Nowy model państwa. Idee oświecenia w praktyce
Wielki Terror. Krwawy koszt przemiany
Podobno tuż przed wykonaniem egzekucji 21 stycznia 1793 r. Ludwik XVI powiedział „Umieram niewinnie, przebaczam mym wrogom, pragnę, by moja krew przyniosła pożytek Francuzom i uśmierzyła gniew Boga”. Za wykonaniem kary śmierci opowiedziało się 387 posłów Zgromadzenia Narodowego (Konwentu), przeciw było 334, a pięciu wstrzymało się od głosu. Na ten wynik bezpośredni wpływ miały toczona od wiosny 1792 r. wojna z I koalicją antyfrancuską oraz skuteczna agitacja polityczna radykalnych środowisk rewolucyjnych.
Wyjaśnisz, dlaczego doszło do najsłynniejszego królobójstwa w historii.
Sprawdzisz, w których przypadkach władze rewolucyjne dopuszczały rozwody.
Odkryjesz, w jakich okolicznościach powstał współczesny hymn narodowy Francji.
Śmierć królowi - audiobook
Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj polecenie
Źródło D. Mowa Maksymiliana Robespierre’a wygłoszona w Konwencie 3 grudnia 1792
W jaki sposób zostało uzasadnione skazanie Ludwika XVI ?
Ugrupowania polityczne
Zgodnie z zapisami zaprzysiężonej przez króla konstytucji 1 października 1791 r. we Francji odbyły się wybory do Zgromadzenia Prawodawczego (Legislatywy). W ich wyniku większość zdobyli felianci i żyrondyści – zwolennicy monarchii konstytucyjnej. Popierali oni wolność gospodarczą i pozostawali wstrzemięźliwi w kwestii nadania praw wyborczych najbiedniejszym warstwom społecznym. Jednocześnie dość dużą grupę stanowili jakobini, którzy dążyli do wprowadzenia republiki, państwa bez króla, w którym wszyscy obywatele bez względu na zasobność portfela mieli otrzymać prawo wyborcze, a rząd kontrolowałby życie społeczne i gospodarcze. Wspólnie z bliskimi im kordelierami znajdowali silne poparcie dla swoich poglądów wśród biedniejszej części mieszczaństwa – sankiulotów.
Wojna w obronie rewolucji
Po wprowadzeniu monarchii konstytucyjnej brat króla, hrabia Artois, zaczął tworzyć ochotniczą armię w leżącej blisko granicy francuskiej Koblencji. Marzył o stłumieniu rewolucji i przywróceniu starego porządku. W Paryżu niepokojono się, że obce dwory chętnie wspomogą emigrację. Było to o tyle prawdopodobne, że obawiały się one rozprzestrzenienia haseł rewolucyjnych w swoich krajach.
Żyrondyści, którzy mieli przewagę w Zgromadzeniu, nawoływali do rozpoczęcia wojny, zanim zrobią to inne państwa. Ze względu na powiązania rodzinne Burbonów z Habsburgami to właśnie dwór wiedeński okrzyknęli patronami kontrrewolucji. Przekonywali, że wygrana z Austrią umocni zdobycze rewolucji i przyśpieszy realizację rewolucyjnych haseł w innych społeczeństwach. Co prawda część jakobinów, z Maximilienem Robespierre’em na czele, do końca ostrzegała przed dużym ryzykiem porażki i zgubnymi konsekwencjami tego posunięcia, jednak w kwietniu 1792 r. Zgromadzenie niemal jednomyślnie wypowiedziało wojnę Austrii.
Gniew ulicy
Zanim szala zwycięstwa przechyliła się na stronę Francji, kolejne złe wieści z frontu niekorzystnie wpływały na nastroje społeczne. W dodatku w kraju pogarszała się sytuacja gospodarcza, przede wszystkim brakowało żywności. Rewolucjoniści zaczęli więc szukać winnych. Upatrywano ich w emigracji, szlachcie i księżach, którzy nie złożyli przysięgi obywatelskiej. Oskarżano też króla (zmuszonego wraz z rodziną w październiku 1789 r. do przenosin z Wersalu do paryskiego pałacu Tuileries) o sympatyzowanie z kontrrewolucją. Jakobini podsycali gniew ulicy wobec żyrondystów, którzy byli zwolennikami monarchii konstytucyjnej i kompromisu ze szlachtą. Zarzucali im opieszałość i prowadzenie negocjacji z wrogami.
Niechęć do króla wzrosła po jego nieudanej próbie ucieczki w czerwcu 1791 r. Już wówczas władza monarchy została właściwie zawieszona. W takiej atmosferze na początku sierpnia do Paryża dotarł manifest dowódcy wojsk austriacko‑pruskich, zapowiadający ukaranie wszystkich, którzy ośmieliliby się podnieść rękę na francuską rodzinę królewską. Okazało się, że był on punktem zapalnym kolejnej rewolty. W nocy z 9 na 10 sierpnia 1792 r. tłum wdarł się do pałacu Tuileries, starł się z królewską gwardią i aresztował Burbonów. Rodzinę królewską osadzono w paryskiej twierdzy Temple.
Konwent
We wrześniu odbyły się kolejne wybory do Zgromadzenia Narodowego, nazwanego Konwentem. Również i tym razem przewagę zdobyli zwolennicy kompromisu ze szlachtą i monarchii konstytucyjnej, jednak wobec radykalizacji społeczeństwa, w obawie o swoje życie, zaczęli opuszczać obrady Zgromadzenia. Walka o władzę rozegrała się między kordelierami i jakobinami. Ci ostatni, z lepszą organizacją i poparciem sankiulotów, szybko zdobyli przewagę. To jakobini forsowali ogłoszenie republiki, co stało się faktem 22 września 1792 r. i połączone było z detronizacją króla.
Gilotyna dla Ludwika XVI
Jednak pozbawienie Ludwika XVI tronu i zrównanie go z resztą obywateli (nazwano go Ludwikiem Kapetem w nawiązaniu do dynastii Kapetyngów) nie wystarczyło rewolucjonistom. Jakobini agitowali na rzecz stracenia króla‑tyrana, winnego wszystkich nieszczęść Francji. Odkryto bowiem korespondencje króla z obcymi dworami, w której domagał się interwencji przeciw Francji i pomocy w obaleniu rewolucji. W ich rozumieniu egzekucja władcy miała stanowić symboliczny początek nowego, lepszego świata. Proces króla odbył się w grudniu 1792 r., a w połowie stycznia następnego roku został on skazany przez deputowanych Konwentu na śmierć. Ogłoszenie o egzekucji rozlepiono na murach Paryża dzień przed wykonaniem wyroku.
Dyktatura i terror jakobiński
W sytuacji zawiązania się I koalicji antyfrancuskiej Konwent zarządził powołanie pod broń 300 tys. mężczyzn. Decyzja ta przy katastrofalnej sytuacji gospodarczej kraju spowodowała falę buntów ludowych na wsi i w miastach. W dodatku na stronę austriacką przeszedł wódz rewolucyjnej armii, gen. Charles Dumouriez. Dało to jakobinom pretekst do krwawej rozprawy z żyrondystami, z którymi był on związany. Na początku czerwca 1793 r., pod naciskiem kierowanego przez dziennikarza i polityka Jeana‑Paula Marata ludu i na wniosek Maximiliena de Robespierre’a, przywódcy dominującego dotąd w Konwencie stronnictwa żyrondystów, zostali pozbawieni mandatów, postawieni przed sądem i zgilotynowani. Rozpoczął się okres niespełna półtorarocznej dyktatury jakobinów.
Tłumieniem niepokojów zajmowało się wojsko, którym kierował nowo powołany Komitet Ocalenia Publicznego z Robespierre’em na czele. Skazańców i buntowników ścinano na gilotynie, rozstrzeliwano z armat pociskami odłamkowymi (kartaczami), a nawet zatapiano w zaplombowanych barkach. Raz wszczęty terror zwracał się przeciw kolejnym ofiarom. Po żyrondystach przyszła pora na spekulantów, których obarczono winą za kłopoty gospodarcze kraju, oraz prawdziwych i rzekomych zdrajców, wśród których znaleźli się w końcu nawet przywódcy rewolucji, jak np. Georges Danton (kierował m.in. Komitetem Ocalenia Publicznego). Na szafot wysyłano też „wściekłych” – skrajnych egalitarystów sankiulockich, którzy w imię zniesienia własności prywatnej namawiali lud do nieograniczonego rabunku. Terror osiągnął swoje apogeum latem 1794 r., kiedy w Paryżu ścięto prawie 1400 osób.
W argumentacji Robespierre’a i jego współpracowników zaostrzenie terroru było konieczne w związku z działalnością kontrrewolucyjną wewnątrz kraju oraz zagrożeniem ze strony zagranicznych dworów, z którymi republika prowadziła wojnę. Tymczasem 26 czerwca 1794 r. armia francuska odniosła kolejne zwycięstwo w walce z I koalicją antyfrancuską pod Fleurus (w dzisiejszej Belgii). Argument o nadciągającym zagrożeniu z zagranicy zaczął więc tracić na znaczeniu, a opinia publiczna coraz odważniej mówiła o bezsensowności masowych egzekucji, a także bezwzględnej i krwawej polityce wobec przeciwników rewolucji.
Koniec Robespierre’a
Negatywne nastroje społeczne wykorzystała grupa jakobinów sprzeciwiająca się wpływom Robespierre’a w polityce i wielkiemu terrorowi. W jej skład wchodzili lewicowi radykałowie, ale też politycy i przedsiębiorcy, którzy wzbogacili się, inwestując w przemysł zbrojeniowy i handel w czasie wojny. W związku z zaostrzającym się terrorem ludzie ci obawiali się o siebie i swoich bliskich, dlatego zawiązali spisek skierowany przeciwko jakobinom. Jego liderzy (wicehrabia Paul Barras, Jean Tallien oraz Joseph Fouché) zbudowali nowe ugrupowanie polityczne w Konwencie, w skład którego wchodziły osoby o umiarkowanych poglądach, i Robespierre stopniowo tracił na znaczeniu. Najpierw odwróciła się od niego duża część członków Komitetu Ocalenia Publicznego. Zmarginalizowany Robespierre 8 thermidora (26 lipca) wygłosił płomienną mowę w Konwencie, w której oskarżył (niewymienionych z imienia i nazwiska) członków Komitetu o spiskowanie przeciwko rewolucji. Ku jego zdziwieniu przemowa spotkała się z obojętnością ze strony zgromadzonych. Nazajutrz Robespierre został oskarżony o tyranię i większość w Konwencie opowiedziała się za jego winą. Jeszcze tego samego dnia zadecydowała o aresztowaniu Robespierre’a i jego przyjaciół. 10 thermidora (28 lipca 1794 r.) zostali ścięci na gilotynie.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi i wyjaśnij, dlaczego Francja wypowiedziała Austrii wojnę. Uzasadnij odpowiedź, powołując się na informacje z obu źródeł.
Źródło A
Ludwik XVI do Fryderyka Wilhelma II, 3 grudnia 1791 r.Mimo przyjęcia przeze mnie nowej konstytucji buntownicy otwarcie objawiają zamiar całkowitego zniweczenia tego, co pozostało z urządzeń monarchicznych. Zwracam się do cesarza, do cesarzowej rosyjskiej, do królów hiszpańskiego i szwedzkiego i przedstawiam im myśl zwołania kongresu głównych mocarstw europejskich, opartego o siłę zbrojną, jako najlepszy sposób, aby powstrzymać tutaj buntowników, dać środki do przywrócenia lepszego porządku rzeczy i zapobiec, by zło nas nękające nie mogło przejść do innych państw Europy.
Źródło: Ludwik XVI do Fryderyka Wilhelma II, 3 grudnia 1791 r., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej. Okres Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789–1799), oprac. A.M. Skałkowski, Kraków 1923, s. 15.
Źródło B
Wypowiedzenie wojny Austrii przez Zgromadzenie Narodowe Francji 20 kwietnia 1792 r.Zgromadzenie Narodowe oświadcza, że naród francuski […] chwyta za broń tylko w obronie własnej wolności i niepodległości; że wojna, którą naród jest zmuszony kontynuować, nie jest wojną ludu przeciwko ludowi, lecz słuszną obroną ludu przeciw agresji króla; że Francuzi odróżnią zawsze swoich braci od prawdziwych wrogów, że nie pominą niczego dla umniejszenia grozy wojennej, oszczędzenia lub ocalenia własności, ażeby w ten sposób nieodłączne od wojny nieszczęścia spadły tylko na tych, którzy sprzymierzają się w walce z wolnością […].
Źródło: Wypowiedzenie wojny Austrii przez Zgromadzenie Narodowe Francji 20 kwietnia 1792 r., [w:] Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 498.
Na podstawie poniższych tekstów oceń, czy zdania są prawdziwe, czy fałszywe.
Źródło A
Historia powszechna. Wiek XIXSpróbujmy odpowiedzieć na pytanie, jak to się stało, że Francja wojnę wygrała. […] Ogłoszono powołanie armii z „poboru ludowego”, czyli powołanie pod broń wszystkich mężczyzn w wieku od 18 do 25 roku życia. […] zaczęto wprowadzać walkę w szyku rozproszonym, czyli w tyralierze, która podniosła skuteczność ognia karabinowego i zmniejszyła straty wśród żołnierzy. […] Po trzecie, w armii republiki najzdolniejsi żołnierze szybko awansowali na stanowiska podoficerów, a podoficerowie na oficerów. […] Dla nieszlacheckich synów armia stała się życiową szansą. […] Po czwarte, zwycięstwo Francji było możliwe dzięki masowej produkcji broni i rynsztunku wojennego. […] Francja w krótkim czasie stworzyła najpotężniejszy przemysł zbrojeniowy w Europie.
Źródło: Andrzej Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2012, s. 214–216.
Źródło B
Na podstawie poniższych tekstów oceń, czy zdania są prawdziwe, czy fałszywe.
Źródło A
Historia powszechna. Wiek XIXSpróbujmy odpowiedzieć na pytanie, jak to się stało, że Francja wojnę wygrała. […] Ogłoszono powołanie armii z „poboru ludowego”, czyli powołanie pod broń wszystkich mężczyzn w wieku od 18 do 25 roku życia. […] zaczęto wprowadzać walkę w szyku rozproszonym, czyli w tyralierze, która podniosła skuteczność ognia karabinowego i zmniejszyła straty wśród żołnierzy. […] Po trzecie, w armii republiki najzdolniejsi żołnierze szybko awansowali na stanowiska podoficerów, a podoficerowie na oficerów. […] Dla nieszlacheckich synów armia stała się życiową szansą. […] Po czwarte, zwycięstwo Francji było możliwe dzięki masowej produkcji broni i rynsztunku wojennego. […] Francja w krótkim czasie stworzyła najpotężniejszy przemysł zbrojeniowy w Europie.
Źródło: Andrzej Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2012, s. 214–216.
Źródło B
Karmaniola, której tekst przywoływany jest poniżej, to taniec i śpiew rewolucji francuskiej. Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj związane z nim polecenia.
KarmanjolaPani Veto przyrzekła była, pani Veto przyrzekła była zdławić wszystek Paryż, zdławić wszystek Paryż. Lecz zamach chybił dzięki naszym kanonjerom! Tańczmy karmanjolę [nazwa od czerwonych kamizelek noszonych przez sankiulotów]. Niech żyje dźwięk, niech żyje dźwięk! Tańczmy karmanjolę, niech żyje dźwięk armatni! Pan Veto przyrzekł był, pan Veto przyrzekł był być wiernym ojczyźnie swojej, być wiernym ojczyźnie swojej, ale zawiódł. Nie dawajmy więcej pardonu. Tańczmy karmanjolę… […]. Zaiste zawsze zachowamy w pamięci, zaiste zawsze zachowamy w pamięci gołowładców [sankiulotów] z przedmieść, gołowładców z przedmieść. Pijmy ich zdrowie, niech żyją te zuchy poczciwe.
Źródło: Karmanjola, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej. Okres Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789–1799), oprac. A.M. Skałkowski, Kraków 1923, s. 16–17.
Zaznacz cytat, który ma taką samą wymowę jak poniższe źródło.
Kamil Desmoulins o terrorze politycznym we Francji w 1794 r.Gdybym przynajmniej tego okrutnego traktowania doznawał od Pitta lub Koburga [jednego z wodzów armii austriackiej], lecz od moich kolegów – lecz od Robespierre’a, który podpisał rozkaz mego aresztowania – lecz od Republiki, dla której tyle zrobiłem! […] Nie mogłem przypuszczać, że ludzie są tak okrutni i tak niesprawiedliwi. Któż by mógł myśleć, że kilka ironicznych uwag w moich pismach na temat moich kolegów, do czego zostałem sprowokowany, zatrze pamięć moich zasług. Nie tajno mi, że umieram jako ofiara owych szyderstw i swej przyjaźni ku Dantonowi.
Źródło: Kamil Desmoulins o terrorze politycznym we Francji w 1794 r., [w:] Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 505–506.
Zapoznaj się z tekstami źródłowymi, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło A
Rozporządzenie o uwięzieniu podejrzanych z 17 września 1793 r.
Za ludzi podejrzanych uznani są: 1. Ci, którzy czy to postępowaniem swoim, czy też przez swoje stosunki, czy wreszcie w swoich wypowiedziach lub pismach ujawnili się jako stronnicy tyranii i feudalizmu, a jako wrogowie wolności. […] 5. Te osoby pochodzące z byłego stanu szlacheckiego, które są mężami, żonami, ojcami, matkami, synami, córkami, braćmi i siostrami lub byłymi pracownikami emigrantów, jeśli nie wykazały stale swego przywiązania do Republiki.
Źródło: Rozporządzenie o uwięzieniu podejrzanych z 17 września 1793 r., [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej. Okres Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789–1799), oprac. A.M. Skałkowski, Kraków 1923, s. 18.
Źródło B
Wskazówki dla sądów, 18 maja 1794Nieprzyjaciółmi rewolucji są wszyscy ci, którzy jakimkolwiek sposobem i pod jakimkolwiek pozorem starali się przeciwić pochodowi rewolucji i przeszkadzać umocnieniu się rzeczypospolitej. Karą należną za ten występek jest śmierć. Dowodem wymaganym dla skazania są wszystkie wiadomości jakiegokolwiek rodzaju, które mogą przekonać człowieka rozsądnego i przyjaciela wolności.
Źródło: Wskazówki dla sądów, 18 maja 1794, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej. Okres Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789–1799), oprac. A.M. Skałkowski, Kraków 1923, s. 19.
Rewolucyjne prawo o podejrzanych… Możliwe odpowiedzi: 1. było zgodne z Deklaracją praw człowieka i obywatela., 2. stanowiło skuteczne i sprawiedliwe narzędzie do walki z wrogami rewolucji., 3. było na tyle nieprecyzyjne, że jego stosowanie mogło prowadzić do nadużyć.
Powołując się na tekst źródłowy z ćwiczenia 4 i poniższy fragment opracowania historycznego, wyjaśnij, dlaczego prawo z 22 prairiala było niesprawiedliwe.
100 dni Robespierre’aJeśli chodzi o powody oskarżenia, 580 spraw może być uznanych za wynikające z rzeczywistych i poważnych oskarżeń: oszustwa, złe dostawy dla armii, spekulacja… W 2298 przypadkach oskarżenie jest w sposób oczywisty bezpodstawne: słowa, postawy, uczucia… kontrrewolucyjne.
Źródło: Jean-François Fayard, 100 dni Robespierre’a, tłum. B. Spieralska, Warszawa 2006, s. 156.
Słownik
w okresie rewolucji stronnictwo polityczne, którego członkowie byli zwolennikami monarchii konstytucyjnej, ich siedzibą stał się były klasztor feliantów (stąd nazwa)
podczas rewolucji francuskiej klub i ugrupowanie polityczne, które od postulatów monarchii konstytucyjnej przeszło do bardzo radykalnych haseł i obalenia monarchii oraz dyktatury, nazwani od miejsca zebrań klubu w klasztorze jakobinów na rue Saint‑Honoré
(fr. cordeliers), jeden z klubów politycznych w czasie rewolucji francuskiej; opowiadali się przeciwko monarchii; bliscy poglądom jakobinów, a w kontrze do żyrondystów
podczas rewolucji francuskiej powołany w 1793 r. nadzwyczajny organ wykonawczy, który zastąpił radę ministrów; jego zadaniem było opanowanie kryzysu i chaosu w państwie
porozumienie państw europejskich, które w latach 1792‑1797 wspólnie walczyły z rewolucyjną Republiką Francuską w celu jej obalenia; do koalicji należały następujące kraje: Wielka Brytania, Austria, Królestwo Sycylii, Królestwo Sardynii, Królestwo Neapolu, Hiszpania, Prusy, Portugalia, Turcja i Holandia (do 1795 r.)
(z fr. sans‑culottes – bez krótkich spodni) nazwa grupy rewolucjonistów wywodzących się z robotników i rzemieślników Paryża, nadana im pogardliwie przez warstwy wyższe. Nie nosili krótkich spodni, ponieważ do nich potrzebne były, drogie wtedy, pończochy.
stronnictwo polityczne podczas rewolucji francuskiej; opowiadali się za rządami parlamentarnymi, wolnością religijną i swobodą życia gospodarczego
porozumienie państw europejskich, które w latach 1792‑1797 wspólnie walczyły z rewolucyjną Republiką Francuską w celu jej obalenia; do koalicji należały następujące kraje: Wielka Brytania, Austria, Królestwo Sycylii, Królestwo Sardynii, Królestwo Neapolu, Hiszpania, Prusy, Portugalia, Turcja i Holandia (do 1795 r.)
podczas rewolucji francuskiej powołany w 1793 r. nadzwyczajny organ wykonawczy, który zastąpił radę ministrów; jego zadaniem było opanowanie kryzysu i chaosu w państwie