Europa Napoleona
Napoleon cesarzem Francuzów
Wobec rozpadu II koalicji osamotniona Wielka Brytania zawarła z Francją pokój, w Amiens w 1802 r., ale przetrwał on zaledwie do następnego roku. Anglicy nie mogli przystać na francuską hegemonię w Europie Zachodniej, w dodatku Napoleon podjął próbę odbudowy imperium zamorskiego. Pierwszym krokiem w tym kierunku było odzyskanie w 1801 r. położonej na kontynencie północno‑amerykańskim zachodniej części Luizjany, która od XVII w. była kolonią francuską, ale została utracona na rzecz Hiszpanii w 1762 roku. Dwa lata później pokój z Brytyjczykami został zerwany, a pierwszy konsul, by zdobyć środki na planowaną inwazję na Wyspy Brytyjskie, doprowadził do sprzedaży kolonii Stanom Zjednoczonym.
Wyjaśnisz, jak Napoleon doszedł do władzy cesarskiej.
Wymienisz przyczyny wprowadzenia blokady kontynentalnej.
Opiszesz sytuację w Europie po zwycięskiej kampanii Napoleona z 1807 roku.
Reformy Napoleona
Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenia.
Dlaczego rządy Napoleona Bonaparte w okresie Konsulatu uznaje się za kres rewolucji we Francji? Podaj argumenty w odniesieniu do zmian ustrojowych, administracyjnych i polityki zagranicznej.
„Bóg wojny” cesarzem Francuzów
Mocarstwowe ambicje Napoleona nie mogły być akceptowane przez inne europejskie potęgi. Obok Wielkiej Brytanii niechętna Francji pozostawała również Rosja. Młody cesarz Aleksander I widział w Bonapartem tyrana, zagrażającego równowadze sił na kontynencie, w czym utwierdzał go minister spraw zagranicznych książę Adam Jerzy Czartoryski. Ten ostatni liczył na to, że imperator zwróci się przeciw neutralnym dotąd Prusom, co stwarzałoby szansę na odrodzenie Rzeczypospolitej w unii z Rosją. Kalkulacje te okazały się jednak trudne do urzeczywistnienia.
Stosunki między Francją a oboma mocarstwami zaognił także nieudany zamach na Napoleona, dokonany w 1800 r. przez szuanów. Jego inspiratorów pierwszy konsul upatrywał bowiem w rojalistycznych emigrantach i wspierających ich Anglikach. W odwecie w 1804 r. porwano przebywającego w Rzeszy księcia Ludwika d’Enghien, spokrewnionego z Burbonami, i zaraz po przekroczeniu granicy rozstrzelano go. Ściągnęło to na głowę Bonapartego oburzenie europejskich dworów i sfer arystokratycznych. Gdy na ostry protest Aleksandra I Francuzi odpowiedzieli, by zadbał on raczej o ukaranie sprawców śmierci własnego ojca, wypowiedzenie przez Rosję wojny było już tylko kwestią czasu.
Narzędzia propagandy
W czasie rządów Napoleona stosowano surową cenzurę prewencyjną, której podlegały prasa, literatura, teatr oraz sztuka. Dziedziny te były ważne dla Napoleona, traktował je jako narzędzia propagandy cesarstwa. Z inicjatywy Napoleona wzniesiono w Paryżu kościół La Madeleine (zamierzony jako „świątynia sławy”), łuki triumfalne na Place du Carrousel i placu Gwiazdy oraz kolumnę z posągiem cesarza na placu Vendôme (zobacz galerię poniżej). Przebudowane w tym duchu zostały rezydencje w Malmaison, Compiègne, Luwrze, Wersalu, Saint‑Cloud i Tuileries.
Czyny i osobę cesarza gloryfikowali malarze, m.in. Jacques‑Louis David w dziełach: Napoleon przekraczający Przełęcz Świętego Bernarda w 1800 roku, Koronacja Napoleona, Rozdanie orłów na sztandary, Jean‑Baptiste Isabey czy Antoine‑Jean Gros (Napoleon na polu bitwy pod Iławą). Już w kampanii włoskiej Napoleon wspierał się propagandą (1797 r.), nakazując publikować gazety informujące o wygranych bitwach. Sam miał się wyrazić: Cztery nieprzyjazne gazety są groźniejsze od tysiąca bagnetów
. Od kampanii wojennej 1805 r. (do 1812 r.) regularnie ukazywał się, jako jedno z narzędzi propagandy, „Biuletyn Wielkiej Armii”.
2 grudnia 1804 r., po wielu miesiącach przygotowań, Napoleon koronował się na cesarza Francuzów. Na uroczystość przybył papież Pius VII, co wymagało od Bonapartego licznych kompromisów (podobnie zresztą jak uprzednio zawarty konkordat), ale było istotne dla legitymizacji jego władzy. Przyjęty tytuł nawiązywał do doktryny o pochodzeniu władzy od ludu, który akt ten zaakceptował w referendum.
Nie po to sprowadzałem go z tak daleka, aby nic nie robił– miał podobno powiedzieć, zobaczywszy, że siedzący przed ołtarzem Pius VII trzyma ręce bezczynnie na kolanach, podczas gdy Bonaparte koronuje swą żonę Józefinę. W ostatecznej wersji płótna papież błogosławi więc cesarza Francuzów.
Wielkie Cesarstwo
W porównaniu z terytorium Francji sprzed rewolucji w obrębie Wielkiego Cesarstwa znalazło się 15 nowych przyłączonych terenów (przeanalizuj mapę interaktywną). Językiem urzędowym na obszarze Wielkiego Cesarstwa był język francuski, powierzchnia cesarstwa wynosiła ok. 750 tys. kmIndeks górny 22, a liczba ludności ok. 60 mln (w 1812 r.). Było to państwo wielonarodowościowe, w jego skład wchodzili: Francuzi, Włosi, Holendrzy, Chorwaci, Niemcy, Hiszpanie (Katalończycy). Ustrojem ostatecznie ukształtowanym przez Napoleona była teoretycznie monarchia konstytucyjna, w praktyce zaś monarchia absolutna. Wielkie Cesarstwo istniało w latach 1804–1814 oraz w 1815 r. Sprawy w cesarstwie regulowały cztery kodeksy, obejmowały sprawy cywilne (kodeks cywilny 1804 i 1807 r.), handlowe (kodeks handlowy 1807 r.) i karne (1808 r.).
W cesarstwie obowiązywały reformy oraz zmiany ustrojowe i społeczne wprowadzone w okresie rewolucji francuskiej. W tym m.in. nadanie własności chłopom, zniesienie stanów, gwarancja wolności osobistej, równość obywateli wobec prawa, wolność wyznania.
Multimedium - Europa w epoce napoleońskiej w latach 1799 - 1812
Zapoznaj się z multimedium i wykonaj polecenia.
14 września 1812 roku Wielka Armia wkroczyła do stolicy Rosji, na jej czele znajdował się 10 pułk huzarów Jana Mińskiego. V Korpus polski otrzymał rozkaz ochrony miasta od południa, a więc przebywał w Moskwie tylko dwa dni. Po wejściu do Moskwy Napoleon postanowił zniszczyć armię Kutuzowa koncentrycznym uderzeniem z jednej strony awangardy dowodzonej przez Murata, a z drugiej strony, między innymi, przez V Korpus Poniatowskiego. W dniu 29 września, pod Czyrykowem polski korpus natknął się na znacznie silniejszą siły rosyjskie. Doszło do bitwy, która trwała 6 godzin. Ulewa i nadchodząca noc przerwały walkę, Ostatecznie wojska rosyjskie wycofały się. Bitwa pod Winkowem (Tarutinem) rozegrała się 18 października 1812 roku. Była to ostatnia operacja ofensywna Wielkiej Armii, przeciwko wojskom Michaiła Kutuzowa skoncentrowanym na południe od Moskwy. W ofensywie uczestniczył V korpus polski księcia Józefa Poniatowskiego, który dzięki dobremu dowodzeniu Poniatowskiego powstrzymał atak przeważających sił rosyjskich, osłaniając resztę armii marszałka Joachima Murata. Uratował tym samym całą armię przed klęską. Straty polskie wyniosły 1311 zabitych. W bitwie zginął między innymi, szef sztabu armii Księstwa Warszawskiego Stanisław Fiszer. Napoleon wydał rozkaz do odwrotu . W dniu 19 października Wielka Armia wyruszyła z Moskwy w drogę powrotną. Po morderczej bitwie w dniu 24 października pod Małojarosławcem, Napoleon zdecydował, że Armia wracać będzie starym szlakiem – przez Smoleńsk. Do Smoleńska z V Korpusu ks. Poniatowskiego dotarło zaledwie 650 żołnierzy (z ok. 37. tys.) 26 do 29 listopada Napoleon, naciskany przez rosyjskie armie gen. Pawła Cziczagowa i gen. Ludwika Wittgensteina, po ciężkich bojach przeprowadził przez Berezynę resztki swojej armii przez wybudowane mosty pontonowe. Natarcie Rosjan odpierało 9 tys. wojsk polskich w lesie pod Stachowem, pod dowództwem generałów J. Zajączka, J. H. Dąbrowskiego i K. Kniaziewicza. W walkach poległo 3 tys. polskich żołnierzy. W grudniu 1812 roku wojska Armii Napoleona, w tym wojska polskie dotarły do granicy Rosji w okolicach Kowna. Szacuje się, że wojsk polskich wróciło ok. 24 tys. z ok. 100 tys. Działania wojsk rosyjskich w 1812 r. Z Moskwy oraz Petersburga na południowy- zachód na Kalisz. Działania wojsk brytyjskich, portugalskich i hiszpańskich w latach 1812 – 1814 z Lizbony w Portugalii na wschód do Tuluzy na południu Francji. Działania wojsk francuskich podczas walk z VI koalicją w latach 1813 – 1814: w centralnej Francji oraz na zachodnie Niemiec. Działania wojsk VI koalicji w latach 1813 – 1814: z Kalisza na zachód przez wschodnie Niemicy oraz wschodnia część Francji. Trasa powrotu Napoleona z Elby w 1815 r. Z kraju Toskanii na północ do Paryża we Francji. Działania wojsk francuskich podczas walk z VII koalicją w 1815 r. Z Paryża do Brukseli. Działania wojsk VII koalicji w 1815 r. z nabrzeża Brukseli oraz Frankfurtu do jej centrum Waterloo. Klęska Napoleona 1812‑1815
Porównaj mapę Europy z czasów przednapoleońskich z mapą okresu epoki Napoleona i uzasadnij, dlaczego w okresie istnienia Wielkiego Cesarstwa na mapie politycznej nastąpiły zmiany.
Wskaż właściwe dokończenie zdania.
Wymień państwa we współczesnej Europie, które nie znalazły się w obszarze wpływów Napoleona.
Dopasuj opisy do wydarzeń.
System godności i tytułów w cesarstwie Napoleona I
Napoleon starał się pogodzić starą Francję (ancien régime) z Francją rewolucyjną. Przyniosło to uczucie ulgi wielu ludziom zmęczonym ostrymi sporami politycznymi i natężeniem przemocy. Przywrócono tytuły szlacheckie (bez przywilejów społecznych i ekonomicznych), pozwolono powrócić części emigrantów, dano prawo działania Kościołowi katolickiemu (bez zwrotu majątków), ale też budowano nową elitę. Służyło temu nowe odznaczenie – Legia Honorowa. Aktu dekoracji dokonywał sam cesarz, a kilkadziesiąt tysięcy wyróżnionych, w dużej części wojskowych, obdarzono przywilejami.
Napoleon ukształtował na długi czas oblicze prawne swojego kraju oraz świata, wydając w 1804 r. kodeks cywilny (Kodeks Napoleona), a także kodyfikując prawo karne i handlowe. Piętno jego poglądów najbardziej odcisnęło się na prawie cywilnym. Był zwolennikiem rodziny patriarchalnej, dyskryminował kobiety, ale zasadniczo opowiadał się za równością grup społecznych wobec prawa. Własność uważał za prawo obowiązujące bezwzględnie i za podstawę ustroju. Opowiadał się za świeckim państwem i starał się ograniczyć rolę Kościoła do zajmowania się sprawami wiary i kultu. Małżeństwo stało się instytucją świecką, można je było zawrzeć przed merem i rozwiązać urzędowo. Można było także wziąć ślub kościelny, który stawał się jednocześnie ślubem państwowym.
Ze wszystkich ciężarów, które nałożyła na Francuzów ambicja Napoleona, największy był masowy pobór mężczyzn do wojska. Niektóre roczniki zostały przetrzebione tak strasznie, że Francja cierpiała na deficyt mężczyzn. W 1814 i 1815 r. w tyralierach piechoty francuskiej stali kilkunastoletni żołnierze. Społeczeństwo znosiło to bez wielkich protestów do czasu, kiedy trudy mogła zrównoważyć duma ze zwycięstw. W 1812 r. sytuacja się zmieniła, wszyscy zaczęli narzekać, a większość tęskniła do powrotu normalności - czyli do Burbonów.
Trenuj i ćwicz
Korzystając z ilustracji rozwiąż ćwiczenie.
Korzystając z opisu ilustracji rozwiąż ćwiczenie.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Traktat paryski (fragment)Art. 1. Państwa Ich Królewskich Mości Bawarii i Wirtembergii, Ich Wysokości elektorów arcykanclerza Badenii, księcia Bergu i Kliwii, landgrafa Hessen‑Darmstadt, książąt Nassau‑Usingen i Nassau‑Weilburg, Hohenzollern‑Hechingen i Hohenzollern‑Sigmaringen, książąt Salm‑Salm i Salm‑Kyrburg, ks. Isenburg‑Birstein, ks. Aremberg i ks. Lichtenstein i hr. Leyen będą na zawsze oddzielone od Cesarstwa Niemieckiego i złączone między sobą odrębnym związkiem po nazwą skonfederowanych państw nadreńskich.
Art. 6. Wspólne sprawy państw zrzeszonych będą omawiane w sejmie, którego siedziba będzie we Frankfurcie [...]
Art. 12. J. C. M. cesarz Francuzów będzie ogłoszony opiekunem związku [...]
Art. 35. Między Cesarstwem Francuskim a państwami Związku Reńskiego [...] będzie przymierze na mocy którego każda wojna lądowa, którą miałaby prowadzić jedna ze stron zawierających umowę, stanie się bezpośrednio wspólną dla wszystkich.
Źródło: Traktat paryski (fragment). Cytat za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 26: Legiony Dąbrowskiego. Europa w dobie wojen napoleońskich, oprac. J. Willaume, Warszawa, 1960, str. 30-31.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Napoleon do Józefa BonapartegoPobiłem na głowę sprzymierzoną armię, dowodzoną osobiście przez dwu cesarzy, rosyjskiego i niemieckiego. Ich wojska liczyły 80 000 Rosjan i 30 000 Austriaków. Wziąłem do niewoli około 40 000 jeńców [...], 40 chorągwi, sto dział [...] Cała armia okryła się sławą. Nieprzyjaciel zostawił na pobojowisku co najmniej 12000 lub 15000 – ludzi. [Moją stratę] oceniam na 800 lub 900 zabitych i jeszcze raz tylu rannych. Cała kolumna [dom. nieprzyjacielska] rzuciła się do jeziora i przeważnie utonęła [...] Cesarz niemiecki przysłał do mnie dziś rano księcia Lichtensteina z prośbą o spotkanie. Jest możliwe, iż pokój szybko zostanie zawarty. Moje wojsko na placu boju było mniej liczne niż jego, ale nieprzyjaciel został zaskoczony w czasie manewrowania.
Źródło: Napoleon do Józefa Bonapartego. Cytat za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 26: Legiony Dąbrowskiego. Europa w dobie wojen napoleońskich, oprac. J. Willaume, Warszawa, 1960, str. 29.
Pierwotnie Jacques‑Louis David planował cykl 4 obrazów przedstawiających koronację Napoleona. Przenalizuj szkic oraz ostateczne dzieło i wskaż różnicę w przedstawieniu cesarza. Wyjaśnij z czego mogła wynikać.
Wskaż, które z podanych stwierdzeń są prawdziwe, a które fałszywe.
Zastanów się, w jakim stopniu Napoleon jako władca był tworem rewolucji, a w jakim reprezentował odejście od jej głównych założeń. Przedstaw swoje argumenty
Przyjrzyj się ilustracjom i odpowiedz na pytanie.
Słownik
(fr. stare rządy) ustrój we Francji przez rewolucją; także: stary porządek, który został radykalnie zmieniony
sankcje ekonomiczne; zakaz kontaktów, zwłaszcza handlowych, z danym państwem, mający prowadzić do osłabienia jego gospodarki i zdolności militarnych; blokada zarządzona przez Napoleona była próbą odcięcia Wielkiej Brytanii od europejskich rynków zbytu, by zrujnować jej przemysł i handel oraz wywołać niepokoje społeczne; zamiar nie powiódł się z powodu przemytu i wyłamania się z blokady m.in. Rosji i Portugalii; choć blokada okazała się nieskuteczna, to zdaniem części historyków przysłużyła się industrializacji niektórych krajów, gdyż przynajmniej czasowo uwolniła rzemiosło i przemysł od konkurencji angielskiej.
styl w dekoratorstwie europejskim, uważany za późny klasycyzm; powstał na fali zainteresowania kulturą antyczną oraz chęci naśladowania Napoleona Bonapartego i jego dworu
przywództwo jakiegoś państwa, organizacji lub grupy społecznej lub ich przewaga nad innymi
usystematyzowany zbiór przepisów prawnych, najczęściej dotyczących jednej dziedziny prawa
(franc. concordat, z łac. concordare – zgadzać się) porozumienie o podstawach wzajemnych relacji między państwem a Stolicą Apostolską
tytuł przyjęty przez Napoleona Bonapartego w konstytucji z 1799 r.
(z franc. tirailleur – strzelec) ustawienie piechoty w czasie bitwy w jednej linii