Zbigniew Sudolski Krasiński. Opowieść biograficzna

Po opuszczeniu kraju w drugiej połowie kwietnia 1833 roku, udał się poeta wprost do Wiednia. […] Mimo złego stanu zdrowia rezultat pobytu w Wiedniu był jednak imponujący – tu bowiem podjął Krasiński i bardzo zaawansował pracę nad największym utworem swego życia, nad Nie‑Boską komedią.

CART1 Źródło: Zbigniew Sudolski, Krasiński. Opowieść biograficzna, Warszawa 1997, s. 145.

Zbigniew Sudolski Krasiński. Opowieść biograficzna

Wczoraj siedząc na piasku nadbrzeżów Lido patrzałem na Wenecję w oddali i zdało mi się, że widzę potężne groby wznoszące się z morza, groby pierwszej arystokracji, która upadła spośród europejskich, mających pójść jej śladami później. To całe miasto milczące, oświecone słońcem, oblane wodami, było dla mnie straszną tajemnicą. Coś olbrzymiego przebywało w tym wyobrażeniu, jakie sobie wymarzyłem o nim. Te wszystkie wieże okrągłe i ciężkie, te wszystkie zamki czerwone, kościoły o kopułach i strzałach spiczastych, są piramidami, w których śpią męże, co niegdyś stali na czele narodów, męże gnębiciele bez trwogi, często bez sumienia, o czynach wielkich i o wielkiej chwale. Raz jeszcze powstańcie, raz jeszcze do walki, bo teraz wszyscy wasi staczają się w przepaść i gdyby znienacka …) porwali się ze snu, czyby krzyk ich rozpaczy i zemsty nie zagrzmiał szeroko! Co by rzemieślnicy, co by [doktrynerzy, kupcy, bankiery odpowiedzieli tym ludziom, co jeśli uciskali w domu, przynajmniej za domem jak lwy się bili po lądach i morzach, stali na pokładach galer swoich podczas burzy i nie lękali się, sądzili po nocach na śmierć i tortury i nie lękali się, i mieli ideę swoję, może niesłuszną, może okropną, ale trzymali się jako na wielkie serca przystało. Wielką jest rzeczą, zda mi się, umieć zginąć, może większą niż umieć żyć, a żadna prawie arystokracja tej pierwszej tajemnicy nie rozumiała dotąd. Dzisiejsza wcale jej nie rozumie, wenecka także w tym właśnie nikczemną się okazała i wolała gnić długo, niż skończyć od razu - i poniżoną została, i stało się, że dzisiaj jej ostatnie potomki wloką się po mieście ojców swoich i żyjący patrzą na ruiny, i sami przystają na słabość swoję i nędzę swoję. (...) Jako się jedzie do Egiptu, by patrzeć na groby królów, tak tu trza jechać, by widzieć groby szlachty.

CART2 Źródło: Zbigniew Sudolski, Krasiński. Opowieść biograficzna, Warszawa 1997, s. 147–148.

Zbigniew Sudolski Krasiński. Opowieść biograficzna

Na piaszczystych brzegach Lido, skąd roztacza się jedyna, niepowtarzalna panorama błyszczącej wśród mgieł i błękitnych wód Wenecji, przeszłość i teraźniejszość jawiła się Zygmuntowi Krasińskiemu w wielkim dramatycznym zmaganiu. Niewielu poetom romantycznym, tak lubiącym rozpamiętywać o przemijaniu kultur i cywilizacji, historia odsłaniała się jako bezlitosna walka klas; niewielu potrafiło tak wnikliwie ocenić wielkość i małość szlacheckiej przeszłości i z taką pogardą mówić o teraźniejszości „rzemieślników, doktrynerów, kupców i bankierów”. Arystokratyczne wychowanie Zygmunta wyryło na nim silne piętno, ale niewątpliwie też dzięki temu wychowaniu i niezwykłym horyzontom myślowym widział jasno jak nikt ze współczesnych nieuchronny koniec szlacheckiego świata. […] 24 października 1833 roku przybył z Danielewiczem do Rzymu, gdzie zamierzał spędzić tegoroczną zimę. […] To zapewne dopiero tu zanotował poeta na rękopisie dramatu: „Zaczęte w Wiedniu na wiosnę skończone w jesieni 1833 r.” Przez cały ten kilkumiesięczny okres nadawał Krasiński artystyczny kształt przeżyciom, przemyśleniom i refleksjom, które od kilku lat nurtowały jego wrażliwą wyobraźnię. Nie było to więc nagle – „układanie dramatu” było procesem długotrwałego, ciągnącego się latami gromadzenia obserwacji i doświadczeń, kształtowania się w konfrontacji z tradycją i współczesnością, zbieraniem wniosków i  przemyśleń z obfitych lektur literackich i filozoficznych – choć autor tego niezwykłego dramatu miał dopiero 21 lat.

CART3 Źródło: Zbigniew Sudolski, Krasiński. Opowieść biograficzna, Warszawa 1997, s. 148–149.

Zygmunt Krasiński Nie-Boska komedia

ŻONA
kładąc dłonie na głowie dziecięcia Gdzie ojciec twój, Orcio?

OJCIEC BENIAMIN
Proszę nie przerywać.

ŻONA
Błogosławię cię, Orciu, błogosławię, dziecię moje. 
Bądź poetą, aby cię ojciec kochał, nie odrzucił kiedyś.

MATKA CHRZESTNA
Ale pozwólże, moja Marysiu.

ŻONA
Ty ojcu zasłużysz się i przypodobasz – a wtedy on twojej matce przebaczy.

OJCIEC BENIAMIN
Bój się Pani Hrabina Boga.

ŻONA
Przeklinam cię, jeśli nie będziesz poetą. 
Mdleje – wynoszą ją sługi.

GOŚCIE
razem
Coś nadzwyczajnego zaszło w tym domu, wychodźmy, wychodźmy! 
Tymczasem obrzęd się kończy – dziecię płaczące odnoszą do kolebki.

OJCIEC CHRZESTNY
przed kolebką
Jerzy Stanisławie, dopiero coś został chrześcijaninem i wszedł do towarzystwa ludzkiego, a później zostaniesz obywatelem, a za staraniem rodziców i łaską Bożą znakomitym urzędnikiem – pamiętaj, że Ojczyznę kochać trzeba i że nawet za Ojczyznę zginąć jest pięknie…

Wychodzą wszyscy.

*

Piękna okolica – wzgórza i lasy – góry w oddali.

MĄŻ
Tegom żądał, o to przez długie modliłem się lata i nareszciem już bliski mojego celu – świat ludzi zostawiłem z tyłu – niechaj sobie tam każda mrówka bieży i bawi się dźbłem swoim, a kiedy go opuści, niech skacze ze złości lub umiera z żalu.

GŁOS DZIEWICY
Tędy – tędy. 
Przechodzi.

*

Góry i przepaście ponad morzem – gęste chmury – burza. –

MĄŻ
Gdzie mi się podziała – nagle rozpłynęły się wonie poranku, pogoda się zaćmiła – stoję na tym szczycie, otchłań pode mną i wiatry huczą przeraźliwie.

GŁOS DZIEWICY
w oddaleniu
Do mnie, mój luby.

MĄŻ
Jakże już daleko, a ja przesadzić nie zdołam przepaści.

GŁOS
w pobliżu
Gdzie skrzydła twoje?

MĄŻ
Zły duchu, co się natrząsasz ze mnie, gardzę tobą.

GŁOS DRUGI
U wiszaru góry twoja wielka dusza, nieśmiertelna, co jednym rzutem niebo przelecieć miała, ot kona! – i nieboga twoich stóp się prosi, by nie szły dalej – wielka dusza – serce wielkie.

MĄŻ
Pokażcie mi się, weźcie postać, którą bym mógł zgiąć i obalić. – Jeśli się was ulęknę, bodajbym Jej nie otrzymał nigdy.

DZIEWICA
na drugiej stronie przepaści
Uwiąż się dłoni mojej i wzleć.

MĄŻ
Cóż się dzieje z tobą – kwiaty odrywają się od skroni twoich i padają na ziemię, a jak tylko się jej dotkną, ślizgają jak jaszczurki, czołgają jak żmije.

DZIEWICA
Mój luby!

MĄŻ
Przez Boga, suknię wiatr zdarł ci z ramion i rozdarł w szmaty.

DZIEWICA
Czemu się ociągasz?

MĄŻ
Deszcz kapie z włosów – kości nagie wyzierają z łona.

DZIEWICA
Obiecałeś – przysiągłeś!

MĄŻ
Błyskawica zrzenice jej wyżarła.

CHÓR DUCHÓW ZŁYCH
Stara, wracaj do piekła – uwiodłaś serce wielkie i dumne, podziw ludzi i siebie samego. – Serce wielkie, idź za lubą twoją.

MĄŻ
Boże, czy Ty mnie za to potępisz, żem uwierzył, iż Twoja piękność przenosi o całe niebo piękność tej ziemi – za to, żem ścigał za nią i męczył się dla niej, ażem stał się igrzyskiem szatanów!

DUCH ZŁY
Słuchajcie, bracia – słuchajcie!

MĄŻ
Dobija ostatnia godzina. – Burza kręci się czarnymi wiry – morze dobywa się na skały i ciągnie ku mnie – niewidoma siła pcha mnie coraz dalej – coraz bliżej – z tyłu tłum ludzi wsiadł mi na barki i prze ku otchłani.

DUCH ZŁY
Radujcie się, bracia – radujcie!

MĄŻ
Na próżno walczyć – rozkosz otchłani mnie porywa – zawrót w duszy mojej – Boże – wróg Twój zwycięża!

ANIOŁ STRÓŻ
ponad morzem
Pokój wam, bałwany, uciszcie się. –
W tej chwili na głowę dziecięcia twego zlewa się woda święta. –
Wracaj do domu i nie grzesz więcej. –
Wracaj do domu i kochaj dziecię twoje. 

3 Źródło: Zygmunt Krasiński, Nie-Boska komedia, oprac. M. Grabowska, Wrocław 1974, s. 20–25.