministra i objął rządy osobiste, dążąc do umocnienia władzy absolutnej.

Sprzyjała mu sytuacja wewnętrzna: na skutek spadku realnej wartości dochodów z renty feudalnej obniżały się dochody francuskiej arystokracji. Po zduszeniu frondy książęcej Ludwik XIV odsunął ją od wpływu na rządy, ale jednocześnie zapewnił błyskotliwe (choć pozbawione faktycznej władzy) godności dworskie oraz płynące z nich wysokie dochody. Ceną za zachowanie luksusowego życia miała być rezygnacja z aktywności politycznej. Arystokracja, jeszcze nie tak dawno pretendująca do współrządzenia państwem, popadła w ten sposób w zależność materialną od władcy. Cała władza została skupiona w rękach króla, a Ludwik XIV mógł mówić o sobie: „Państwo to ja”.

RU176UQTB4M3U

Obraz przedstawia portret mężczyzny stojącego lewym półprofilem. Mężczyzna ma bardzo długie, kręcone, czarne włosy opadające swobodnie na ramiona. Twarz tęga, oczy małe, nos prosty. Mężczyzna ubrany jest w długi granatowy płaszcz z wyhaftowanymi złotymi lilijkami, płaszcz podszyty jest futrem z gronostajów. Spod uniesionego płaszcza widać nogi ubrane w męskie, białe pończochy. Na stopach jasne trzewiki z pomarańczowym obcasem i kokardką w tym samym kolorze. Przy pasie przypięty masywny miecz w zdobionej pochwie. Lewą ręką trzyma berło, oparte o taboret przykryty tkaniną płaszcza. Na taborecie leży też na poduszce korona. Za nim stoi złoty, rzeźbiony tron, tapicerowany tkaniną płaszcza. W tle kolumna i podpięta kotara.

Żadna władza, nawet absolutna, nie może jednak funkcjonować bez odpowiedniej bazy społecznej. Dla Ludwika XIV było nią bogate, sprawujące najwyższe urzędy, ale zupełnie zależne od króla, mieszczaństwo, oraz tzw. noblesse de robe (szlachta z ubioru), czyli ludzie świeżo nobilitowani, szlachta w pierwszym pokoleniu. Obie te warstwy wyżej sobie ceniły bogactwa niż udział we współrządzeniu i gotowe były poprzeć absolutystyczne dążenia dworu w zamian za dogodne warunki do pomnażania bogactwa. Drugim filarem władzy absolutnej była sprawna, oddana władcy armia zawodowa.

Monarchia Ludwika XIV

Monarchia absolutna we Francji ostatecznie ukształtowała się w latach 1655–1680. Jej fundamentem była sprawna administracja państwowa. Na szczeblu centralnym działały rady królewskie, m.in. Rada Finansowa, Rada Depesz, Rada Handlowa i Rada Stanu. Na czele Rady Najwyższej stał król, a w jej skład wchodzili ministrowie zajmujący się sprawami bieżącymi. Realną władzę w państwie posiadali kanclerz oraz kontroler generalny finansów, ale dużą rolę odgrywało również czterech sekretarzy stanu – od spraw zagranicznych, wojny, wyznań oraz domu królewskiego.

R1MNZX8XGNGSN

Ilustracja przedstawia kompleks pałacowy wraz z rozległymi ogrodami widzianymi z lotu ptaka. Zabudowania pałacowe na planie kwadratu wraz z geometrycznym ogrodem wpisanym w okrąg i małą architekturą. Po horyzont ciągną się szczegółowo wytyczone aleje i tereny obsadzone drzewami.

Na szczeblu lokalnym władzę sprawowali intendenci, którzy przez Ludwika XIV zostali przekształceni w stałych urzędników królewskich, rezydujących w stolicach okręgów. Kontrolowali pobór podatków, nadzorowali policję i sądownictwo, przejęli większość czynności administracyjnych wykonywanych do tej pory przez gubernatorów. Ważną podporą władzy Ludwika XIV była stworzona przez niego policja, która uniemożliwiała jakąkolwiek działalność opozycyjną wobec władcy.

Władza a społeczeństwo

Ludwik XIV, konsekwentnie wdrażając idee władzy absolutnej, dążył do objęcia nadzorem państwowym całego życia społecznego. Twórczość artystyczna i publicystyczna, a nawet działalność naukowa zostały objęte ścisłą cenzurą i obarczone obowiązkiem głoszenia chwały i umacniania władzy absolutnej króla. Dla ułatwienia kontroli w Paryżu zmniejszono liczbę drukarni, a na granicach rekwirowano nieprawomyślne dzieła sprowadzane z Anglii i Holandii. Za podważanie autorytetu władzy groziło więzienie, a za otwarty bunt – kara śmierci.

Państwo a religia

Ludwik XIV dążył do zaprowadzenia jedności wyznaniowej w całym kraju. Działał stopniowo. Najpierw ograniczył swobody religijne protestantów: w 1669 r. wprowadził zakaz zwoływania synodów narodowych i kontaktowania się synodów prowincjonalnych. Później pojawiły się zachęty i naciski mające spowodować konwersję innowierców na katolicyzm. A gdy to okazało się niewystarczające, wobec nieugiętych zaczęto stosować szykany. Protestantów usuwano z urzędów, pozbawiano dzierżaw, gnębiono szczególnie uciążliwymi obowiązkami, np. stacjonowaniem żołnierzy w ich posiadłościach i domach.

Dopełnieniem antyprotestanckiej polityki Ludwika XIV było odwołanie w 1685 r. edyktu nantejskiego. Kościoły protestanckie miały zostać zniszczone, a dzieci hugenotów – odbierane rodzicom i wychowywane w religii katolickiej. Na opornych spadły represje, w wyniku których w ciągu 30 lat Francję opuściło blisko 800 tys. osób, najczęściej wysoko wykwalifikowanych rzemieślników, których brak odbił się niekorzystnie na gospodarce francuskiej.

Kultura w służbie absolutyzmu

We Francji, w której wykształciła się modelowa forma absolutyzmu, sztuka stała się ważnym narzędziem jego gloryfikowania i umacniania. W zamian za udział w kreowaniu wyidealizowanego obrazu monarchii artyści mogli korzystać z hojnego mecenatu królewskiego. Dzięki temu swój talent rozwinęli m.in.: poeta Mikołaj Boileau, bajkopisarz Jan de La Fontaine oraz wybitni dramaturdzy – Piotr Corneille, Jan Baptysta Racine, Jan Baptysta Molier. Malarze i rzeźbiarze wykonali dziesiątki portretów Ludwika XIV w majestacie władzy i w glorii zwycięstwa.

Ogromny rozkwit przeżywała również monumentalna architektura. Najwybitniejszym dziełem architektury czasów Ludwika XIV był Wersal. Liczący kilkaset bogato zdobionych sal i gabinetów gmach, otoczony został rozległym i kunsztownie rozplanowanym ogrodem. Wzniesiony ogromnym nakładem kosztów zespół pałacowo‑ogrodowy dawał dobitny wyraz potęgi i wielkości „króla‑słońce”. Pałac był dostępny dla zwiedzających, a król sam napisał przewodnik zwiedzania. Trzeba jednak podkreślić, że sztuka francuska czasów Ludwika XIV właśnie ze względu na narzucenie jej funkcji propagandowych wyraźnie straciła na indywidualności artystycznej.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z filmem oraz zamieszczonymi niżej źródłami, a następnie na ich podstawie wykonaj zamieszczone pod nimi polecenie.

Źródło A

R1UtZaHqWzElU

Ilustracja przedstawia ogromny zespół pałacowy. Budynki pałacowe znajdują się na obszarze parków i ogrodów. W centralnej części budynki rozmieszczone są na planie kwadratu. Wokół budynki tworzą formę prostokąty. Przed nimi znajdują się półkoliste formy murów, to wejście na tereny pałacowe. Na drogach prowadzących do wejścia widoczne są liczne powozy i spacerujący ludzie. W tle widoczne są wzgórza, niebo i chmury. Przed pałacem, na pierwszym planie widoczne są zabudowania mieszkalne.

Źródło B

1

Jean-Baptiste Colbert o Wersalu

Pałac wersalski z przyległościami przewyższa wszelkie wyobrażenia, jakie zdolnym się jest powziąć. Żaden monarcha Europy nie posunął się tak daleko w swych wydatkach, by stworzyć siedzibę godną majestatu królewskiego, a wielkość przedsięwzięcia nie mogła się uwieńczyć świetniejszym powodzeniem. Pałac zbudowany na wzniesieniu, górującym nad całą okolicą, jedną stroną wychodzi na Paryż, drugą na ogrody […]. Z jakiejkolwiek strony spojrzeć na gmach, wszystko jest tam zdumiewające i godnie uwielbienia: […] komnaty wspaniałe i wygodne, nieskończenie mnóstwo pokoi mieszkalnych, ogrody, fontanny, których piękność przywodzi na myśl raczej świat czarów aniżeli naturę, która nie stworzyła nigdy nic równie nadzwyczajnego. Na obu skrzydłach budynku środkowego, rozszczepiającego się w dwoje ramion, znajdują się menażeria i Trianon. Menażeria wypełniona jest najrzadszymi zwierzętami świata, wyszukanymi z nadzwyczajnym staraniem i kosztem. Trianon jest pałacem, w którym marmur pospolitszy jest od kamienia: wszystko jest tam świetne i skrzące się od przepychu. Jest to miejsce stworzone dla wypoczynku i przyjemności, gdzie król zażywa przechadzki w otoczeniu niewielu osób […].

CART5 Źródło: Jean-Baptiste Colbert o Wersalu, [w:] Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1999, s. 119.

Źródło C

1

Ceremoniał na dworze Ludwika XIV w świetle relacji posła elektora brandenburskiego na dworze wersalskim Ezechiela Spanheima z 1690 r.

Pierwszą rzeczą, rzucającą się w oczy, jest wprowadzony tam zwyczaj, że dworzanie, obowiązani do stałego pobytu na dworze królewskim, udają się każdego ranka, aby być obecnymi przy wstawaniu króla z łóżka, niemniej przestrzega się tam różnych stopni, według których jest się dopuszczanym, przy czym pierwsze miejsce zajmują ci, którzy mają prawo znajdować się przy tzw. „małym wstawaniu”, a są to pokojowi, jak pierwszy szambelan, pełniący służbę, wielki mistrz garderoby, pierwszy kamerdyner i lektorzy królewscy […]. Przywilej ten czy też prawo uczestniczenia w „pierwszym wejściu” nadaje temu ostatniemu stanowisku wielkie znaczenie. […] Tak więc zdarza się nieraz, że chociaż w przedpokoju wyczekują książęta krwi, kardynałowie lub inni wielcy panowie, nie posiadający jednak prawa „pierwszego wejścia”, drzwi komnaty, w której król wstaje, w Wersalu zaś całego apartamentu, gdzie się kładzie i ubiera, stoją przed nimi zamknięte. […] Prawo „drugiego wejścia” przysługuje książętom i magnatom pierwszego stopnia. […]

Król ubiera się od stóp do głowy w obecności wszystkich; koszulę podaje mu książę krwi, o ile się tam znajduje, w przeciwnym razie wielki ochmistrz, w jego nieobecności pierwszy szambelan pełniący służbę. [Kiedy króla ubrano, robiono mu fryzurę, po czym wraz z wszystkimi obecnymi król udawał się do sąsiedniej komnaty, gdzie na swym klęczniku odprawiał modły w asystencji biskupów i kapelanów]. Następnie król udawał się do komnaty, w której zwykle odprawiał radę, jeżeli nie trzeba było udzielić audiencji publicznej posłom zagranicznym względnie deputowanym kleru i prowincyj […].

CART6Źródło: Historia nowożytna 1648-1789. Wybór tekstów źródłowych, oprac. K. Piwarski, Warszawa 1954 str. 51-53

Ra2Mx6diEvzg2

Wyjaśnij, jaką rolę we Francji spełniał splendor władzy oraz sposoby jego budowania. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na to, jakie wrażenie na współczesnych Ludwikowi XIV wywierał Wersal. Po co król wprowadził tak skomplikowany ceremoniał i podział gości?

Pokaż odpowiedź

Twoja wypowiedź powinna zawierać informacje dotyczące roli Wersalu oraz rozbudowanego ceremoniału dworskiego jako ośrodka władzy i narzędzia budowy splendoru władcy.

Słownik