Przemiany polityczne i kulturowe w XVII wieku
Barok w kulturze europejskiej. Sztuka, teatr, literatura
Zdaniem niektórych historyków sztuki manieryzm, datowany na przełom XVI i XVII wieku, był stylem przejściowym między schyłkiem renesansu a sztuką nowego stulecia – barokiem. Nie do końca jasny jest źródłosłów terminu „barok”: najczęściej wywodzi się go od portugalskiego określenia nieregularnej perły, które przejęte przez język włoski zyskało wtórny sens – dziwny, przesadny, czyli po prostu barokowy.
Opiszesz, w jakich warunkach rozwijała się sztuka baroku.
Wyjaśnisz, jaki cel przyświecał barokowym twórcom.
Scharakteryzujesz styl barokowy.
Wyjaśnisz, co mamy na myśli, gdy mówimy, że ktoś „walczy z wiatrakami”.
Wskażesz wirtuozów muzyki barokowej.
Sprawdzisz, skąd się wzięło określenie „tajemnica poliszynela”.
Sztuki piękne w epoce
Zapoznaj się z animacja i wykonaj poniższe polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R14Om6ITmiXVn
Film opowiadający o sztuce i architekturze baroku.
Napisz, czym charakteryzował się iluzjonizm w malarstwie barokowym.
Określ, czym było rokoko.
Barok katolicki
Wkrótce po zakończeniu obrad soboru trydenckiego Kościół ustalił reguły, zgodnie z którymi miały być odtąd budowane i urządzane świątynie. Cel barokowej sztuki katolickiej był jasno wytyczony: miała ona przyciągać uwagę widzów i potęgować ich uczucia religijne.
Artyści baroku zerwali też z renesansową zasadą skończoności dzieła, a projektowane przez nich elementy wystroju malarskiego, rzeźbiarskiego i architektonicznego kościołów łączyły czytelne dla odbiorców relacje: posągowe podobizny modlących się zmarłych zwrócone były w stronę ołtarza, na który wskazywały postaci przedstawione na obrazach, umieszczano je w kręgach, wskazujących na łączące je relacje itp.
Sobór trydencki o świętych obrazach
„Ponadto niechaj biskupi sumiennie pouczają, iż przez historie tajemnic naszego zbawienia przedstawione w obrazach i innych wyobrażeniach ludzie zyskują wiedzę i zostają utwierdzeni w artykułach wiary, które należy zachowywać w pamięci i ustawicznie czynić przedmiotem medytacji. I że ze wszystkich świętych obrazów pochodzi ogromna korzyść: nie tylko że przypominają one ludziom o dobrodziejstwach i darach, jakimi ich Chrystus obsypuje, lecz także dlatego, że poprzez świętych stawiane są przed ludzkimi oczyma Boskie cuda i zbawienne przykłady, tak by mogli Bogu za te rzeczy podziękować, kształtować swe życie i postępowanie na podobieństwo świętych i zyskać podnietę do czci i miłości Boga i do uprawiania pobożności”.
Indeks dolny Źródło: Fragment postanowień soborowych, przeł. J. Białostocki Indeks dolny koniecŹródło: Fragment postanowień soborowych, przeł. J. Białostocki
Największą sławę spośród budowniczych, zaliczanych do katolickiego nurtu baroku, zdobyli, działający w Rzymie w XVII wieku, Giovanni Lorenzo Bernini oraz konkurujący z nim Francesco Borromini. Ten pierwszy ozdobił wnętrze i ołtarz główny Bazyliki św. Piotra, a także zaprojektował kolumnadę otaczającą plac przed nią. Jako rzeźbiarz Bernini zasłynął ekspresyjnymi posągami (m.in. Dawid, Ekstaza św. Teresy). Klasycyzującym tendencjom jego dzieł architektonicznych przeciwstawiał się Borromini, który przebudowując wiele świątyń Wiecznego Miasta, starał się dodać im dynamiki i malowniczości.
W dziedzinie malarstwa barok katolicki reprezentował Michelangelo Caravaggio. Na jego obrazach o tematyce religijnej, takich jak Śmierć Marii czy Powołanie Mateusza, występują licznie zwykli ludzie, miejski plebs i biedota. W ten sposób artysta zrywał z renesansowym ideałem doskonałości, by wzmocnić realizm w przedstawianiu postaci i siłę oddziaływania swoich dzieł na odbiorcę, także za pomocą wyrazistych kontrastów światłocieniowych.
W południowej, katolickiej części Niderlandów działał Peter Paul Rubens, w którego twórczości obok obrazów religijnych poczesne miejsce zajmowały portrety i sceny mitologiczne. Malowane przez Rubensa postaci kobiece daleko odbiegały od renesansowych wyobrażeń o pięknie ludzkiego ciała, stąd potocznie mówi się o barokowych albo rubensowskich (czyli obfitych) kształtach. W nurcie religijnym mieści się też twórczość wybitnych malarzy hiszpańskich: El Greca i José de Ribera.
Barok dworski
Dzieła zaliczane do nurtu dworskiego w XVII‑wiecznej sztuce powstawały na zamówienie panujących i miały przysparzać im sławy. Również i ten nurt wywodził się z Włoch, a jednym z pierwszych jego reprezentantów był Carlo Maderna, który jako budowniczy pałaców w Rzymie zarzucił renesansowy układ z wewnętrznym dziedzińcem na rzecz budowli otwartej, z bocznymi skrzydłami.
Barok dworski, zazwyczaj znacznie spokojniejszy i bardziej klasyczny niż w wersji kościelnej, rozwinął się szczególnie w architekturze Francji i Anglii. W malarstwie kierunek ten reprezentowali m.in. Flamand Anton van Dyck, uczeń Rubensa i nadworny malarz króla Anglii Karola I Stuarta, oraz Hiszpan Diego Velázquez, służący w Escorialu u Filipa IV Habsburga.
Portrety grupowe powstawały na zamówienie rozmaitych konfraterni mieszczańskich – bractw kurkowych, cechów rzemieślniczych, towarzystw dobroczynnych i naukowych, których członkami lub zarządcami byli holenderscy patrycjusze. Malarze uwieczniali ich w czasie spotkań uroczystych, takich jak uczty, bądź w scenerii wspólnych zajęć charakterystycznych dla danej konfraterni – zebrań, przyjęć, polowań, a nawet... sekcji zwłok. Uczta oficerów kompanii strzelców św. Adriana pędzla Fransa Halsa (ok. 1626 r.) należy do pierwszego rodzaju portretów zbiorowych. Rembrandt w słynnym Wymarszu strzelców (nazywanym także Strażą nocną, 1642 r.) pogwałcił zasady rządzące tego rodzaju malarstwem, wyróżniając niektórych członków malowanej konfraterni poprzez ustawienie ich w centrum obrazu.
Barok mieszczańsko‑protestancki
Najwybitniejszymi przedstawicielami trzeciego nurtu sztuki barokowej byli malarze niderlandzcy. Niewielki i mało znaczący dwór namiestnika Niderlandów Północnych nie był w stanie objąć artystów mecenatem porównywalnym z tym, jaki sprawował dwór francuski, hiszpański czy wiedeński.
W odróżnieniu od malarzy nadwornych i kościelnych Holendrzy nie mogli więc liczyć na niczyją szczodrość, lecz zmuszeni byli poddać się regułom rynku sztuki dyktowanym przez większość ich krajanów o przeciętnej zamożności. Stąd ich twórczość obfituje w portrety indywidualne i grupowe, niedużego formatu pejzaże oraz martwe natury.
Wśród bogatszych klientów popularnością cieszyły się też sceny biblijne, mitologiczne i rodzajowe, a wybór tematów przedstawień dyktowali zleceniodawcy. Pozycja artystów niderlandzkich była znacznie niższa, niż w innych krajach Europy. Zazwyczaj wywodzili się oni z biedniejszych warstw społecznych i nie osiągali zaszczytów dostępnych tym, którzy mieli szczęście pracować dla hojnych mecenasów. Ich twórczość uważano po prostu za jeden z rodzajów rzemiosła. Uznaniem zarówno historyków sztuki, jak i szerokiej publiczności cieszy się jednak dzisiaj wielu XVII‑wiecznych malarzy niderlandzkich, których za życia nierzadko lekceważyli ich mieszczańscy rodacy. W tej plejadzie pierwsze miejsca zajmują Rembrandt van Rijn, Frans Hals i Jan Vermeer van Delft.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się ze zdjęciem i wykonaj polecenie.
Uzupełnij tabelę dotyczącą twórczości literackiej epoki baroku.
Zapoznaj się z obrazem i wykonaj polecenie.
Twórcą obrazu zaprezentowanego w źródle jest Możliwe odpowiedzi: 1. Caravaggio, 2. Diego Valazquez, 3. Rembrandt, 4. Rubens
Zapoznaj się z biogramami postaci, a następnie zaznacz odpowiednie miejsca w tabeli.
Jan Sebastian Bach
Jan Sebastian Bach (1685−1750) pochodził z niemieckiego Eisenach. Jego ojciec oraz wielu krewnych utrzymywali się z muzyki. Początkowo Bach naśladował utwory największych mistrzów, następnie sam zaczął komponować i szybko stał się autorytetem w tym zakresie. Szczególnie ważnym instrumentem były dla niego organy. W pierwszym okresie swojej kariery borykał się z problemami finansowymi i często zmieniał miejsce pracy. Zarabiał jako nauczyciel, koncertmistrz, kapelmistrz na dworach księcia Wilhelma Ernsta w Weimarze i Leopolda von Anhalt‑Köthen oraz organista. Dopiero intratna posada kantora (dyrygenta chóru i organisty) w kościele św. Tomasza w Lipsku przyniosła mu stabilizację. To w Lipsku powstały największe dzieła Bacha, takie jak Pasja według św. Jana, Oratorium na Boże Narodzenie czy Wielka msza h‑moll. W 1736 r. otrzymał tytuł nadwornego kompozytora Augusta III. Chociaż Bachowi wiodło się nieźle i cieszył się uznaniem, jego twórczość została należycie doceniona dopiero w XIX w.
Jerzy Fryderyk Händel
Jerzy Fryderyk Händel był rówieśnikiem Bacha. Jego ojciec sceptycznie podchodził do zainteresowań muzycznych syna − wolał, żeby zajął się czymś bardziej perspektywicznym. Jednakże młody Jerzy wykazał się dużą determinacją i ostatecznie ojciec opłacił jego lekcje gry na klawesynie i organach, a także skrzypcach i oboju. Händel podjął studia prawnicze na uniwersytecie w Halle, ale ostatecznie porzucił je i przeniósł się do Hamburga, gdzie otrzymał stanowisko skrzypka i klawesynisty operowego w tamtejszym teatrze. W 1705 r. wystawił swoją pierwszą operę Almira. Po odniesionym sukcesie wyjechał do Włoch, gdzie komponował opery, oratoria, kantaty, jak również krótkie utwory o charakterze religijnym. Po czterech latach wojaży wrócił do Niemiec, ale na krótko − jesienią 1712 r. udał się do Londynu, aby objąć funkcję oficjalnego kompozytora dworu angielskiego, a następnie dyrygenta w Królewskiej Akademii Muzyki. Kilkanaście lat później przyjął angielskie obywatelstwo. W 1752 r. stracił wzrok, co uniemożliwiło mu dalszą pracę, ale wciąż dawał koncerty i dyrygował. Zmarł siedem lat później, a na jego pogrzeb w opactwie Westminster przyszło wielu wielbicieli.
Antonio Vivaldi
Antonio Vivaldi (1678−1742) urodził się w Wenecji. Jego ulubionym instrumentem, na który skomponował ponad sto utworów, były skrzypce. W latach 1704−1740 z przerwami działał jako ksiądz, ale też nauczyciel muzyki w sierocińcu, dyrygent i kompozytor. Od 1718 do 1720 r. pełnił funkcję kapelmistrza księcia Mantui. W ostatnich latach życia podróżował po Italii, a także odwiedził Amsterdam, Graz i Wiedeń. Jego najpopularniejszym dziełem jest cykl koncertów Cztery pory roku. Tworzył również oratoria i opery. U schyłku życia Vivaldi spotykał się z ostrą krytyką, a po śmierci jego utwory uległy zapomnieniu. Zostały odkryte na nowo dopiero w latach 30. XX w.
Połącz słowa z odpowiadającymi im definicjami.
Słownik
(wł. arlecchino, franc. arlequin) jedna z głównych postaci występujących w ludowej komedii włoskiej (commedia dell’arte); zwykle ubrany w barwny strój w deseń szachownicy, na twarzy ma czarną maskę; charakteryzują go spryt, kochliwość, żartobliwość
(łac devotio - poświęcenie) manifestacja pobożności
(fr. hypocrisie) nieszczerość, obłuda, udawanie
dążenie do możliwie wiernego oddania złudzenia rzeczywistości w dziele plastycznym
(z wł. cantare – śpiewać) wieloczęściowy, niesceniczny utwór wokalny, łączący partie instrumentalne ze śpiewem solowym i chóralnym
różnica jasności między jasnymi i ciemnymi częściami obrazu
(wł. capitano) jedna z głównych postaci występujących w ludowej komedii włoskiej (commedia dell’arte); jego strojne szaty i maska z długim nosem mają budzić przestrach; uosabia jednocześnie pyszałkowatość i tchórzostwo
(franc. coulisse) l. poj. kulisa; przesuwne boczne części dekoracji scenicznej w formie ścianek lub kotar; zamykają scenę i tworzą przejścia dla aktorów
styl w sztuce i literaturze europejskiej, stanowiący przejściową fazę od renesansu do baroku, odznaczający się dekoracyjnością i kunsztem formy
(wł.) dramat muzyczny przeznaczony do wykonania na scenie
(z wł. oratorio, łac. oratorium – miejsce modlitwy) wokalno‑instrumentalny gatunek muzyczny, najczęściej o tematyce religijnej; zbliżone do opery, ale pozbawione akcji scenicznej; gatunkiem zbliżonym do oratorium jest pasja – forma przedstawiająca mękę Chrystusa i wydarzenia ją poprzedzające
naga, pulchna postać chłopczyka, występująca jako motyw dekoracyjny w malarstwie i rzeźbie
styl w sztuce europejskiej XVIII w., charakteryzujący się lekkością i dekoracyjnością form, swobodną kompozycją i motywami egzotycznymi
rozłożenie świateł i cieni na obrazie, grafice lub rysunku
(z łac. panegyricus, gr. panegyrikos – uroczysty, pochwalny) utwór literacki wychwalający (często przesadnie) osoby, czyny lub wydarzenia
(wł.) jedna z głównych postaci występujących w ludowej komedii włoskiej (commedia dell’arte); wenecki kupiec, chciwy bogacz; ma wysokie mniemanie o sobie, ale w rzeczywistości nie grzeszy inteligencją; często występuje jako osoba, którą łatwo można oszukać; pierwotnie nosił czerwony płaszcz, z czasem zamieniono go na czarny; maskę ma ciemną z wydatnym zakrzywionym nosem
(z gr. pantomimos – naśladujący wszystko, wyrażający wszystko ruchami ciała) przedstawienie, w którym aktorzy przekazują treści wyłącznie za pomocą gestów i mimiki
(franc. polichinelle, wł. pulcinella) jedna z głównych postaci występujących w ludowej komedii włoskiej (commedia dell’arte) i francuskim teatrze kukiełkowym; jego maska z głębokimi zmarszczkami, haczykowatym nosem i złowrogimi oczami wskazują na egoizm, gburowatość; był gadatliwy i wciąż rozsiewał plotki, dzieląc się wszelkimi informacjami z publicznością; to od tej postaci wywodzi się „tajemnica poliszynela”, czyli rzekoma tajemnica, o której wszyscy wiedzą, ale nikt o niej nie mówi na głos
(z łac. prospectus – widok, widoczność) element scenografii; malowane płótno (przedstawiające pejzaż, zabudowania) zawieszone na najdalszym planie sceny, wyznaczające perspektywę obrazu scenicznego
(łac. satira) utwór ośmieszający i piętnujący ludzkie wady, obyczaje, poglądy, stosunki społeczne itd.
teatr, który wykształcił się w Anglii na przełomie XVI i XVII w., za czasów panowania królowej Elżbiety I. Bogacące się za jej rządów mieszczaństwo miało coraz większe potrzeby kulturalne i teatr miał je zaspokajać. W ten sposób powstały teatry publiczne (np. londyński The Globe). Na ich deskach wystawiano zarówno dzieła Szekspira, jak i walki zwierząt czy wyczyny linoskoczków. W odróżnieniu od innych teatrów powstałych w tym okresie teatr elżbietański był dość ubogi w dekoracje.