Filozofia grecka
Nihil difficileNihil difficile: Początki filozofii
Truizmem jest dziś stwierdzenie, że europejska filozofia zaczyna się w starożytnej Grecji. Powtarzana jest też często anegdota, że w zasadzie Grecy powiedzieli już wszystko, a cała późniejsza myśl filozoficzna jest czymś wtórnym.
Grecy byli w starożytności pierwszym ludem starającym się wyjaśniać prawidłowości rządzące światem, przyczyny obserwowanych zjawisk czy tajemnice przyrody. Zajmowali się tym miłośnicy mądrości – filozofowie.
Kontynuatorzy dzieła Talesa z Miletu – nazywanego pierwszym filozofem, matematyka oraz inicjatora badań nad przyrodą jako nauki – starali się ogarnąć swą refleksją cały świat we wszystkich jego przejawach. Poszczególne dziedziny ich badań można już uznać za zalążki przyszłych dyscyplin naukowych, takich jak matematyka czy fizyka, choć pamiętać trzeba, że dziedziny te wyodrębniły się z filozofii tak naprawdę dopiero po wielu wiekach, w czasach nowożytnych.
Na podstawie fragmentu Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza wyjaśnij, dlaczego to akurat w starożytnej Grecji narodziła się filozofia. Podaj min. 3 powody.
Filozofia starożytna Europy była filozofią grecką. Żaden inny naród w tym okresie nie wytworzył filozofii; żaden nawet nie współdziałał z Grekami, z wyjątkiem Rzymian, którzy pod koniec starożytnej epoki pielęgnowali filozofię wydaną przez Greków, nic wszakże do niej nie dodając istotnego. Rozkwit filozofii w Grecji nie był dziełem przypadku: ułatwiły go specjalne warunki tego kraju. Ziemia uboga, a przy tym morzem od innych krajów oddzielona, nie przyciągała cudzoziemców i długo chroniła od klęsk wojny; natomiast wywoływała kolonizację i czyniła, że Grecy obcowali z kulturą innych krajów; ustrój państwowy Grecji – duża ilość małych państw – sprzyjał wytwarzaniu się różnorodnych postaci kultury, a przy tym przez współzawodnictwo wzmagał ambicje. Szczep grecki, bogato przez naturę obdarzony, wydawał w dziedzinie nauki talenty nie mniejsze niż w poezji, plastyce czy sztuce wojskowej. Właściwe greckim umysłom zainteresowanie otaczającym światem, większe niż zainteresowanie własną osobą, postawa śmiała a życzliwa wobec rzeczywistości, kultura plastyczna, żądza jasności, umiłowanie rzeczy konkretnych, a jednocześnie zdolność do abstrakcyjnego rozumowania – przyczyniły się do stworzenia filozofii greckiej. Grecja rozpoczęła w VII w. pracę na filozofią, a po dwóch stuleciach wydała już arcydzieła filozoficznej myśli, stanowiące podstawę całej europejskiej filozofii.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, tom 1: Filozofia starożytna i średniowieczna. Warszawa: PWN, 2004, str. 17.
Grecki termin „filozofiafilozofia”, oznaczający „umiłowanie mądrości”, prawdopodobnie nie był używany przed V wiekiem p.n.e. Nie znaczy to, że przed tym okresem nie było filozofów. Byli, choć pewnie sami nie określali siebie w ten sposób. Pierwsi greccy myśliciele, którzy podjęli próbę racjonalnego objaśnienia działania świata, pojawili się na obszarach skolonizowanych przez Greków – przede wszystkim w Azji MniejszejAzji Mniejszej. Jako pierwsi odrzucali mityczne podania na temat początków świata. Zastanawiali się, jak funkcjonuje otaczająca nas rzeczywistość, z czego się składa i co dało jej początek. Ten prapoczątek, prazasadę, pramaterię nazywali po grecku arché. Jako pierwsi pytania o początek i o pratworzywo świata postawili trzej pochodzący z MiletuMiletu myśliciele reprezentujący tak zwaną jońską filozofię przyrody: Tales, AnaksymanderAnaksymander i AnaksymenesAnaksymenes. Swoje zdanie na temat arché wypowiedzieli również Heraklit i Demokryt.
To Heraklit jako pierwszy twierdził, że jedyną stałą rzeczą w świecie jest zmiana, która ma charakter płynny, jak to określał: pantha rhei (wym.: panta rei), czyli wszystko płynie. Jest zatem uważany za protoplastę pojęcia ciągłości, które do dziś wykorzystują matematycy i fizycy: w odróżnieniu od wielkości dyskretnych, wielkości ciągłe nie są podzielne na podstawowe, minimalne jednostki (np. czas lub przestrzeń). Stąd najbardziej popularne powiedzenie Heraklita: Nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki.
Tymczasem w Italii – w KrotonieKrotonie, od VI wieku p.n.e. działała szkoła założona przez Pitagorasa. Miała ona charakter bractwa religijnego, którego celem było doskonalenie uczniów i wspólne dążenie do prawdy. Ze współczesnej edukacji wiemy, że PitagorasPitagoras zajmował się matematyką. Jest to jednak jedynie drobny aspekt wszechstronnych badań i dociekań, prowadzonych przez niego i jego uczniów. Pitagorejczycy zajmowali się również astronomią i próbowali udowodnić, że ziemia jest kulą. PitagoreizmPitagoreizm cieszył się zmienną popularnością przez wiele stuleci. Swoiste odrodzenie przeżywał w I wieku p.n.e., będąc wówczas systemem religijno‑mistycznym, łączącym wiele (także powstałych później) kierunków filozoficznych.
W V wieku p.n.e. w Grecji powszechna była działalność sofistów. Uznawani za mędrców, zarobkowo zajmowali się oni nauczaniem filozofii, retoryki i etyki. Za cel uznawali przygotowanie swoich uczniów do życia publicznego. Choć nie tworzyli oni jednolitej szkoły filozoficznej i często różnili się w swoich poglądach, wywarli bardzo duży wpływ na kulturę grecką w tamtym okresie. Najbardziej znanymi dziś sofistami są: Protagoras, Gorgiasz oraz Hippiasz. Sofiści rozwinęli dialektykędialektykę uważając, że umiejętność przekonywania jest najistotniejsza w działalności politycznej. Kwestia dążenia do obiektywnej prawdy często nie była dla nich równie istotna. Stąd twierdzenia fałszywe, używane w celu świadomej manipulacji, nazywamy dziś sofizmatami. Z czasem również „sofistę” zaczęto utożsamiać z pseudonaukowcem, dążącym do zysku.
Poglądom sofistów zdecydowanie sprzeciwiał się Sokrates. Uważał on, że cnoty takie jak prawda, sprawiedliwość, czy męstwo są obiektywne.
Materiał filmowy podsumowuje wiedzę dotyczącą początków filozofii. Zapoznaj się z nim, a następnie wykonaj zadania.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1HVZ3RV8TKKG
Film nawiązujący do treści materiału: Początki filozofii.
Słownik łacińsko‑polski
nic trudnego
Słownik pojęć
(VII/VI w. p.n.e.) grecki filozof przyrody pochodzący z Miletu, uczeń Talesa. Zajmował się m.in. klasyfikacją gatunków i kosmografią. Napisał dzieło „O naturze”.
(VI w. p.n.e.) grecki filozof przyrody pochodzący z Miletu, uczeń Anaksymandra.
półwysep i zachodnia granica Azji, terytorium dzisiejszej Turcji.
w filozofii metoda dochodzenia do prawdy poprzez analizę sprzeczności i przeciwieństw.
(gr. phileo - miłuję + sophia - mądrość) - refleksja nad fundamentalnymi sprawami otaczającego nas świata i człowieka; rozważanie zasadniczych i najbardziej ogólnych kwestii
miasto we Włoszech, w regionie Kalabria. W VI w. p.n.e. założył tu swoją szkołę Pitagoras, którego uczniowie przez jakiś czas rządzili miastem.
miasto greckie na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, współcześnie stanowisko archeologiczne w Turcji; założone pod koniec II tysiąclecia p.n.e.; ojczyzna jońskich filozofów przyrody.
(VI w. p.n.e.) matematyk i filozof grecki, założyciel szkoły pitagorejczyków.
doktryna rozwinięta przez Pitagorasa i jego uczniów. Pitagorejczycy stanowili rodzaj bractwa religijnego, działającego w Krotonie w południowej Italii. Przedstawiciele szkoły mieli wpływ na rozwój matematyki, astronomii oraz muzyki. Ponieważ sam Pitagoras nie pozostawił po sobie żadnych pism, jego nauk nie można wyodrębnić z ogółu dokonań szkoły, która z czasem stała się bardzo ważnym ośrodkiem badań.