Nowy model państwa. Idee oświecenia w praktyce
Republika we Francji
Nie znamy ani dworu, ani ministrów, nic nie wiemy o tym, czego się tu od nas chce
– mówił podobno jeden z posłów francuskiej Konstytuanty pod koniec XVIII wieku. jaka była zatem Francja okresu republiki?
Prześledzisz, jak rewolucjoniści opracowywali swoje strategie działania.
Wyjaśnisz, dlaczego władze rewolucyjne obawiały się francuskich chłopów.
Wyjaśnisz, dlaczego francuska flaga jest trójkolorowa.
Ocenisz, czy słusznie historycy nazywają pierwszy etap rewolucji francuskiej
rewolucją burżuazyjną
.
Zmiany w życiu Francuzów
Zapoznaj się z animacją i wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R78ORGSDNQ5P5
Film nawiązujący do republikańskich świąt i kalendarza.
Opisz, jak zmieniło się życie codzienne przeciętnego Francuza po wprowadzeniu republikańskich świąt i nowego kalendarza.
Wprowadzenie nowych obyczajów miało duże znaczenie propagandowe. Jakie wartości władze rewolucyjne promowały za ich pośrednictwem?
Wolność słowa i prasa
Poszczególne kluby korzystały z wolności słowa, żeby propagować swój program na łamach prasy. Wiele się zmieniło w porównaniu z okresem sprzed 1789 r. Zniesienie cenzury przyniosło swobodę pisania, pojawiło się szereg nowych, wielonakładowych tytułów, a informacje jeszcze nigdy nie krążyły z taką szybkością. Gazety czytano w domach, parkach lub kawiarniach, a całkiem nową praktyką stało się rozwieszanie arkuszy gazet na ścianach domów, dzięki temu osoby niezamożne mogły mieć do nich dostęp. Ponadto wolność słowa zapewniała różnorodność oferty na rynku wydawniczym. W latach 1789–1791 w prasie ścierały się różne poglądy: przychylne monarchii, konserwatywne, umiarkowane, ale też radykalne, prorepublikańskie.
Ci straszni emigranci
Jednak pierwsze lata rewolucji łączą się nie tylko z wolnością słowa i rozkwitem debaty publicznej. Przez cały ten czas rewolucjoniści obawiali się kontrrewolucji, tj. działań wymierzonych przeciwko nim. Wierzyli, że jej główną siłą napędową była szlachta, której duża część wyemigrowała w obawie o swoje bezpieczeństwo.
W wyobrażeniach rewolucjonistów emigracja dążyła do zapaści gospodarczej kraju i spiskowała przeciwko nim, starając się o poparcie obcych dworów. Do pewnego stopnia obawy te były uzasadnione: arystokracja jątrzyła atmosferę we Francji za pomocą gazet i rozsiewanych plotek, rzeczywiście próbowała siłą stłumić rewolucję. Ale rewolucjoniści przeceniali jej potencjał. Arystokracja była wewnętrznie skłócona, a jej znaczenie niewystarczające, aby mogła skutecznie przeprowadzić kontrofensywę.
Chłopscy rojaliści
Największe powstania chłopskie wybuchły wiosną 1793 r. na zachodnim wybrzeżu. Bretanię już wcześniej rozsławiły wystąpienia szuanów, którzy żądali niezależności dla swej prowincji oraz przywrócenia monarchii. Po dwóch latach zmagań o charakterze partyzanckim zawarli oni porozumienie z władzami i udali się na emigrację do Anglii.
W Wandei chłopi, opierający się poborowi do wojska oraz zastępowaniu księży odmawiających ślubowania na Konstytucję cywilną kleru tzw. księżmi konstytucyjnymi, wypisali na swych sztandarach hasła obrony wiary katolickiej. Pod wodzą miejscowej szlachty podnosili bunty także w kolejnych latach, ostatecznie prowincja została brutalnie spacyfikowana w 1796 roku.
Jeszcze na początku XIX w. bretońscy rojaliści (z franc. royal – królewski) usiłowali podjąć walkę, tym razem przeciwko rządom Napoleona. Wysiłki te, chociaż bezskuteczne, świadczyły o przywiązaniu ludu do dynastii Burbonów i tradycji religijnej Francji, jawnie przecząc tezom rewolucyjnych demagogów, odrzucających jakąkolwiek religię oraz zwalczających monarchię.
Człowiek terroru przywódca rewolucji spod znaku gilotyny
W dniu 5 kwietnia 1794 r. prowadzony ulicami Paryża na gilotynę Georges Danton, przechodząc obok domu Maksymiliana Robespierre’a, podobno wykrzyczał: Robespierre, ty będziesz następny!
. Trzy miesiące później odbyła się publiczna egzekucja przywódcy jakobinów, jednego z najzagorzalszych zwolenników terroru.
Zapoznaj się z animacją i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RPKTU2USTVNCD
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Maksymilian Robespierre człowiek terroru.
Zapoznaj się z animacją. Wyjaśnij, na czym polegał radykalizm Maksymiliana Robespierre'a.
Nieskazitelny idealista czy bezwzględny despota? Jak oceniasz działalność rewolucyjną Maksymiliana Robespierre'a? Odpowiedź uzasadnij.
Wprowadzenie rządów dyrektoriatu - Francja republiką
23 września 1795 r. uchwalono nową konstytucję, która przywróciła trójpodział władzy. Władzę ustawodawczą oddano w ręce dwuizbowego parlamentu, wybieranego na trzyletnią kadencję przez elektorów zdolnych sprostać wysokiemu cenzusowi majątkowemu. Gwarancją bezpieczeństwa dla rządzących było prawo odrzucenia uchwał izby niższej (nazywanej Radą Pięciuset, ponieważ w jej skład wchodziło 500 osób) przez senat (Radę Starszych). Członkowie Konwentu, pomni błędu deputowanych sprzed czterech lat, uchwalili, że sami również wejdą w skład nowego parlamentu. Władzę wykonawczą sprawował pięcioosobowy dyrektoriat, wybierany na pięć lat przez parlament. Podejmowane wówczas próby monarchistycznego zamachu stanu udaremniono, a główną zasługę położył tu młody generał artylerii, z pochodzenia Korsykanin, Napoleon Bonaparte, którego w nagrodę mianowano dowódcą armii rezerwowej. Ten sam, który w 1799 r. zorganizuje wojskowy zamach stanu i przejmie władzę jako pierwszy konsul.
Burżuazyjna czy nie?
Okres od szturmu na Bastylię do wprowadzenia monarchii konstytucyjnej (1789–1791) historycy marksistowscy często nazywali rewolucją burżuazyjną. Uzasadniali, że chociaż to lud Paryża zasłużył się w działaniach rewolucyjnych, zasiadające w Zgromadzeniu wykształcone i wpływowe mieszczaństwo zadbało jedynie o własne interesy. Dowodem na to miała być uchwalona w 1791 r. konstytucja. Co prawda zniesiono przywileje stanowe, rozwiązano ograniczenia w handlu i wprowadzono wolność słowa (co przyniosło korzyści wszystkim obywatelom), jednak prawo czynnego udziału w polityce zarezerwowano tylko dla osób płacących określoną kwotę podatku, a więc przede wszystkim dla burżuazji. W konsekwencji lud nie pogodził się z nową formą rządów i dążył do wywalczenia większych praw, przez co rewolucja trwała jeszcze kilka lat.
Inni badacze wolą unikać określenia „rewolucja burżuazyjna”. Zgadzają się, że konstytucja nie zrealizowała w pełni wolnościowych i równościowych haseł rewolucji, ale twierdzą, że do momentu jej uchwalenia większość nowych praw miała na celu poprawę losu ogółu społeczeństwa.
Trenuj i ćwicz
Oba poniższe źródła historyczne odnoszą się do okresu tzw. wielkiej trwogi, kiedy to chłopi niszczyli majątki szlacheckie i przechowywane tam archiwa. Wyjaśnij, z czego wynikają różnice w zaprezentowanych ocenach ówczesnych wydarzeń.
Źródło A
Komitet Sprawozdawczy Zgromadzenia o ruchu chłopskim, „Monitor”, nr 32Na podstawie listów ze wszystkich prowincji widać, że własność prywatna wszelkiego rodzaju staje się łupem najbardziej karygodnego rozbójnictwa. Wszędzie pali się zamki, burzy się klasztory i rabuje fermy. Podatki i czynsze senioralne znosi się; ustawy są bez mocy, a urzędnicy bez władzy […].
Żaden powód nie może uprawniać do zawieszenia płacenia podatków i innych należności… Zgromadzenie Narodowe widzi z żalem, że zamieszki są zasadniczo sprzeczne z zasadami prawa publicznego, którego Zgromadzenie nie zaprzestanie popierać.
Źródło: Komitet Sprawozdawczy Zgromadzenia o ruchu chłopskim, „Monitor”, nr 32, [w:] Historia powszechna. Czasy nowożytne 1640–1870. Wybór tekstów źródłowych, t. 1, red. B. Krauze, Warszawa 1951, s. 228.
Źródło B
Marat o dekretach sierpniowych Zgromadzenia Narodowego, „Przyjaciel ludu”, nr 11Oto – powiada się – co Zgromadzenie Narodowe uczyniło dla Francji i dla ludzkości w czasie jednego jedynego posiedzenia, jednego jedynego wieczoru.
[…] Nie bądźmy naiwni. Jeśli chęć tej ofiary podyktowana została przez ducha dobroczynności, to trzeba przyznać, że czekaliśmy długo, zanim zabrzmiał jej głos. Cóż! Dopiero przy świetle płomieni swych płonących zamków okazali oni wielkość ducha, rezygnując z przywileju trzymania w okowach ludzi, którzy wywalczyli swoją wolność z bronią w ręku. Dopiero na widok kary nałożonej na wyzyskiwaczy, gnębicieli i satelitów despotyzmu znaleźli w sobie wielkość ducha, by zrzec się dochodów senioralnych i nie żądać niczego od tych nieszczęśliwych, którym zaledwie wystarczało na życie…
Źródło: Marat o dekretach sierpniowych Zgromadzenia Narodowego, „Przyjaciel ludu”, nr 11, [w:] Historia powszechna. Czasy nowożytne 1640–1870. Wybór tekstów źródłowych, t. 1, red. B. Krauze, Warszawa 1951, s. 231.
Zapoznaj się z poniższym fragmentem tekstu, a następnie zaznacz poprawne odpowiedzi.
Prawo Le Chapelier z dn. 14 czerwca 1791 roku1. Wobec zniesienia wszelkich korporacji obywateli tego samego stanu i zawodu, co stanowi jedną z podstaw konstytucji francuskiej, zabrania się je tworzyć na nowo pod jakimkolwiek pretekstem i w jakiejkolwiek bądź postaci. […]
4. Gdyby obywatele tych samych zawodów, kunsztów lub rzemiosł, wbrew zasadom uczciwości i konstytucji, wspólnie obradowali i podejmowali uchwały mające na celu solidarną odmowę wykonywania pracy w swoim zawodzie lub dziedzinie pracy za inną od wyznaczonej przez nią cenę – obrady powyższe i uchwały będą uważane za sprzeczne z konstytucją, mierzące w wolność oraz deklarację praw człowieka […].
Źródło: Prawo Le Chapelier z dn. 14 czerwca 1791 roku, [w:] Historia powszechna. Czasy nowożytne 1640–1870. Wybór tekstów źródłowych, t. 1, red. B. Krauze, Warszawa 1951, s. 247.
Przeanalizuj fragment francuskiej konstytucji z 1791 r. i wykonaj polecenie.
Konstytucja francuska z 3 września 1791 r.Art. 2. Aby zostać obywatelem czynnym, należy:
być Francuzem z urodzenia lub z tytułu nabycia obywatelstwa;
ukończyć 25 rok życia;
posiadać miejsce zamieszkania [domicyl] w mieście lub kantonie od czasu określonego przez ustawę;
płacić w jakimkolwiek miejscu królestwa podatek bezpośredni, równy co najmniej wartości pracy trzydniowej, i przedstawić na to pokwitowanie;
nie pozostawać w stanie służebnym, to znaczy nie być służącym za wynagrodzeniem […];
być wpisanym […] na listę gwardii narodowej […].
Źródło: Konstytucja francuska z 3 września 1791 r., [w:] Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 491–492.
Słownik
(fr. bourgeoisie) warstwa społeczna składająca się z właścicieli przedsiębiorstw handlowych lub produkcyjnych; pojawienie się tej grupy było możliwe wraz z rozwojem rzemiosła, handlu, manufaktur i chałupnictwa, a jej znaczenie wzrosło w związku z postępem rewolucji przemysłowej
rewolucja francuska (nazywana też Wielką Rewolucją) – okres w historii Francji w latach 1789–1799, w którym doszło do głębokich zmian polityczno‑społecznych i obalenia monarchii Burbonów; w czasie rewolucji burżuazja obaliła władzę opartego na szlachcie dworu i utworzyła demokratyczną republikę