Kryzys i upadek Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Konfederacja barska i I rozbiór Rzeczypospolitej
29 lutego 1768 r. w miejscowości Bar na Podolu szlachta zawiązała konfederację (związek) w obronie wiary i wolności. Jej głównym celem było zniesienie praw politycznych, które sejm w tym samym roku przyznał niekatolikom. Ponadto postulowała zniesienie gwarancji rosyjskich dla polskiego ustroju, wycofanie reform wprowadzonych przez Czartoryskich i odsunięcie od władzy Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wystąpienie szlachty przeciwko królowi i Rosji przerodziło się w czteroletnią wojnę domową, która zakończyła się klęską konfederatów i I rozbiorem Polski.
Scharakteryzujesz sytuację wewnętrzną w czasach stanisławowskich do 1772 roku.
Przeanalizujesz, jak doszło do I rozbioru Rzeczypospolitej.
Wyjaśnisz, dlaczego Rosji zależało na zwołaniu sejmu rozbiorowego, i ocenisz, czy polscy posłowie mieli szansę pokrzyżować zaborcom ich plany.
Scharakteryzujesz reformy podjęte podczas sejmu rozbiorowego, analizując kompetencje Rady Nieustającej.
Jak doszło do Baru
W latach 1766–1767 polską politykę zdominowała kwestia równouprawnienia dysydentów, czyli różnowierców (wyznawców protestantyzmu i prawosławia). Domagali się takich samych praw, jakimi cieszyli się w Rzeczpospolitej katolicy i unici: swobody wyznania, niezależnego sądownictwa, uczestnictwa w życiu publicznym. Ich postulaty poparły Rosja i związane z nią Prusy. Inspirując sprawę dysydencką, Rosja zamierzała uzyskać większy wpływ na wewnętrzne sprawy Rzeczpospolitej, pokazać Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, że potrzebuje on jej wsparcia, aby rządzić. Chciała także poprawić swój wizerunek na arenie międzynarodowej. W jaki sposób? Głoszone przez posła rosyjskiego Mikołaja Repnina hasła tolerancji religijnej stawiały Rosję w pozycji państwa broniącego oświeceniowych ideałów. Gdy na sejmie 1766 r. Mikołaj Repnin próbował włączyć pod obrady kwestię równouprawnienia dysydentów, Stanisław August Poniatowski stanowczo się temu sprzeciwił, obawiając się reakcji szlachty. W odpowiedzi, na początku 1767 r., wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczpospolitej, a dysydenci zawiązali konfederacje w Słucku i Toruniu.
Opozycja antykrólewska zwróciła się wówczas do Mikołaja Repnina, mając nadzieję, że konflikt między nim a polskim władcą w sprawie dysydentów pozwoli zdetronizować Stanisława Augusta Poniatowskiego. W czerwcu 1767 r. opozycja zawiązała własną konfederację w Radomiu, ale ku jej rozczarowaniu Katarzyna II nie pozbawiła Stanisława Augusta władzy. Radomianie stawiali opór wobec zaplanowanego na październik sejmu, jednak Mikołaj Repnin nakazał aresztować czołowych działaczy i sejm nadał prawa polityczne różnowiercom. Uchwalił również tzw. prawa kardynalne, czyli zbiór „wiecznych i niezmiennych” zasad ustrojowych. Rosja została gwarantką praw kardynalnych, co oznaczało, że w przyszłości każda próba zmiany ich treści będzie wymagała jej zgody.
Szachta czuła się upokorzona przez posła rosyjskiego i nie zamierzała zaakceptować ani rosyjskiej kurateli, ani równouprawnienia dysydentów. W dalszym ciągu marzyła także o usunięciu króla, będącego w jej oczach marionetką w rękach Katarzyny II. Wszystko to doprowadziło do zawiązania 29 lutego 1768 r. w miejscowości Bar na Podolu konfederacji „w obronie wiary i wolności”. Na jej czele stanęli Józef Pułaski i Michał Hieronim Krasiński.
Konfederacja barska
Zapoznaj się z animacją i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R7PQN6TUNFQ9N
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Prawa kardynalne i konfederacja barska.
Jaki był główny cel konfederatów barskich?
Omów sytuację międzynarodową konfederacji barskiej.
Zamach na Stanisława Augusta
Projekt zamachu na króla powstał w otoczeniu Kazimierza Pułaskiego i miał być zrealizowany przez podległych mu oficerów.
Przedostali się oni do pilnie strzeżonej Warszawy i wieczorem 3 listopada 1771 r. na wysokości ulicy Kapitulnej zaatakowali karetę monarchy, wracającego Miodową z pałacu swego wuja Michała Fryderyka Czartoryskiego do zamku. W zamieszaniu jeden ze spiskowców, Walenty Łukawski, ciął uciekającego króla szablą w głowę, w końcu jednak władca trafił w ręce Jana Kuźmy, który miał go wyprowadzić z miasta. Zamachowiec pogubił w ciemnościach towarzyszy i kiedy znalazł się sam na sam z Poniatowskim, ten przekonał go o niedopuszczalności królobójstwa i korzyściach z dożywotniej pensji wypłacanej ze skarbu. Zatrzymali się więc w marymonckim młynie, skąd wysłano na zamek parobka z wieścią, gdzie znajduje się władca. Towarzyszy Kuźmy, czekających nań na Bielanach, zaskoczyli Kozacy. Część zdołała zbiec, trupy poległych zaś, jak to było w zwyczaju, obrabowano. Przy jednym z nich znaleziono list Pułaskiego z aluzją o zamachu.
Zamach spotkał się z powszechnym potępieniem, a przywódcy konfederacji wyparli się udziału w jego przygotowaniach. Uczestników wydarzeń osądził sejm rozbiorowy. Wprawdzie Stanisław August wnosił o łaskę (tekst jego mowy kolportowano w Europie, by wielkoduszność poprawiła opinię króla), ale nieugięci byli sędziowie, z których niejeden chciał przypodobać się hojnemu rosyjskiemu ambasadorowi. Stojąc na szafocie, wobec 20 tys. widzów Łukawski w ostatnim słowie prosił Boga i Ojczyznę o wybaczenie. Po wykonaniu kary śmierci zwłoki zamachowców zostały poćwiartowane i spopielone. Przy egzekucji asystował zakuty w kajdany Kuźma, który jako jedyny ocalił głowę. Skazany na banicję, osiedlił się we Włoszech i do Warszawy wrócił dopiero po 30 latach. Po śmieci króla obiecaną pensję wypłacał mu bratanek monarchy, książę Józef Poniatowski.
Wśród oskarżonych nie było Pułaskiego, który ukrywając się pod fałszywym nazwiskiem, przez kilka lat tułał się po Europie, od Drezna i Francji po Turcję. Myśl o wyjeździe do Ameryki, gdzie zbuntowane kolonie walczyły właśnie z wojskami brytyjskimi, pomógł mu urzeczywistnić Beniamin Franklin. W liście do Waszyngtona polecał on Pułaskiego jako człowieka odważnego i kochającego wolność. Ciążące na nim odium niedoszłego królobójcy nikogo w Ameryce nie raziło. Za oceanem były konfederat barski służył od 1777 r. jako generał kawalerii i dwa lata później poległ.
I rozbiór Rzeczypospolitej
Wybuch i przebieg konfederacji barskiej uzmysłowiły Katarzynie II, że nie była ona w stanie kontrolować tak dużego państwa, jakim była Rzeczpospolita. Z tego powodu caryca zgodziła się na częściowy rozbiór Polski, do którego namawiał ją król pruski Fryderyk II. Ostatecznie w 1772 r. podziału Rzeczpospolitej dokonały Austria, Rosja i Prusy.
Ostatecznie traktaty rozbiorowe z 1772 r. przypieczętowały podjętą rok wcześniej decyzję. Rosja zajęła ziemie na wschód od Dniepru i Dźwiny z miastami wojewódzkimi: Połockiem, Witebskiem i Mścisławiem. Austria uzyskała nieco mniejsze, za to znacznie gęściej zaludnione terytorium południowej Małopolski i województw bełskiego i ruskiego. Pod względem powierzchni i liczby ludności najmniej zyskały Prusy, lecz opanowane przez nie Warmia i Prusy Królewskie (odtąd zwane Prusami Zachodnimi), miały szczególną wartość jako gospodarczo najbardziej rozwinięte. Sam Gdańsk pozostał we władzy Rzeczypospolitej, podobnie zresztą jak drugie największe miasto regionu – Toruń.
Jakie ziemie utraciła Rzeczpospolita w 1772 roku?
Na podstawie opisu mapy wymień ziemie jakie utraciła Rzeczpospolita w 1772 roku.
Sejm rozbiorowy 1773 roku
Zapoznaj się z animacją i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1PB1JTSZ9QTZ
Film nawiązujący do treści materiału
Jaki był podstawowy cel sejmu w 1773 roku dla zaborców?
Dlaczego tadeusz Rejtan zdecydował się na krokizmierzające do zerwania sejmu?
Trenuj i ćwicz
Na podstawie podanych opisów dotyczących przedstawicieli szlachty oraz tekstu źródłowego wskaż tych, którzy najprawdopodobniej popierali konfederację barską.
Punkta obowiązków sprzysiężonych [akt zawiązania konfederacji barskiej]
Wiary św. katolickiej rzymskiej własnem życiem i krwią obligowany każdy bronić.
Żadnych gwałtów, rabunków między katolikami, żydami, lutrami, ani osobiście, ani przez subordynowane osoby, [konfederat] nie powinien czynić.
Chorągiew katolickiego sprzysiężenia jedna najpryncypalniejsza: Pan Jezus ukrzyżowany na lamie złotej lub srebrnej, druga Najświętszej Matki na takimże dnie. Inne pod znakiem samego Krzyża św. być mają; których to chorągwi, osobliwie dwóch najpryncypalniejszych, trup na trupie padając, wydrzeć sobie nieprzyjaciołom wiary św. nie damy.
Hasło generalne: Jezus Marya.
Żadnej korespondencji ani porozumienia czynić nie będą z nieprzyjaciołami wiary św., tudzież z niesprzysiężonemi katolikami.
Płaca nasza Chrystus i Opatrzność Jego najświętsza, który zaś będzie w sytuacji wsparcia i dopomożenia drugiemu, obligowany jest do pomocy.
Furaż [pasza dla koni wojskowych] nie większy, prowiant ma być wybierany tylko, gdzie generalna komenda brać i wiele każe.
Źródło: Punkta obowiązków sprzysiężonych [akt zawiązania konfederacji barskiej], w: Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego w świetle źródeł, oprac. Władysław Konopczyński, Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, z. 43, Kraków 1924, s. 11-12.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie na podstawie jego treści wykonaj polecenia.
Akt detronizacji Stanisława AugustaMy stany, rady duchowne i świeckie, marszałkowie, konsyliarze i cały stan rycerski koronne i Wielkiego Księstwa Litewskiego związkiem generalnym konfederacji złączeni. Strata rzeczy jej własny oznacza szacunek. Przeminiona szczęśliwość późno jej słodycz kosztować pozwala. […] Pokój kilkadziesiąt lat nieprzerwany w największym sąsiedzkich wojen zapale, granice całe, wolność we wszystkich swoich swobodach niezagrożona, prawa niezachwiane i pełnione, religia święta katolicka czczona, panującego przykładem tym tem okazalsza, wzajemnie przymierze czyli pacta conventa wiernie dotrzymane i miłość króla ku ludowi, poświęcona ludu wiarą królowi, po całym kraju bezpieczeństwo, handel, dostatek, obfitość: te były skutki panowania Augusta III. […] Szczęk broni […], wolność u nóg tyranii i jedynowładztwa konająca, prawa kardynalne dawne zdeptane, nowe na ubezpieczenie gwałtem osiągnionego dostojeństwa i wciągnięcie wolnej Rzplitej w podległość potencji moskiewskiej spisane, religia święta rzymska‑katolicka panująca wzgardzona […]. Wzywamy was, współbracia i przezacni obywatele! […] łączcie wspólny oręż, podnieście ramię, w krwi deklarowanego przyjaciela Rosji a kraju nieprzyjaciela, tyrana Stanisława Poniatowskiego, zmyjcie hańbę i obelgę narodu.
Źródło: Akt detronizacji Stanisława Augusta, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej. Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego w świetle źródeł, t. 43, oprac. W. Konopczyński, Kraków 1924, s. 14.
Podanym poniżej osobom przyporządkuj odpowiadające im biogramy.
Zapoznaj się z cytatem, a następnie zaznacz, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.
Konfederacyja barska była już zewsząd ściśnięta […]. Wszystkie te konfederacyje powstawały w taki sposób i tak dalece bez porozumienia, bez dobrego planu, że Rosjanie zawsze zdążali przyjść na czas, bić jedne po drugich i w sile jednego korpusu 12 do 15 000 ludzi dawali sobie radę wszędzie od Podola do Wielkopolski i od Krakowa aż po Litwę. […] Prawda że mają do czynienia ze słabym przeciwnikiem: wojna ta zakrawa raczej na jedno nieustanne polowanie niż na prawidłową wojnę, Polacy bowiem w swych przesądach wierzyli w niezwyciężoną siłę polskiej szabli i licząc na swe konie wyobrażali sobie, że gdziekolwiek napotkają Rosjan, ci ostatni przepadną z kretesem. Teraz przekonawszy się, że jest wręcz przeciwnie, co najwyżej skubią Rosjan i uciekają na pierwszy widok piechoty lub armat. […] Straty Rosjan w ludziach są nieznaczne i nic dziwnego, gdy się zważy, jak źle uzbrojeni są ci konfederaci: cała ich siła tkwi w szabli, armat prawie nie mają, a jeżeli je wydostaną gdzieś z jakiegoś starego ograbionego arsenału, to nie bardzo umieją ich użyć i armaty te zawsze wpadają w ręce Rosjan, konfederaci bowiem mają bardzo mało piechoty albo nie mają jej wcale. Nieliczna ich piechota jest również źle uzbrojona w stare strzelby i nie umie z nich robić takiego użytku, jaki robi pułk dobrze wyekwipowany; kawalerzysta zaopatrzony jest w trzy lub cztery pary pistoletów, które mu więcej sprawiają kłopotu niż bezpieczeństwa. […] Wszystkie porażki konfederatów Sułkowskiego i Malczewskiego w Wielkopolsce, Zakrzewskiego na Podlasiu oraz konfederatów rawskich nie nauczyły ich rozumu, ale i Rosjanie niewiele na tym zyskali: mając na wszystkie te wyprawy najwyżej 12 tysięcy wojska potrafią oni przeszkodzić zawiązaniu się lub wzmocnieniu każdej konfederacyi, ale zgnieść ich całkowicie nie potrafią nigdy. Pobici kryją się w lasach i błotach, a ponieważ Rosjanie nie mogą być na raz wszędzie, więc ci, którzy się konfederują na nowo, zawsze mogą liczyć na wyzyskanie odległości. Gdyby Rosjanie mieli armię liczniejszą, to niewątpliwie wszystkich powaliliby na ziemię i zmusili do uspokojenia w braku środków. Cóż kiedy zanadto potrzebują armii gdzie indziej. […]
Byliby ci konfederaci może trochę straszniejsi dla Rosjan, gdyby działali w porozumieniu, lecz między nimi ciągła panuje kłótnia; dość powiedzieć, że w wielu województwach jest po dwóch lub trzech marszałków zamiast jednego i każdy przypisuje sobie prawo poboru podatków i niesłuchania nikogo innego, wobec czego Rosjanie znoszą jedne po drugich drobne oddziałki, które nawzajem odbierają sobie lub zabijają żołnierzy.Cytat za: Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej, z. 9: Polska sztuka wojenna w latach 1764–1793, oprac. A. Juszczyński, M. Krwawicz, Warszawa 1957, s. 42–43.
Przeczytaj tekst źródłowy, a następnie na podstawie jego treści oraz własnej wiedzy rozstrzygnij, której konfederacji on dotyczy: radomskiej czy barskiej. Uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie na podstawie jego treści oraz własnej wiedzy rozstrzygnij, której konfederacji on dotyczy: radomskiej czy barskiej. Uzasadnij odpowiedź.
List Repnina do dowódcy korpusu wojsk carskich, gen. KreczetnikowaJenerale. Wczoraj miałem honor przesłać JWPanu trzy listy o konfederacjach województwa ruskiego, bracławskiego i podolskiego i o głównych w nich przewodnikach, dziś także wyprawiłem dwie depesze o konfederacji halickiej i województwa kijowskiego z szczegółowem wyznaczeniem wojsk dla podtrzymania na tych konfederacjach spraw naszych; teraz jeszcze znajduję koniecznem wejść w szczegółowe rozpatrzenie tej ważnej dla nas kwestii, aby z naszej strony należycie i porządnie przeprowadzoną być mogła.
Boję się najprzód, czy kozacy zdążyli przybyć na dzień im wyznaczony, dla tego – w przypadku ich nieprzybycia – proszę wysłać kuriera, aby pochód ich przynaglił, bo nieodbicie są potrzebni; gdyby zaś przybyć nie mogli, to zechcesz, Jenerale, na miejsca w poprzednich depeszach oznaczone wysłać inne oddziały z pozostałych wojsk Twego korpusu i zapełnić niemi miejsca nie zajęte […].
Źródło: List Repnina do dowódcy korpusu wojsk carskich, gen. Kreczetnikowa. Cytat za: Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, wybór i opracowanie S. Ochmann, K. Matwijewski, Wrocław 1980, t. 1, s. 83–84.
Na podstawie mapy wymień ziemie zajęte przez poszczególnych zaborców.
Przedstaw genezę I rozbioru Rzeczypospolitej. Jaką politykę względem państwa polsko‑litewskiego prowadzili poszczególni zaborcy?
Przeczytaj tekst źródłowy, a następnie wykorzystując własną wiedzę, wyjaśnij, odwołując się do głównych zasad ustroju Rzeczypospolitej Obojga Narodów, polityczno‑prawny sens przedstawionych w nim czynności.
Fragment pamiętników króla Stanisława Augusta
Pamiętniki króla Stanisława Augusta. AntologiaWreszcie, 19 kwietnia 1773 roku nadszedł dzień otwarcia sejmu. Dopełniwszy na wstępie zwyczajowych formalności, posłowie udali się do swej sali, gdzie Łętowski, szambelan i najpierwszy krakowski poseł, otworzył posiedzenie takimi oto słowy: „Powołano konfederację generalną. Marszałkiem jej został Poniński i tym samym marszałkiem jest on sejmu, a zatem to jemu przekazuję marszałkowską laskę”.
Źródło: Pamiętniki króla Stanisława Augusta. Antologia, red. Marek Dębowski, tłum. Wawrzyniec Brzozowski, wybór Dominique Triaire, Warszawa 2013, s. 393.
Słownik
włączenie siłą przez państwo całości lub części terytorium innego państwa
zbiorcze określenie chrześcijan wszelkich wyznań innowierczych (w Polsce – protestantów), od XVI w. do uchwalenia Konstytucji 3 maja 1791 r. używane także w oficjalnych dokumentach
pozbawienie kogoś władzy, sprawowanej przez nią wysokiej pozycji
to w najogólniejszym sensie związek zawierany dla osiągnięcia celów politycznych lub zmian prawnych; w Rzeczypospolitej występowało kilka jej rodzajów:
- konfederacje szlachty domagającej się od władcy realizacji swych żądań (od momentu wybuchu zbrojnego konfliktu z królem nazywa się je rokoszami);
- konfederacje lokalne zawiązywane przez szlachtę na czas bezkrólewia dla utrzymania porządku w państwie;
- związki zbrojne organizowane w XVIII w. przez stronnictwa polityczne;
- u schyłku XVIII w., by uniknąć zerwania obrad, zawiązywano sejmy skonfederowane, do których imiennie przystępowali wszyscy senatorowie i posłowie, a ich uchwały zapadały większością głosów.
prawa niezmienne; w XVII‑XVIII wieku w Polsce podstawy ustroju państwa m.in. zasada wolnej elekcji, prawo wypowiadania posłuszeństwa królowi przez szlachtę, nietykalność osobista szlachty; prawa kardynalne gwarantowały szlachcie dominującą pozycję w państwie
rada powołana w 1775 r. przez sejm rozbiorowy jako najwyższa włądza administracyjna Rzeczpospolitej; złożona był z króla, 18 posłów (przedstawicieli szlachty) oraz 18 senatorów; zadaniem Rady było ograniczenie władzy królewskiej i przeciwstawianie się reformom; w 1789 r. została zlikwidowana przez Sejm Czteroletni
w daw. Polsce: rodzaj sejmiku ziemskiego; podczas zebrań uchwalano instrukcje poselskie oraz wybierano posłów na sejm walny
forma walki zbrojnej przeciwko okupantowi, która jest prowadzona nieregularnie, najczęściej z ukrycia