Europa Napoleona
Klęska Napoleona
Cara Aleksandra I irytowała dominacja Napoleona w Europie. Rosji dokuczała blokada kontynentalna Wielkiej Brytanii. W grudniu 1810 r. wystąpiła z tego systemu i nawiązała kontakty z opozycją antyfrancuską w państwach niemieckich, a sztab rosyjski opracował plan wojny ofensywnej. Napoleon zaś potrzebował kolejnych zwycięstw dla utrwalenia swojego cesarstwa i pokonania kryzysów. Nie mogąc zwyciężyć z Wielką Brytanią, postanowił pokonać Rosję, w której dopatrywał się ukrytego stronnika Wielkiej Brytanii. Zgromadził na terenach Prus Wschodnich i Księstwa Warszawskiego wielonarodową Wielką Armię. Europa stała się za mała dla dwóch cesarzy.
Przedstawisz przebieg wyprawy Napoleona na Moskwę.
Wyjaśnisz, jakie były przyczyny klęski Francuzów.
Wytłumaczysz, jakie były skutki kampanii rosyjskiej dla Francji i innych krajów europejskich.
Wojna z V koalicją
Wojska austriackie, po początkowych sukcesach, 6 lipca 1809 r. zostały rozbite przez Francuzów w bitwie pod Wagram. Ich porażką zakończyła się także kampania przeciw Księstwu Warszawskiemu. Upokorzony cesarz Austrii poprosił o pokój, który podpisano w październiku tego samego roku w Schönbrunn, letniej rezydencji Habsburgów (dziś w granicach Wiednia). Na jego mocy austriackie dotąd Iliria nad Adriatykiem i Kraina (obecnie część Słowenii) przypadły Francji, a Salzburg – sprzymierzonej z Napoleonem Bawarii. Do Księstwa Warszawskiego włączono natomiast część zaboru austriackego (ziemie Galicji Zachodniej z Krakowem, Lublinem i Zamościem).
Zwycięstwo nad V koalicją i wymogi blokady kontynentalnej doprowadziły do znacznego rozszerzenia granic Francji: na północy inkorporowano Holandię, Bremę i Hamburg, a na południu Toskanię oraz Państwo Kościelne (wcześniej połączone w satelickie Królestwo Etrurii). Tymczasem Wielka Brytania nadal handlowała z Europą, gdyż z blokady wyłamała się Szwecja, w której od 1811 r. faktyczną władzę sprawował adoptowany przez króla Karola XIII i wyznaczony na następcę tronu Jean Baptiste Bernadotte, francuski marszałek i rywal Napoleona. Jego polityka cieszyła się cichym poparciem Rosji, cesarz Aleksander I rozważał bowiem, czy nie uderzyć na Księstwo Warszawskie i sprzymierzone z Francją Prusy.
Wyprawa moskiewska
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RY4PX0ANXRn8T
Film na temat wyprawy Napoleona na Rosję i jej skutków.
Oceń, co zadecydowało o niepowodzeniu wyprawy wojennej w głąb Rosji w 1812 roku?
Cena sławy
Krytycy Napoleona i niechętni mu badacze wskazują, że Francja zapłaciła bardzo wysoką cenę za wojenną sławę cesarza. Już w 1815 r. szacowano, że ofiary wśród żołnierzy wyniosły jakoby 2,5 mln ludzi, nie licząc cudzoziemców służących w szeregach francuskich, lecz zwolennicy Bonapartego dane te obniżają do 300–400 tys. Szacunki te oparto na porównaniu liczby mężczyzn i znacznie ją przewyższającej liczby kobiet w spisach ludności całego kraju, te jednak aż do 1846 r. były bardzo niedokładne.
Znowu oddaję ci ich wszystkich– mówi Napoleon, a śmierć odpowiada mu:
Na ciebie też przyjdzie pora. Rozstrzygnij, czy karykaturę narysował zwolennik, czy przeciwnik Napoleona.
Lepsze źródło do badania wielkości strat stanowią księgi poboru do armii lądowej, gdzie zapisywano informacje o losie żołnierzy. Zawierają one ponad 2,5 mln wpisów, a ich analiza przekracza możliwości nie tylko pojedynczego badacza, lecz także całego zespołu. Demografowie przebadali je jednak metodą reprezentacyjną, tzn. wyciągając wnioski na temat całej populacji po przebadaniu jej części, co stosuje się np. w sondażach opinii społecznej.
Na podstawie próbki, która objęła 2% wojskowych rejestrów, straty francuskiej armii lądowej w latach 1803–1815 oszacowano na ok. 900 tys. ludzi. Pod rozkazami Napoleona znalazło się ponad 42% mężczyzn w wieku poborowym, z których zginęła blisko połowa, czyli 20,5% Francuzów. Straty te można więc porównać z poniesionymi przez Francję w okresie uznawanej za hekatombę I wojny światowej, w trakcie której zginęło 24,5% mężczyzn w wieku poborowym.
VI koalicja antyfrancuska i upadek cesarstwa
Na początku 1813 r. Rosjanie zajęli Księstwo Warszawskie, a na ich stronę przeszły Prusy i Austria. Latem oficjalnie zawiązano VI koalicję antyfrancuską, w czym uczestniczyły także Wielka Brytania, Hiszpania i Szwecja. Kampania toczona głównie na terenie Saksonii – w tradycji niemieckiej określana jako wojna wyzwoleńcza 1813 r. – przyniosła Napoleonowi kilka sukcesów militarnych, których nie mógł jednak wykorzystać z powodu braku jazdy. W październiku 1813 r. doszło pod Lipskiem do czterodniowego starcia, które nazwano bitwą narodów. Odbudowana z trudem armia Napoleona została rozbita, a wojska koalicji wkroczyły do Francji. Zdrada francuskich marszałków doprowadziła do pojmania cesarza i wydania go na łaskę zwycięzców. Zgodnie z traktatem pokojowym, podpisanym w Paryżu w 1814 r., do Francji powrócił brat straconego króla, który objął władzę jako Ludwik XVIII, a granice państwa przywrócono do stanu z 1792 r. Napoleona zesłano na Elbę, wyspę u północno‑zachodnich wybrzeży włoskich, pozostawiając mu dożywotnio tytuł cesarski.
Trenuj i ćwicz
Każdemu miejscu, w którym rozegrała się bitwa, przyporządkuj odpowiadający jej rezultat. Wybierz go spośród oznaczonych literami A–D.
A. Napoleon odniósł Pyrrusowe zwycięstwo.
B. Części armii Napoleona udało się przeprawić na drugi brzeg.
C. Napoleon zrezygnował z marszu na Kaługę i powrócił na drogę smoleńską.
D. Rosjanie wycofali się, po drodze paląc Moskwę.
Zapoznaj się z podanym źródłem i wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z podanymi źródłami i wykonaj polecenia.
Źródło A
Napoleon chciał wywrzeć wrażenie na carze Aleksandrze I, że czuje się niepewnie, nie wierzy w możliwość wygranej i myśli o odwrocie. Kiedy 27 listopada car zaproponował rozejm, licząc, że nadciągną wnet posiłki, Napoleon skwapliwie przyjął tę propozycję…
Cytat za: Artykuł Bitwa trzech cesarzy, W. Duch, 2009, Historia.org.
Źródło B
W przeciwieństwie do innych bitew z epoki napoleońskiej, które stawia się za przykłady błyskotliwych manewrów taktycznych, bitwa ta była krwawa i pozbawiona finezji. Rosjanie bronili się twardo i skutecznie, wykorzystując fortyfikacje i trudny teren, zaś Napoleon (chory tego dnia) nacierał na nich frontalnie, ograniczając się do utrzymywania spójnej linii frontu. Książę Poniatowski, mający za zadanie oskrzydlić Kutuzowa od południa, uwikłał się w długotrwałe walki w trudnym terenie. Na drugim skrzydle Francuzom poszło nie lepiej. Ostatecznie bitwę rozstrzygnęły uporczywe ataki na centralnie położoną redutę Rajewskiego. Przechodziła ona kilkukrotnie z rąk do rąk, aż w końcu zdobyli ją wyczerpani Francuzi. W chwili opuszczania miasta o dawnej potędze Wielkiej Armii świadczyła wyłącznie jej nazwa.
Cytat za: Artykuł Bitwa pod borodino, Muzeum Historii Polski, muzhp.pl.
Zapoznaj się z podanym źródłem i wykonaj polecenie.
Sposób prowadzenia działań wojennych polegający na niszczeniu wszystkiego, co może być przydatne stronie przeciwnej. Zazwyczaj ma to miejsce podczas przemarszu lub wycofywania się – także na własnym terytorium. Celem takich działań jest pozbawienie nieprzyjaciela źródeł zaopatrzenia, spowolnienie poruszania się jego wojsk, pozbawienie możliwości późniejszego wykorzystania odzyskanego lub zdobytego majątku.
Źródło: dostępny w internecie: pl.wikipedia.org.
XXIX Biuletyn Wielkiej ArmiiAż do 6. listopada pogoda była doskonała, a ruch armii odbył się najpomyślniej. Mrozy zaczęły się 7., odtąd każdej nocy traciliśmy setkami konie […]. Przybywszy do Smoleńska, już nie mieliśmy wielu koni w kawalerii i artylerii.
Źródło: XXIX Biuletyn Wielkiej Armii, [w:] Tadeusz Mosiek, Historia. Od wielkich odkryć geograficznych do I wojny światowej. Ćwiczenia ze źródłami, Poznań 2004, s. 110.
Niemal dwa miesiące wcześniej […] Napoleon wraz z Wielką Armią przekroczył Niemen. […] Napoleon liczył na frontalne starcie Wielkiej Armii z armią rosyjską w okolicach Smoleńska. Ostatecznie powziął decyzję o jego zdobywaniu, choć miasto nie miało kluczowego znaczenia wojskowego, a było otoczone solidnymi murami.
Cytat za: Artykuł Smoleńsk – polska bitwa kampanii 1812 roku, 2016, dzieje.pl.
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło A:
Walka ludności Saragossy przeciwko Francuzom w r. 1809Wiele kobiet, jeszcze bardziej egzaltowanych niż mężczyźni, doprowadziło do szału swą nienawiść do wroga. Ani macierzyńska czułość, ani przywiązanie małżeńskie nie chłodziły ich żaru; można je było zobaczyć w najbardziej niebezpiecznych miejscach, zagrzewające swych synów i mężów do walki. Ci ostatni padali przy nich ranni i umierali na ich rękach (…)
Frontalne ataki na wroga, niemal niedosięgalnego za murami, źle nam się udawały. Trzeba było zaniechać tego sposobu i generał Dedonne był zmuszony do próby przebicia wyłomu ogniem 12‑calowego działa (…) Każdy wystrzał armaty skierowany na dom przebijał go na wylot, a mimo to nic nie mogło wyprzeć stamtąd nieprzyjaciół, którzy strzelali do nas przez otwory wybite przez nasze kule; nieprzyjaciel miał dość męstwa, aby się utrzymać w tak niebezpiecznym położeniu w ciągu sześciu dni (…)
Źródło: Walka ludności Saragossy przeciwko Francuzom w r. 1809. Cytat za: Historia powszechna. Czasy nowożytne 1640-1870, Wybór tekstów źródłowych, pod red. B. Krauzego, cz. 1., Warszawa 1951, str. 372-373.
Źródło B:
Walka z armią napoleońskąWojna ludowa rozgorzała od Poreczja, gdy Napoleon uczynił pierwszy krok na rdzennej ziemi starorosyjskiej, i trwała dopóty, dopóki nieprzyjaciel w listopadzie nie został wypędzony z guberni smoleńskiej. Skoro tylko nasza armia w lipcu wycofała się z Poreczja na Smoleńsk, najśmielsi mieszkańcy, którzy pozostali w okolicy rodzinnej siedli na koń i zaczęli w miarę swych możliwości tępić wroga. Byli pierwszymi ludowymi partyzantami w wojnie ojczyźnianej. Wszystkich smoleńszczan nawiedziło jednakie zniszczenie i wszystkich ożywiała jednaka miłość ojczyzny, wszyscy zbiegli przed hańbą nieprzyjacielskiego najazdu lub chwycili za broń na zgubę wroga. Z 12 powiatów guberni smoleńskiej osiem zajął nieprzyjaciel; tylko 4 miasta były wolne od wtargnięcia nieprzyjacielskiego, mianowicie Rosławl, Juchnow, Syczewka i Biełoj. W tych marszałkowie szlacheccy, starostowie, burmistrze i naczelnicy dóbr koronnych tworzyli siłę zbrojną, która otwarcie i z ukrycia napadała wroga, zabijała maruderów i furażerów, broniła miast i wsi [...] We wsiach zamykano bramy i ustawiano przy nich warty [...] Podróżni, nawet nasi kurierzy i partyzanci byli przez nie zatrzymywani i puszczami, skoro dokładnie się przekonano, że nie są wrogami. Kobiety i dzieci ukryli chłopi po lasach sami byli dzień i noc na straży [...] Tworzyli oddziały; mniejsze wsie łączyły z większymi i napadały pod dowództwem jakiegoś zwolnionego żołnierza lub dzielnego towarzysza i sołtysa [...] na wroga, dla którego były z dnia na dzień tym groźniejsze, im bardziej przyzwyczaiły się do krwawej walki.
Źródło: Walka z armią napoleońską. Cytat za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 26: Legiony Dąbrowskiego. Europa w dobie wojen napoleońskich, oprac. J. Willaume, Warszawa 1960, str. 45.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym oraz mapą, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło A:
Wczoraj wieczorem admirał Cziczagow z przeważającą częścią swych sił wyszedł z Borysowa z zamiarem wyparcia nieprzyjaciela z jego pozycji w lesie, podczas gdy hrabia Wittgenstein miał zawładnąć przeprawą i zaatakować nieprzyjaciela od tyłu. Nic nie może przewyższyć męstwa, z jakim nacierały wojska rosyjskie, ale nieprzyjaciel bronił się rozpaczliwie, walcząc o swe istnienie.
Nie mogę znaleźć słów, aby opisać straszliwy obraz, który widziałem dzisiaj podczas przeprawy przez rzekę, gdzie wszystkie tabory armii francuskiej i, jak mówią, część taborów samego Bonapartego wpadła w ręce straży przedniej hrabiego Wittgensteina. Niezliczona ilość ludzi i koni, leżących razem na rozwalonych mostach, przez które chcieli przejść pod ogniem baterii, ustawionej przez straż przednią hrabiego Wittgensteina, niemal umierający z głodu nadzy mężczyźni i kobiety, którym nie można było udzielić żadnej pomocy i mnóstwo rannych, błagających Rosjan, by przerwali ich nieszczęsne życie. Sir R. Wilson dał mi obraz okropności, towarzyszących odwrotowi Francuzów, ale obraz, który ja tutaj widziałem, przechodzi wszelka wyobraźnię.
Cytat za: Historia powszechna. Czasy nowożytne 1640-1870, Wybór tekstów źródłowych, pod red. B. Krauzego, cz. 1., Warszawa 1951, str. 380-381.
Źródło B:
Słownik
oddziały walczące na linii frontu
unikanie przez słabszą stronę generalnych bitew i zwalczanie przeciwnika niespodziewanymi napadami niewielkich oddziałów wojska
wojna 1812 roku w historiografii rosyjskiej nazywana jest wojną ojczyźnianą
sposób prowadzenia działań wojennych polegający na niszczeniu wszystkiego, co może być przydatne stronie przeciwnej.
(fr. Grande Armée) armia francuska podczas wojen napoleońskich, powstała w 1803 r.
koalicja austriacko‑prusko‑rosyjsko‑szwedzko‑brytyjsko‑hiszpańsko‑portugalska zawarta przeciwko Napoleonowi w latach 1812‑1814; doprowadziła do pokonania Cesarstwa Francuskiego i do abdykacji Napoleona
włączenie do jakiejś całości, zwykle przyłączenie jakiegoś terytorium do innego
państwo we Włoszech, utworzone w 1801 r. przez Napoleona Bonapartego w miejsce Wielkiego Księstwa Toskanii oraz Księstwa Parmy. Spośród innych państw satelickich Francji tego okresu, wyróżniał je ustrój – była to monarchia, rządzona przez Ludwika Burbona, a po jego śmierci w 1803 r., przez jego syna, Karola Ludwika, w imieniu którego władzę, jako regentka, sprawowała matka, Maria Ludwika. W 1807 r. Napoleon włączył je do Cesarstwa.
w wojsku: organ dowodzenia zajmujący się przygotowaniem i prowadzeniem działań bojowych
ostra choroba zakaźna występująca w kilku postaciach