Unicestwienie Rzeczypospolitej Obojga Narodów

W dniu 26 stycznia 1797 r. władcy Austrii, Prus i Rosji przypieczętowali upadek Rzeczpospolitej. Podpisali wówczas w Petersburgu konwencję, w której „uznana została konieczność uchylenia wszystkiego, co może nasuwać wspomnienie istnienia Królestwa Polskiego”. Zaborcy zobowiązali się, że nie będą używać w swojej tytulaturze określenia „Królestwo Polskie”, a zagarnięte w trzech rozbiorach ziemie staną się integralnymi częściami ich państw.

Widmo rozbioru

Powstanie kościuszkowskie, które było ostatnią nadzieją Polaków na odzyskanie suwerenności i granic sprzed drugiego rozbioru, upadło w połowie listopada 1794 r., po tym, jak Rosjanie zdobyli Warszawę.

Preludium katastrofy

Już w lipcu 1794 r. Katarzyna II oświadczyła Austrii i Prusom, że Rzeczpospolita musi zniknąć z mapy. Powstanie kościuszkowskie przekonało carycę, która wcześniej widziała Rzeczpospolitą jako uzależnione od Rosji państwo kadłubowe, że nie jest w stanie bez ogromnego wysiłku kontrolować okrojonego po II zaborze państwa polskiego. Tłumaczyła, że wymazanie Polski z map pozwoli uniknąć kolejnych niepodległościowych zrywów w przyszłości. Wszyscy zaborcy zgodzili się na przeprowadzenie podziału, jednak każdy z nich miał inne zdanie odnośnie do wielkości nabytków, które miały mu przypaść. Prusy chciały sobie zagwarantować największy udział w zdobyczy, gdyż zaangażowały największe siły w walce z powstańcami. Ostatecznie ich zaostrzone apetyty ograniczyła Rosja, która po zajęciu Warszawy porozumiała się z Austrią i w styczniu 1795 r. podpisała z nią układ, w którym oba kraje stwierdzały konieczność podziału i aneksji ziem polskich.

Rozbiór ponad głowami Polaków

Fryderyk Wilhelm II nie był zadowolony z porozumienia Katarzyny II i Franciszka II. Planował nawet wypowiedzenie im wojny (w tym celu wycofał się z konfliktu z Francją), jednak zarzucił ten zamiar i 24 października 1795 r. Austria, Prusy i Rosja podpisały traktat rozbiorowy. Miesiąc później Rosja podsunęła przebywającemu w Grodnie Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu akt abdykacji. Król podpisał go pod ogromną presją - był szantażowany przez Rosjan, którzy m.in. zgodzili się w zamian za abdykację spłacić długi Poniatowskiego i jego zobowiązania finansowe wobec dworzan. Rezygnacja z korony przez króla polskiego równała się oficjalnej likwidacji polskiej państwowości.

Mapa interaktywna - Rzeczpospolita w okresie rozbiorów

Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenia.

Reakcje Polaków po III rozbiorze

Elity społeczne przeżyły po III rozbiorze silny wstrząs psychiczny. Większość wykształconych Polaków przyjmowała wówczas, że istnienie państwa jest gwarancją istnienia narodu. Dlatego pojawiły się głosy zwątpienia i rozpaczy, sugerujące konieczność rezygnacji z narodowości polskiej. Sam Stanisław August (zmarł w Petersburgu w 1798 r.) zarówno w akcie abdykacji, jak i w swoich pamiętnikach głosił nieuchronność rozbiorów i konieczność podporządkowania się woli zaborców.

Część społeczeństwa (zarówno wśród szlachty, jak i mieszkańców miast) zaakceptowała upadek państwa polskiego i próbowała odnaleźć się w nowej sytuacji, nie odmawiając współpracy, a nawet kolaborując z zaborcami. Inni wybrali milczący opór, który polegał na nieangażowaniu się we współpracę zaborcy. Na drugim biegunie byli ci, którzy uznali rozbiory za stan przejściowy i opowiadali się za koniecznością walki (również zbrojnej) o niepodległość oraz przywrócenie państwowości. Część z nich znalazła się na emigracji, gdzie powstały organizacje polityczne i oddziały wojskowe. Inni działali w kraju, szykując się do powstania. Wśród chłopów nie było jeszcze powszechnego poczucia przynależności narodowej, więc nie odczuli oni większych zmian po upadku państwa. Tak w listopadzie 1794 r. sytuację kraju opisał w liście do Katarzyny II król Stanisław August Poniatowski:

R18Z333ZCXRM4

Ilustracja przedstawia kilku mężczyzn, ubranych w dworskie szaty z zarzuconymi na ramiona płaszczami podszytymi futrem z gronostajów. Na głowach maja korony. Zgromadzeni siedzą lub stoją wokół stołu. Jeden z nich trzyma rozłożoną na stole mapę Polski. Wszyscy władcy wskazują na mapę palcami. Po lewej stronie na drewnianym stołeczku siedzi król ze związanymi z tyłu rękami, ma spuszczoną głowę. Nad stołem wisi waga.

Trenuj i ćwicz

Słownik