Przemiany polityczno‑gospodarcze w XVII wieku. Upadek potęgi kolonialnej Hiszpanii

Konflikty w XVII wieku, ze względu na zawiązywane sojusze i koalicje, miały coraz większy zasięg terytorialny. Największym i najbardziej krwawym konfliktem pierwszej połowy XVII w. była wojna trzydziestoletnia (1618‑1648). Pokój westfalski, zawarty 24 października 1648 r., nie wyłonił jednoznacznego zwycięzcy i nie zapewnił Europie trwałego spokoju. Walka o hegemonię toczyła się nadal, przyczyniając się do upadku dawnych potęg i narodziny nowych.

Pierwsze objawy kryzysu

XVI wiek był dla Hiszpanii okresem wspaniałego rozwoju i międzynarodowej potęgi. Jednak już u jego schyłku pojawiły się pierwsze oznaki kryzysu. Dotknął on przede wszystkim gospodarkę, która uległa wyraźnej stagnacji. Hiszpania sprowadzała z Nowego Świata olbrzymie bogactwa, dzięki którym mogła zamawiać z zagranicy coraz szerszy asortyment towarów. Jednak w wyniku rosnącego importu na początku XVII w. wyraźnie podupadała rodzima produkcja, a sama stawała się krajem gospodarki typowo konsumpcyjnej. Znalazło to swoje odbicie w strukturze wymiany towarowej: eksport obejmował surowce, głównie wełnę, a import zaś towary luksusowe i inne wyroby rzemieślnicze. Co więcej – importowano również zboże, ponieważ zacofane i skazane na niedogodne warunki klimatyczne rolnictwo hiszpańskie było zdominowane przez hodowlę owiec.

Zastój gospodarczy był tym silniej odczuwalny, że zbiegł się w czasie z wyraźnym wyżem demograficznym – liczba ludności Hiszpanii wzrosła z 4,8 mln do 8 mln (tyle liczyła w 1594 r.). Pogarszający się stan gospodarki pociągnął za sobą niekorzystne zmiany społeczne, polegające na zaniku warstwy średniej. W rolnictwie wynikały one z koncentracji ziemi w ręku nielicznej arystokracji, co powodowało spadek liczby średnich i drobnych gospodarstw rolnych.

Zjawisko zaniku warstwy średniej było zresztą ogólnokrajowe. Upadały drobne zakłady rzemieślnicze i przedsiębiorstwa handlowe. Najbardziej przedsiębiorczy mieszczanie starali się przeniknąć do stanu szlacheckiego, który zapewniał nie tylko wyższy status społeczny, ale również konkretne korzyści materialne w postaci zwolnień podatkowych. W ten sposób Hiszpania stała się krajem ostrych kontrastów społecznych, w którym ogromny przepych arystokracji współistniał ze skrajną nędzą.

Przełom XVI i XVII w. przyniósł, po okresie gwałtownego wzrostu liczby ludności, największą katastrofę demograficzną w dziejach Hiszpanii – wskutek epidemii dżumy i ospy, a także głodu będącego efektem podupadającego rolnictwa zmarło ponad 30 proc. ludności. Wielu Hiszpanów emigrowało do Nowego Świata, a dodatkowo w pierwszej dekadzie XVII w., za panowania Filipa III Habsburga, z Hiszpanii zostali wygnani moryskowie. Byli to potomkowie dawnych muzułmanów, którzy po rekonkwiście zostali zmuszeni do przyjęcia chrześcijaństwa. Hiszpanię opuściło wówczas ok. 300 tys. ludzi, co wywarło też wpływ na gospodarkę kraju. Tak wielkich strat ludnościowych, wywołanych wspomnianymi czynnikami, Hiszpania nie zdołała odrobić do końca stulecia.

R11R9KAZ5DAXQ

Rysunek przedstawia scenę rodzajową, na której widać długi sznur ludzi. Tłum ciągnie się daleko w tle obrazu. Wśród ludzi znajdują się mężczyźni, kobiety i dzieci. Wszystkie te osoby są zapędzane na statek, który stoi u brzegu. Po trapie spuszczonym na ląd, wchodzą kolejni ludzie. Widać starca o lasce oraz kobiete z malutkim dzieckiem na ręku. Załadunku ludzi pilnują żołnierze ubrani w stalowe zbroje, z hełmami na głowach i mieczami u pasa. Na pierwszym planie widać jednego z żołnierzy, który pogania idący tłum w stronę statku.

Oprócz tego w pierwszej połowie XVII w. zaczęło słabnąć główne źródło dotychczasowego bogactwa Hiszpanii – dochody z kolonii. Wicekrólestwa w Nowym Świecie zaczęły żyć własnym życiem gospodarczym. Popyt na towary z metropolii malał, zmniejszały się również dochody z eksploatacji kolonii. W 1640 r. do Hiszpanii nie dotarł ani jeden okręt z ładunkiem szlachetnych kruszców.

Koniec hegemonii Hiszpanii

Ogromne koszty udziału w wojnie trzydziestoletniej (1618–1648) spowodowały, że Hiszpania popadła w ostry kryzys finansowy. Próby jego przezwyciężenia polegające na nakładaniu nowych podatków wywoływały bunty chłopów i mieszczan, które dodatkowo pogłębiały kryzys. Na sile przybierały ruchy separatystyczne. Wprawdzie próba oderwania się Katalonii zakończyła się niepowodzeniem, ale Portugalia zdołała się uniezależnić w 1640 r. (Hiszpania niezależność Portugalii uznała dopiero po długiej i wyczerpującej wojnie w 1668 r.).

Stopniowy upadek gospodarczy i kryzys społeczny pociągnął za sobą niepowodzenia na arenie międzynarodowej. W wyniku wojny trzydziestoletniej na mocy traktatu westfalskiego (1648 r.) Hiszpania uznała niepodległość Zjednoczonych Prowincji. Wojna trzydziestoletnia nie zakończyła jednak konfliktu hiszpańsko‑francuskiego. Walki ze zmiennym szczęściem trwały aż do zawarcia pokoju pirenejskiego w 1659 r., który był ostatecznym wyrazem upadku znaczenia Hiszpanii. Na jego mocy król Hiszpanii Filip IV musiał oddać Francji m.in. części Artois, Luksemburga i Flandrii, a także Roussillon (północny fragment Katalonii).

R4AOTKRLZ31EO

Obraz przedstawia scenkę dworską. Po prawej stronie stoi kilkunastu mężczyzn w strojach z epoki. Pelerynach, kryzach na szyi, pończochach i trzewikach. Przed nimi stoi młoda dziewczyna ubrana w długą, białą, rozkloszowaną suknię z bufiastymi rękawkami. Całe włosy ma w malutkich loczkach i wpiętą po boku duża ozdobna spinkę. Przed nią stoi, nachylając sie w geście przywitania starszy mężczyzna ubrany w strój dworski. Po lewej stronie stoją mężczyźni ubrani w kolorowe stroje w stylu francuskim. Mają falbaniaste nogawki w spodniach do kolan oraz strojne peleryny. Przed nimi stoi pochylony król w czerwonym ubiorze. Wita się z przedstawicielem gości. Postacie stoją na czerwonych dywanach, na tle wiszących na ścianach tkanych arrasów.

Mapa interaktywna - Europa w II połowie XVII wieku

Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenia

Wzrost znaczenia Niderlandów

Podczas gdy Hiszpania zaczynała tracić w Europie znaczenie gospodarcze i polityczne, Niderlandy w XVII w. przeżywała okres rozkwitu gospodarczego. Zapewniła sobie rolę głównego pośrednika w handlu pomiędzy krajami leżącymi nad Bałtykiem a Europą Zachodnią i Południową oraz koloniami. W 1602 r. Holendrzy założyli Kompanię Wschodnioindyjską, a w 1621 r. Kompanię Zachodnioindyjską i stopniowo zaczęli wypierać dotychczasowe potęgi morskie z obszarów ich wpływów gospodarczych, m.in. z Portugalii i Francji.

W połowie XVII w. zaszyły ważne zmiany w sytuacji wewnętrznej Niderlandów. W 1650 r. zmarł namiestnik Wilhelm II. Po jego śmierci nie powołano nowego stadhoudera i w latach 1650–1672 władzę sprawowały Stany Generalne. W ulegającym decentralizacji państwie kluczową rolę zaczął odgrywać Johan de Witt – dowódca armii i floty holenderskiej.

W połowie XVII w. aktywność morska Holendrów zaczęła coraz bardziej szkodzić interesom angielskim. W ich obronie parlament angielski w 1651 r. uchwalił Akt nawigacyjny, który wykluczył z angielskiego handlu okręty państw pośredniczących. Doprowadziło to do wybuchu w 1652 r. pierwszej z całej serii wojen angielsko‑holenderskich. Po dwóch latach intensywnych działań morskich Holendrzy, których flotę zablokowały w portach okręty angielskie, zdecydowali się na podpisanie rozejmu. Zobowiązali się do przestrzegania Aktu nawigacyjnego oraz wypłacenie odszkodowań kupcom angielskim.

RM9Lssirn5z3o

Rysunek przedstawia duże, drewniane statki czteromasztowe. Na pierwszym planie jest statek odwrócony do widza bogato zdobioną rufą, dwa kolejne płynące w oddali, zwrócone są do widza bokiem. Jeden majaczy gdzieś daleko na horyzoncie. Na masztach statków powiewają chorągwie.

Mimo formalnie zawartego rozejmu walki trwały nadal, głównie w koloniach i z udziałem armii wystawionych przez kompanie handlowe. W 1665 r. przerodziły się one w kolejną regularną wojnę, która przyniosła zwycięstwo Holendrom; ich flota wpłynęła na Tamizę i zatopiła część okrętów angielskich. Tę fazę konfliktu zakończył pokój podpisany w Bredzie (1667 r.). Na jego mocy Anglicy wprowadzili korzystne dla Holendrów zmiany w Akcie nawigacyjnym.

RvaWuI8Hy2fMh

Rysunek przedstawia fragment mapy wybrzeża. Na mapie zaznaczone są główne rzeki i miasta. znajdują sie też na niej rysunki pokazujące występowanie poszczególnych gatunków zwierząt (indyk, jeleń, dwa niedźwiedzie). W prawym dolnym rogu umieszczona jest miniaturka ukazująca wygląd zbudowanego na brzegu fortu.

Obie strony po raz trzeci zmierzyły się w latach 1672–1674. Również w tej wojnie Anglicy zostali pokonani. Holendrzy ponownie zadali flocie angielskiej duże straty, a do tego zdobyli Nowy Amsterdam. W tej sytuacji Anglicy uznali za bezcelowe kontynuowanie wojny i w 1674 r. podpisali w Westminsterze traktat pokojowy, który przetrwał aż do 1781 r.

Angielsko‑holenderska unia personalna

W 1672 r. Niderlandy stały się celem ekspansji francuskiej. Ludwik XIV zmontował potężną koalicję antyholenderską, do której przyłączyła się m.in. Anglia. Wobec jednoczesnego ataku z lądu i morza los młodej republiki wydawał się przesądzony. Holendrzy zdołali wprawdzie powstrzymać Anglików na morzu, ale lądowe wojska francuskie wdarły się w głąb kraju. Rozpoczęte rokowania pokojowe zostały zerwane, ponieważ Francuzi podyktowali warunki nie do przyjęcia. W tej sytuacji Holendrzy zdecydowali się na krok desperacki: otworzyli tamy, zalewając znaczną część swojego kraju. W ten sposób, za cenę olbrzymich zniszczeń, zmusili wojska francuskie do odwrotu. Sukcesy te, mimo że osiągnięte ogromnym kosztem, umocniły pozycję księcia Oranii‑Nassau, a jednocześnie wodza holenderskiego i stadhoudera – Wilhelma III Orańskiego.

Kolejne miesiące przyniosły radykalną zmianę w układzie sił. Najpierw Ludwika XIV zaczęli opuszczać sojusznicy, a następnie ukształtowała się bardzo silna koalicja antyfrancuska. Ostatecznie wojnę francusko‑holenderską zakończył pokój zawarty w 1678 r. w Nijmegen, który zapewniał Zjednoczonych Prowincji Niderlandów dotychczasowe granice.

RF1wgOc8s7ied

Obraz przedstawia portret mężczyzny w sile wieku, ubranego w stalową zbroję. Mężczyzna zwrócony jest do oglądającego półprofilem. Ma długie włosy i wydatny nos. W prawym ręku trzyma drewniany przedmiot w kształcie utoczonego równo cienkiego walca. Przy nodze, dotykając nosem tego przedmiotu siedzi pies. Widz widzi tylko część jego głowy. Mężczyzna prawą dłoń ma położoną na stalowym hełmie z przyłbicą, który jest częścią jego umundurowania.

Pokój w Nijmegen nie trwał jednak długo. Do wznowienia wojny doszło już w 1689 r., a powodem jej wydania przez Ludwika XIV było objęcie tronu angielskiego przez namiestnika Republiki Zjednoczonych Prowincji – Wilhelma III Orańskiego. Tym razem przeciwko Francji utworzyła się potężna koalicja, do której, oprócz Anglii i Holandii, włączyły się kraje niemieckie, cesarstwo i Hiszpania. Wojna trwała do 1697 r. i zakończył ją pokój zawarty w Rijswijk, na mocy którego Francja uznała angielsko‑holenderską unię personalną.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 6

Na podstawie źródła A wyjaśnij przyczyny wydarzeń, które przedstawiają źródła B i C.

Źródło A

Agresja Ludwika w 1672 r. wg Samuela Pufendorfa o agresji Ludwika XIV na Holandię w 1672 r.

Klęska ta niejedną miała przyczynę.

[…] Lecz najgorsze było to, że stronnictwo braci de Witt, tworzące wówczas najwyższą radę republiki, wystąpiło z miejsca z tchórzliwymi wnioskami, usiłując zawrzeć haniebny pokój – haniebny zwłaszcza dla narodu, który przez lat osiemdziesiąt z taką chwałą walczył o swoją wolność. Jan de Witt pałał taką nienawiścią do księcia Orańskiego, że wolał raczej zgubę republiki niż przywrócenie mu potężnego stanowiska jego przodków.

[…] Jednakowoż Republika Holenderska zdała się zaczerpnąć nowego ducha z chwilą gdy książę Orański instynktem ludu wyniesiony został na urząd swych przodków. Początek dali mieszkańcy Dordechtu, gdzie wybuchły zaburzenia; obywatele powstali przeciwko magistratowi i zmusili go, by za przykładem Amsterdamu zaprzysiągł bronić miasta do ostatka: zarazem mianują gubernatorem Orańczyka, męża o nazwisku tak pomyślną wróżbę stanowiącym dla republiki, jakoż wysyłają doń ludzi z prośbą, by zechciał przybyć do miasta w celu objęcia tej godności […]. Za tym przykładem idą mieszkańcy Rotterdamu […] i inni w całej Holandii […]. Wkrótce potem Korneliusz i Jan bracia Wittowie, którzy przez tyle lat ciemiężyli księcia Orańskiego, zostali zamordowani w Hadze przez rozjuszonych obywateli […]. Kiedy się to stało, większość Holendrów okazała taki spokój i zadowolenie, jak gdyby republika wydobyła się już z największego niebezpieczeństwa […].

CART10 Źródło: Agresja Ludwika w 1672 r. wg Samuela Pufendorfa o agresji Ludwika XIV na Holandię w 1672 r., [w:] Historia nowożytna 1648–1789. Wybór tekstów, oprac. K. Piwarski, Warszawa 1954, s. 54–57.

Źródło B

R1aFjFyYvurH7

Ilustracja przedstawia  objęcie władzy Niderlandów przez Wilhelma Orańskiego.

Źródło C

RnpklfT7S9WvS

Ilustracja przedstawia  zabójstwo braci de Witt przez żołnierzy. Bracie de Witt stali na czele stronnictwa sprawującego władzę w Holandii do wybuchu wojny i w jej pierwszym okresie. 

RFFfd64xA7CMo

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przeanalizuj źródła B i C, a następnie przeczytaj tekst, zwracając uwagę na sytuację wewnętrzną Niderlandów w czasie najazdu francuskiego i okresie ten najazd poprzedzającym oraz jej wpływ na przygotowania do obrony.

Pokaż przykładową odpowiedź

Ilustracja oznaczona jako źródło B przedstawia objęcie władzy Niderlandów przez Wilhelma Orańskiego, a źródło C – zabójstwo braci de Witt, którzy stali na czele stronnictwa sprawującego władzę w Holandii do wybuchu wojny i w jej pierwszym okresie. W momencie wybuchu wojny stronnictwo braci de Witt było gotowe podpisać niekorzystny pokój, natomiast Wilhelm Orański został wybrany na przywódcę przez siły dążące do kontynuowania walki. Konflikt wewnętrzny zakończył się zwycięstwem stronnictwa wojennego, w wyniku czego nastąpiła zmiana władzy – najwyższe funkcje w państwie przejął Wilhelm Orański, a jego przeciwnicy, bracia de Witt, ponieśli śmierć.

Słownik